• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠١ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

شوێنەواری كولتووری سیاسی لەسەر بەشداریی ژنان و لاوان لە پرۆسەی سیاسیدا

زایینی: ٠٤-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠١/١٦ - ٢٠:٥٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
شوێنەواری كولتووری سیاسی لەسەر بەشداریی ژنان و لاوان لە پرۆسەی سیاسیدا
قادر عەزیز بێگی

بەشی یەكەم:
بەشداریی سیاسی بە كردەوە و ەزر، لە پرۆسەیەكی سیاسیدا تایبەتمەندی خۆی هەیە. یەكێك لە ئامانجەكانی گەشە پێدانی سیاسی، بەشداریی بەر چاوی چین و توێژەكانی كۆمەڵگا و كێبـڕكێ لە ژیانی سیاسی ‌دایە.
بێ‌گومان بۆ گەشە كردنی سیاسی، بەشداریی هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا لە سیاسەتدا پێویستە. لە كوردستاندا، بەشداریی سیاسی هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا تەنیا لە ەێندێك هەلومەرجی تایبەتیدا نەبێ، زۆر بەر چاو نەبووە.

لە بارودۆخی رامیاری و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی ئەوتۆدا (كە ەۆكاری خۆی هەیە)، بەشداری چین و توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگا لە پرۆسەی سیاسیدا چكۆلەتر دەبێتەوە و بەشداریی كەمتری تاكەكانی كۆمەڵگای لێ دەكەوێتەوە. پرسیارێك دێتە پێش كە ئایا كولتووری سیاسیی كۆمە‌ڵگا چ كارتێكەریەكی لەسەر بەشداری چینەكانی كۆمەڵگا لە پرۆسەی سیاسیدا دەبێت و هەروهها ئەم كولتوورە سیاسییە چ كارتێكەرییەكی لەسەر بەشداریی ژنان و لاوان لە پرۆسەی سیاسیدا هەیە؟

رەگ و ریشەی فەرهەنگی سیاسیی هەر كۆمەڵگایەك لە رابردووی ئەم كۆمەڵگایەوە سەرچاوە دەگرێت. تاكەكانی كۆمەڵگا كە لە بواری سیاسیەوە، رەوشی ئێستای كۆمە‌ڵگایان لا پەسند بێ، هەر بە‌و رەوشە سیاسییەیەش‌ را دێن. رەنگە هەر ئەو پێكهاتە فەرهەنگییە سیاسییە، جاروبار لە بەرزی و نەزمی دابێت.
١. واتای بەشداری لە پڕۆسەی سیاسیدا
لە دوای شەری دووهەمی جیهانی، بەشداری لە پرۆسەی سیاسی هەر وەك هەموو چەمكە سیاسییەكانی دیكە، ئاڵوگۆری بە خۆیەوە بینیوە و لە فەرهەنگی سیاسیی گشتیدا ئەم واتایە بە كار دەبردرێ كە بەشداریی سیاسی، بەشداری خۆ ویستانەی تاكەكانی كۆمەڵگا لە هەڵبژاردنی رێبەرانی سیاسی و هەروهها لە بەشداریی راستەوخۆ و ناراستەوخۆی سیاسی بۆ بەڕێوە‌بردنی گشتیی كۆمەڵگایە.
مایرۆن واینێر Myron Weiner ئاوا باسی بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا دەكات:
"بەشداریی سیاسی یانی هەر كردەوەیەكی خۆبەخشانەی سەركەوتوو (یان پێچەوانە)، بە شێوەی رێكخراویی یا غەیرە رێكخراوەیی، كاتی یان بەردەوام، رەوا یان ناڕەوا بۆ شوێندانەری لە هەڵبژاردنی رێبەرانی سیاسی و بەڕێوە بردنی كۆمەڵگا چ بە شێوەی ناوچەیی و چ نەتەوەیی بێت".
لێستێر. و. میلبرات lester w milbrath ئاوا باسی بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا دەكات:
"بەشداریی سیاسی كردەوەیەكە بۆ كاریگەری یان كارتێكردن لەسەر ئاكامی پرۆسە‌ی هەڵبژاردن لە چوارچێوەی حكوومەتێكدا".
٢. هۆكارە گرینگەكانی بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا:
بنەماكانی هەڵسوكەوتی سیاسیی تاكەكانی كۆمەڵگایەك بەم شێوە پۆلێن دەكرێت؛
هەڵسوكەوتی كەسایەتی و ناوچەیی.
ــ هەڵسوكەوتی كەسایەتییەكان

خۆیان لە رابردووی بنەماڵەیی كە بۆ تاكێك بە میرات ماوەتەوە، پێداویستی و حەزەكانی تاك، پێداویستی و هەست و سروشتی دەروونی، بیر و باوەڕ و ەۆگری، یان قۆناخی سەرەتایی رێگا بۆ گەیشتن بە ئامانجێك. ئەو ەۆكارا‌نە شوێنەواری راستەخۆی بە سەر هەڵسوكەوتی سیاسیدا هەیە. بەڵام ەۆكارە كۆمەڵایەتییەكان، بە پێچەوانەوە، لە رێگای كەسایەتیی تاكەكانی كۆمەڵگا كاریگەری دەبێت.

ــ هەڵسوكەوتی ناوچەیی یان مەڵبەندی، وردە وردە و بە تێپەڕبوونی كات و شێوەی پێكهاتەی كەسایەتی و باوەڕی سیاسی، رۆڵی خۆی دەبێت. لەم لێكدانەوەدا ەیچ یەك لە هەڵسوكەوتە كۆمەڵایەتی و یان كەسایەتیی سەربەخۆ نین؛ لە هەمان كاتدا كە كۆمەڵ لەسەر تێڕوانینی سیاسی تاك دەور دەبینێ، پێكهاتەی كەسایەتیش زۆر كاریگەر نییە، بەڵكو بارودۆخ و دەرفەت و تواناكانی كۆمەڵایەتی لە چوارچێوی داب و نەریت و كولتووری كۆمەلایەتی ئەو كۆمە‌ڵگایە جێگە و پێگەی خۆی دەبینێتەوە. كاریگەری هەڵسوكەوتە كۆمەڵایەتی و كەسایەتییەكان لە سەر بەشداری هاونیشتیمانان لە پرۆسەی سیاسیدا، وەك بەشداری سیاسی و گەشە پێدانی پرۆسەی سیاسی لە رێكخراوە سیاسییەكاندا خۆ دەنوێنێت.
٣. فەرهەنگ یان كولتووری سیاسی:

كاتێك باسی كولتووری سیاسی دەكەین، هاوكات دەچینە ناو بیر و ەزری تاكەكان و بە كەڵك وەرگرتن لە ئامراز و كەرە‌سەكانی زانستی دەرونناسی ەۆكاری هەڵسوكەوتە سیاسییەكان، شەرح و شرۆڤە دەكەین و لەسەر بناغی دەرونناسی سیاسی، بۆمان دەردەكەوێ كە باوەڕ و هەڵسوكەوتی سیاسی تاكەكان، چۆناوچۆن بیچم دەگرێت.
فەرهەنگی سیاسی، ئاقار و تێـڕوانینە جیاوازە فكرییەكان، رێنوێنی دەكا و بۆ سیاسەتە گشتییەكانی بڕیار وەردەگیردرێت. لە چوارچێوی بیر و هزری تاكەكاندا لە ناوچە، یان مەڵبەندێك شێوەی تێـڕامان، ئاوات، ویست و داخوازییە سیاسییەكان پێك‌ د‌ێن. گرینگ‌ترین كار، روون كردنەوە و شرۆڤەی رووداو و راستییەكانی ئەو ناوچە یا مەڵبەندەیە كە بۆ راكێشانی تاكەكان لە هەڵوێست وەرگرتن لە بواری كۆمەڵایەتی و سیاسییەوە روو دەدەن. واتە دەتوانین كولتووری سیاسی ئاوا پێناسە بكەین كە هەڵوێست و كردەوی سیاسی هەر تاكێكی كۆمەڵگا، پێوەندی بە ەۆكار، بارودۆخ ، ئاوات و ئامانجی ئەو تاكانەوهەەیە.

لە كۆمەڵگایەكی سیاسی كراوەدا، بیر و ەزری تاكەكان سەرەڕای ئاشنا بوون لەگەڵ پێكهاتەكانی ئەو كۆمەڵگایە ‌و وەدەست ەێنانی زانیاری سیاسی زیاتر، كاریگەرتر و، لە هەمان كاتیشدا بواری فێربوون و راەێنان، باشتر دەور و رۆڵی خۆی دەگێڕێ.

لە پرۆسەیەكی‌ ئەوتۆ‌دا داب و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان لە رێگای بنەماڵە، بیر و باوەڕ، شێوەی پەروەرد و بارەێنان، ئایین و هەروهها كەرەسەكانی راگەیاندن لە نەوەیەك بۆ نەوەیەكی دیكە دەگوازرێتەوە.
٤. بەشداری لە پرۆسەی سیاسی و كولتووری سیاسی:

كولتووری سیاسی هەڵقوڵاوی بەشداری كردن لە پرۆسەی سیاسییە و هەر چەشنە پێداچوونەوە و گۆڕانكاری لە شێوەی كار و باری سیاسی لە كولتووری سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت. كولتووری سیاسی داەێنەری بەشداری لە پرۆسەی سیاسی دایە.

هەر چەند كولتووری سیاسی لە كولتووری ملكەچی و كۆیلەیی دوور بێتەوە، بەو رادەیە‌ش سەرەڕای شێوە جیاوازەكان، لە كولتووری بەشداری كردن لە پرۆسەیەكی سیاسی، نیزیك دەبێتەوە. حیزبە سیاسییەكان، قوتابخانە، زانكۆ و كەرەسەكانی راگەیاندن وەك دەنگ و رەنگ، مزگەوت و بڵاوكراوە‌كان رۆلی گرینگیان لە دروست كردنی كولتووری سیاسی و هەڵوێست و لایەنگریی سیاسی و كۆمەڵایەتی تاكەكانی كۆمەڵگادا هەیە و بیچم و قەوارەی تایبەتی خۆی پێ ‌دەدەن.

كولتووری سیاسی لە پرۆسە سیاسییەكاندا، تاكوو ئەو جێگایەی بۆی بگونجێ لە مافی تاكەكان داكۆكی دەكات و كەڵكی لێوەر دەگرێت. بهەێز بوونی پارت یان رێكخراوە سیاسییەكان، شیلە و شێرازەی پێوەندی نێوان تاقم و گرووپە‌كانە كە لە پێوەندییە هەرێمی و ناوچەییەكان بە‌ربەرین‌تر و پتەوتر دەنوێنێ.
ەێزە سیاسییەكان بە گەڵالە كردنی شێوازە گونجاوەكان بۆ گواستنەوەی ەێورانەی دەسەڵات و راكێشانی سرنجی پێكهاتە نوێیەكان بۆ ناو جەرگەی پێكهاتە سیاسییەكان، ەۆی بەردەوامی سیاسی و گۆرانكارییە ئەرێنییەكانی ناو كۆمەڵگا دە‌سەلمێنێت.

بەشداری ژنان لە پرۆسەی سیاسیدا
بەشداری ژنان لە پرۆسەی سیاسیدا ەۆكارێكە بۆ بە ەێز كردنی بـڕیار وەرگرتن لەسەر رووداوەكان و هەروهها رێگایەكە بۆ هاوخەباتی و ژیانێكی خۆش و بەختەورتری خێزانی و كۆمەلایەتی.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: