Arif Nadirî

Wergerandin bo Kurmancî/ Dilvîn

 Hezaran sal e ku Newroz cejn û şahiya hevbeş a neteweyên Kurd, Fars, Efxan û Tacîk û sala borî jî UNESCOY’yê weke mîrateke cîhanî tomar kir. Newroz li cem beşek ji van gelane ne tenê wateya nûbûna xwezayê, belkî xwediyê maneyeke neteweyî ye, heta di pêvajoya dîrokê de weke hencet û cejna herî girîng a van gelane hatiye naskirin û pûte û girîngî jê re hatiye dan. Newroz ji bo Kurdan gellek wateyên cuda ji gelên din heye. Newroz ji bo me wateya berxwedan, berengarî û hewildan ji bo serkevtinê ye, ew jî

ê bûye  sedema vê çendê ku wekî pênaseyek neteweya a pîroz bihê dîtin.

 Ji aliyekî din ve jî, ew gel pirr pûte û girîngiyê bi hilkirina agir di kuleçarşemiyê de didin û li ser agir baz didin, di halekê de gelê Kurd li ser vê baweriyê ye ku divêt heta beriya bidawîhatina kuleçarşemiya dawiya salê, mal, jîngeha derdor û kinc û cil û bergên xwe paqij û nû bikin, bi awayekê ku nabe tiştê bê mifah û kevinbûyî di nava malê de bimîne û agirê çarşema sor tevahiya tiştên kirêt û biyom ji nav dibe û paqijbûna jiyanê ye. Piştî ku agirê pîroz ê Newrozê di şeva 21’ê Adarê li ser banê malan û bilindahiyên derdora gund û bajaran û çiyana tê hilkirin, her wiha berevajî wan neteweyane, Kurd li ser agir baz nadin, belkî wekî diyardeyeke pîroz li dora agir şahiyê dikin û dîlanê digêrînin, stran û sirûdan dibêjin, ji ber ku Kurd herdem agir, av, ax û hewa pîroz zanîne.

 Di Îrana Paşatî û Melayan de, her du rejîman hewla tevlihevkirina Newroz û dîroka wê li gora berjewendiyên xwe dane, lê gelê Kurd herdem nihêrîneke cuda ji wan hebûye û watekirinên wan ji Newrozê nepejirandiye. Her çiqas rejîma Komara Îslamî dîrokek sexte û ecêb ji bo Newrozê çê kiriye û xebat kiriye ku Newrozê bi gotar û îdeolojiya hişk a xwe girê bide û bi piraktîzekirina siyaseta serkut û tirsandina xelkê, hewl û cehda kêmrengkirina Newrozê weke hêma û semboleke neteweyî û li dijî serweriya gel dide, lê gelê Kurd li Rojhilatê Kurdistanê qet nehêlane di tu rewşekê de agirê sor ê Newrozê di şeva Newrozê de li ser bilindahiyên welat bê hilkirin. Kurdistana bin desthilata Komara Îslamî herêmeke mîlîtarîzekirî ye ku tevahiya aliyên jiyana xelkê (taybet û giştî) di bin çavdêrî û kontroleke dijwar de ye. Newroza 2008’an di halekê de hate pîrozkirin ku beşeke zaf ji xebatkarên siyasî, sivîl, çandî, jinan û xwendekar ku pêşengên hundirê welat ji bo xebat, çalakî û civînan in, yan di girtîgehên takekesî ên rejîmê de bûn an qedexekarî li ser wan hatiye meşandin û mafê beşdariyê li tu xebat, çalakî û henceteke xelkî de tu ninin. Lê serbarê hemû vana, gel bi berfirehî Newroz weke sembol û pênaseyek ji bo hebûna pênaseya serxwebûna neteweyî û cudahiya nasnameya neteweyî pîroz kir. Kurdan li bajarên: Dêwlan, Serdeşt, Seqiz, Mehabad, Bokan û wd... bi awayekî qirseyî herikîn ser rê û şeqaman û di gellek cihan de bi hêzên dijî gelî ên rejîmê re rû bi rû bûn. Îsal jî Komara Îslamî weke salên borî dehan kes ji ciwanên beşdarî şahiya Newrozê girtin û ji girtîgehan re şandine, heta bi vî awayî pîrozkirina bertesk û kêmreng bike. Armanca vî karê wan ew e ku pêşiya wan peyamên siyasî bike û hevdem tevî Newrozê tên rojevê. Heta bona xuyakirina hovîtiya xwe a zêde, hevçax tevî rojên Newrozê, Herêma Kurdistanê daye ber topan û xelkê çendîn gundan koçber û derbider kir.

 Li parçeyên din ên Kurdistana ji hev cudakirî, ji ber cudahî û valahiya fireh a navbera çand û zimanê Kurdan û neteweyên dagirker ên serdest, pîrozkirina Newrozê germahiyek taybettir bi xwe ve digire û bi vê sedemê hevdem Newroza Kurdan û agirê wan ê pîroz têkelî agirê kerb, kîn û hêrsa dagirker û tepeserkeran dibe û cejn û Newroz û şehîdbûn hevçax dibin pênase û wateya Newrozên bindestiya me.

 Rojavayê Kurdistanê yek ji wan parçeyan e ku berdewam gorîdan di rêya azadiya welat de û li bere berê Newrozê ceribandiye.

 Bo mînak li bere berê Newroza 2008’an, di komployeke bi bername de, zêdetirî 20 kes ji xelkê bajarê Qamişloyê hatin şehîdkirin û ev pêvajoye bi dirêjahiya desthilatdariya rejîma Bees a Sûriyê dom kiriye. Her wiha roja pêncşem 20’ê Adara 2008’an, di dema pêşwazî û pîzorbahiya Newrozê de, hêzên Bees gule barandin ser gel û 3 kes ji beşdarên şahiyê bi navên: Mihemed Zekî Remezan, Mihemed Mehmûd Hesen û Mihyedîn Hecî Ceml Îsa Şehîd û çendîn kes birîndar kirin.

 Lê van tund û tûjiyane ne tenê xelkê biwêr netirsand û gel li hember êrîşan paşde nekişya, belkî mezinatiya Newrozê û kerb û kîna dagirkaran bi peyamê vê hencetê zêdetir selimand.

Aliyek din a Newrozê li Kurdistanê, herikîna bicoş a xelkê ji bo pîrozkirina Newrozê li Bakûrê Kurdistanê ye. Bakûr parçeyê herî mezin ê di warê nifûsê de ye ku dîrokek bixwîn wek beşên din ên Kurdistanê derbas kiriye, Newroz li Bakûr bi sedema siyaseta înkarkirina gelê Kurd heta  dehsala 90’an bi tevahî qedexe bû, bi carekê ku gelê Kurd li Bakûr û Ewropayê bi caran bona ji holê rakirina qedexekariya li ser Newrozê, meşên nerazîbûnê lidar xistin. Xebatên civaka sivîl a wî parçeyî û zext û zorên Yekîtiya Ewropayê bo ser Turkiyê bûye sebebê vê yekê ku ew derfet û firsendeke derkeve holê ku bi awayê fermî Newroz pîroz kirin. Lê mixabin heta niha şahî û pîrozbahiyên Newrozê bê asteng nebûne û Kurdên Bakûr herdem ji bo Newrozê bedel dane. Hemû salekê Newroza Bakûrê Kurdistanê jî ketiye ber êrîşa hovane û rasîzma Kemalîzmê.

 Newroza 2008’an, di destpêkê de li bajarê Amedê, bi beşdariya nêzîk milyon kesî hate pîrozkirin. Li Amedê şahiya Newrozê bi deqîqeyek bêdengî bona rêzgirtin li bîranîna hemû Şehîdên Kurdistanê det pê kir. Piştre Ehmed Turk, Serokê Koma Parlemantarên Kurd ên Paerlemana Turkiyê û her wiha Osman Baydemir, Şaredarê Amedê û Leyla Zana bi zimanê şirîn ê Kurdî axivîn. Wan tevî pîrozkirina cejna neteweyî  a Newrozê, siyasetên dewleta Turk rexne kirin û bal kişandin ser aliyên cuda cuda ên pirsa Kurd li Turkiyê.

 Şahiya Newroza 2008’an, li Amedê di bin rewşa leşkerî – ewlekarî de birêve çû, heta di dema pîozkirina Newrozê de, balafir û helîkopter li esmanê Amedê digeriyan. Li Stenbolê jî 300 hezar kes di şahiya pîrozkirina Newrozê de beşdar bûn.

 Lê pîrozkirinên Newrozê li bajarên din ên Bakûrê Kurdistanê kete ber êrîşa hêzên leşkerî ên Turkiyê û piştgiriya hêzên Arteşê gule barandin ser xelkê, serbarê vê rewşa tund û tûj gel li ser domkirina pîrozkirina Newrozê berdewam bû. Li bajarên Wanê, Sêrt, Colemêrg, Hekarî, Gever, Orfa, Mardîn, Îzmîr û wd... bi sedan kes hatin birîndarkirin û 800 kes jî hatin girtin û radestî girtîgehê hatin kirin. Hêzên Turk jin û zarok jî dan ber êrîşên xwe ên hov û bêrehmane. Di encama vê êrîşê de Zekî Arinc li bajarê Wanê û Îqbal Yaşar(20 salî) li Geverê hatin şehîdkirin.

 Newroza 2008’an bû derfetek ji bo xuyakirina yekîtî, xebat, berxwedan û hewildan li dijî siyaseta înkar, helandin û ji holê rakirina nasnameya neteweyî û çand û sembolên neteweyî.

 Her wekî Sekreterê Giştî yê PDK Îranê, Kek Mistefa Hicrî di peyama xwe a Newrozî de qala vê yekê kir: “Hevdem tevî nûbûna salê û rêvebirina cejna neteweyî a Newroza Kurdan, em dê gavên xwe ji bo meşandina rêya tejî kosp û asteng ya xebatê xurttir û hêviya rizgarî ji bindestî û çewisandinê di nava dilê xwe de gurrtir û asoya serkevtin û gihîştin bi maf û azadiyên xelkê Kurdistanê, ronahîtir û geştir bibînin”.