• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٧ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٧ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

دێمۆکراسی لە مانا گشتییەکەیدا

زایینی: ٢٦-٠١-٢٠١٥ - هەتاوی: ١٣٩٣/١١/٠٦ - ١٠:٠٣ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
دێمۆکراسی لە مانا گشتییەکەیدا
کاتێک باس لە چەمکی دیمۆکراسی دەکرێ، لە روانگەی خەڵکەکانەوە پێناسەو تێڕوانینی جۆراوجۆری بۆ دەکرێت، هەروەها ئەگەری ئەوەش دەکرێ هەتا بە هەڵە لە ماناو بابەتی دێمۆکراسی تێ بگەین ئەگەر بە شێوەیەکی وردو و دروست پێناسەیەکمان بۆ چەمکی دێمۆکراسی نەبێت.

11925.jpg
نەوشیروان خیشتەندار

دێمۆکراسی چیە؟

فەزایەکی سیاسی کە لەوێدا تاکەکان، راگەیەنەکان، رێکخراو و حیزبە سیاسیەکان بە ئازادی و سەربەستی بە مەرجی پاراستنی کەرامەت و کەسایەتی لایەنەکانی دیکە تێدەکۆشن و بە هەموویانەوە بەشدار و مافدارن لە دروست کردن و سەقامگیرکردنی دەسەڵات و یاسایەکی دێموکراتیک لە وڵاتەکەیان.

لەو دەسەڵاتەدا راو بۆچونی جیاواز، باوەڕوو ئیدئۆلۆژی جۆرواجۆر بوونی هەیە، هەر بۆیە دەسەڵاتی سیاسی بە شێوەیەکی هاوبەش بە بەشداری دەنگی بەرانبەر بەڕیوە دەچێت، بە چەشنێک هیچ کەمینەیەک لە لایەنی زۆرینەوە پەراوێز ناخرێت و لە مافە رەواکانی بێبەش نابێت.

دێمۆکراسی لە وڵاتە جۆراوجۆرەکاندا بە شێوەگەلی جۆراوجۆر پێناسە و لەو وڵاتانەدا کە باوەڕمەندن بە دێمۆکراسی بە پێی پێکهاتەی وڵاتەکەیان و بەرژەوەندی وڵات و دەسەڵات جۆرێک دێمۆکراسی بەڕێوە دەبرێت.

بەڵام بە گشتی دێمۆکراسی لە سێ کەرتی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووریدا دەکرێ لە وڵاتدا بەڕیوە بچێت. بۆ وێنە لە سۆڤیەتی پێشوو لە بواری ئابووریدا هەتا رادەیەک عەداڵەت بەڕیوە دەچوو، یان ئێستا کە لە وڵاتانی سەرمایەداری وەک ئەمریکادا دێمۆکراسیی سیاسی هەیە، بەڵام لە بواری ئابووریدا سنوورێکی ئەوتۆی نییە، هەروەها بۆ کەرتی کۆمەڵایەتی دەکرێ ئەو وڵاتانە وەک نموونە بێنینەوە کە لەوێدا تاکەکان ئازاد و سەربەستن لە چۆنیەتی هەڵسووکەوت لە کۆمەڵگەدا، ئەمانە کە لیبراڵ و نوێ لیبراڵ پێناسە دەکرێن سیستمی سیاسی رەد دەکەنەوە و باوەڕیان بە ئازادی تاکە کەس هەیە.

بەڵام وەک ماموستای مەزن دوکتۆر قاسملوو دەفەرموێ گەر لە وڵاتێک دا بمانهەوێت دێمۆکراسییەکی راستەقێنەو هەمە پەسەندمان هەبێت کە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە لەوێدا سوودمەندوو بەشداربن، پێویستە تا لە هەر سێ کەرتی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا دێمۆکراسی پێناسە و بەڕێوە بچێت. وەک ئێستا کە لە وڵاتەکانی فەرانسە، ئاڵمان، ..... هتد لەو جۆرە دێمۆکراسیە کەڵک وەر دەگرێن.

مێژووی دێمۆکراسی وەکوو سیستمێکی دەسەڵاتداریەتی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢٥ سەدە لەمەوپێش، لە سەردەمانی گەورە پیاوانێک وەکوو پریلکس، سوقرات، ئەفلاتوون و ئەرەستوو.لە دەورانی دەسەڵاتداری یونانیەکان دەستی پێ کردوە و لە شاری ئیسنادا پێڕەوی کراوە.

وشەکەشی بە مانا تایبەتییەکەی بە واتای دەسەڵات لە خەڵکەوە بۆ خەڵکە، کە ئەوەش بە بەشداری هەموو پێکهاتەو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە بۆ دیاریکردنی یاسای وڵات و سیستەمی بەڕێوەبەری مسۆگەر دەبێت.

لەو سەردەمەدا سیستمی سیاسی تایبەت بە چینێکی جیاواز بووە. کە ئەمڕۆ بە دێمۆکراسیی کلاسیک ناوی دەبەن.

دێمۆکراسی بەر لەوەی شێوە و سیستمێکی دەسەڵاتداریەتی بێت، بەجۆرێک لە جۆرەکان شێوەێک لە ژیانە واتە بنەماو بنچینەی لە بیرو روانگەی تاکەکانی کۆمەڵگە هەیە و لە کۆمەڵگەیەکدا دەتوانێت وەکوو سیستمێکی حکوومەتی شکڵ بگرێت و سەقامگیر بێت، کە خەڵک لە بواری کۆمەڵایەتییەوە خاوەنی کولتووری و لە بواری سیاسییەوە ئامادەیی وەرگرتن و قبووڵکردنی بیرو بۆچوونی جۆراوجۆریان هەبێت.

دێمۆکراسی ئەزموونێکی جیهانییە، بەدیهێنانی ئازادی و یەکسانی بۆ مروڤە، دێمۆکراسی شێوەیەک لە شێوەکانی حوکمڕانی بووە و لەگەڵیدا و لە پێش و لە دوای ئەویشدا زۆر شێوەی دیکە دەرکەوتوون، بەڵام لەگەڵ رەوتی مێژووی مروڤایەتیدا لەناو چوون و لە مەحکەمەی ئەزموونی مروڤایەتیدا شکستیان خواردوە.

ئەوەی کە جەخت لە سەر قسەکیشمان دەکاتەوە ئەوەیە کە دەڵێن ئەو سیستمە سیاسیانە زۆربەی هەرە زۆریان لە بنەچەدا یۆنانی بوون، دێمۆکراسی پەیوەندی بە چەشنی بڕیاردان بە کۆمەڵ هەیە، لە دێمۆکراسی تەواوی ئەندامان وتاک ماڤی بڕیاردان و لە یاسادا ماڤی بەرانبەریان هەیە. بوونی دێمۆکراسی پێویستی بە دوو ئەسڵی گشتی هەیە، چاودێری گشتی بە سەر بڕیاردانی تێکڕایی و هەبوونی ماڤی بەرانبەر بۆ بەکارهێنانی ئەم چاوەدێریە هەر چەندە ئەم دوو ئەسڵە لە بڕیاردانی کۆمەڵگەیەکدا زیاتر بەڕێوە بچن، لەو کۆمەڵگەیەدا دێمۆکراسی زیاتر حاکم دەبێت.

وڵاتێک بە دێمۆکرات پێناسە دەکرێت کە سیستمی دەسەڵاتداریەتی لە رێگەی هەڵبژاردنێکی ئازاد و بە بەشداری تاکەکانی خاوەن دەنگی ئەو کۆمەڵگەیە دیاری کرابێت و خۆی بەرپرسیار بزانێت بەرانبەر بەو دەنگانە و هەر وەها پارێزەری یاسایەکی دێموکراتیک بێت کە لەرێگەی نوێنەرانی خەڵکەوە پەسەند کراوە.

دێمۆکراسی پارێزەری ئازادییە سەرەتاییەکانە، ماڤی ئازادی، رادەربڕین، ئازادی کۆڕوکۆبوونەوە ئەمنیەتی تاک و ئازادی سەفەرو هتد...
دێمۆکراسی یانی دیالۆگی ئاشکرا و بیرووهزری هاووڵاتییان لە سەر کۆمەڵگەیە.

ئەمڕۆ گرینگترین خاڵی دێمۆکراسی پڕۆسەی بڕیاردانە کە لە رێگەی نوێنەرانی هەڵبژێردراوی هاووڵاتییان ئەنجام دەدرێت. دێمۆکراسیی ئەمڕۆ دێمۆکراسیی مودێڕنە، کە لەگەڵ دێمۆکراسیی کلاسیک جیاوازی هەیە، هەر بۆیە دێمۆکراسی وەک ئامانج و ئیدئاڵترین سیستەمی چارەسەری بۆ کۆمەڵگە دیکتاتۆرەکان وەک رژیمی دژەگەلی ئاخووندی ئێران.

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: