• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٤ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٤ی رێبەندانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

دێمۆکراسی لە مانا گشتییەکەیدا

زایینی: ٢٦-٠١-٢٠١٥ - هەتاوی: ١٣٩٣/١١/٠٦ - ١٠:٠٣ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
دێمۆکراسی لە مانا گشتییەکەیدا
کاتێک باس لە چەمکی دیمۆکراسی دەکرێ، لە روانگەی خەڵکەکانەوە پێناسەو تێڕوانینی جۆراوجۆری بۆ دەکرێت، هەروەها ئەگەری ئەوەش دەکرێ هەتا بە هەڵە لە ماناو بابەتی دێمۆکراسی تێ بگەین ئەگەر بە شێوەیەکی وردو و دروست پێناسەیەکمان بۆ چەمکی دێمۆکراسی نەبێت.

11925.jpg
نەوشیروان خیشتەندار

دێمۆکراسی چیە؟

فەزایەکی سیاسی کە لەوێدا تاکەکان، راگەیەنەکان، رێکخراو و حیزبە سیاسیەکان بە ئازادی و سەربەستی بە مەرجی پاراستنی کەرامەت و کەسایەتی لایەنەکانی دیکە تێدەکۆشن و بە هەموویانەوە بەشدار و مافدارن لە دروست کردن و سەقامگیرکردنی دەسەڵات و یاسایەکی دێموکراتیک لە وڵاتەکەیان.

لەو دەسەڵاتەدا راو بۆچونی جیاواز، باوەڕوو ئیدئۆلۆژی جۆرواجۆر بوونی هەیە، هەر بۆیە دەسەڵاتی سیاسی بە شێوەیەکی هاوبەش بە بەشداری دەنگی بەرانبەر بەڕیوە دەچێت، بە چەشنێک هیچ کەمینەیەک لە لایەنی زۆرینەوە پەراوێز ناخرێت و لە مافە رەواکانی بێبەش نابێت.

دێمۆکراسی لە وڵاتە جۆراوجۆرەکاندا بە شێوەگەلی جۆراوجۆر پێناسە و لەو وڵاتانەدا کە باوەڕمەندن بە دێمۆکراسی بە پێی پێکهاتەی وڵاتەکەیان و بەرژەوەندی وڵات و دەسەڵات جۆرێک دێمۆکراسی بەڕێوە دەبرێت.

بەڵام بە گشتی دێمۆکراسی لە سێ کەرتی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووریدا دەکرێ لە وڵاتدا بەڕیوە بچێت. بۆ وێنە لە سۆڤیەتی پێشوو لە بواری ئابووریدا هەتا رادەیەک عەداڵەت بەڕیوە دەچوو، یان ئێستا کە لە وڵاتانی سەرمایەداری وەک ئەمریکادا دێمۆکراسیی سیاسی هەیە، بەڵام لە بواری ئابووریدا سنوورێکی ئەوتۆی نییە، هەروەها بۆ کەرتی کۆمەڵایەتی دەکرێ ئەو وڵاتانە وەک نموونە بێنینەوە کە لەوێدا تاکەکان ئازاد و سەربەستن لە چۆنیەتی هەڵسووکەوت لە کۆمەڵگەدا، ئەمانە کە لیبراڵ و نوێ لیبراڵ پێناسە دەکرێن سیستمی سیاسی رەد دەکەنەوە و باوەڕیان بە ئازادی تاکە کەس هەیە.

بەڵام وەک ماموستای مەزن دوکتۆر قاسملوو دەفەرموێ گەر لە وڵاتێک دا بمانهەوێت دێمۆکراسییەکی راستەقێنەو هەمە پەسەندمان هەبێت کە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە لەوێدا سوودمەندوو بەشداربن، پێویستە تا لە هەر سێ کەرتی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا دێمۆکراسی پێناسە و بەڕێوە بچێت. وەک ئێستا کە لە وڵاتەکانی فەرانسە، ئاڵمان، ..... هتد لەو جۆرە دێمۆکراسیە کەڵک وەر دەگرێن.

مێژووی دێمۆکراسی وەکوو سیستمێکی دەسەڵاتداریەتی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢٥ سەدە لەمەوپێش، لە سەردەمانی گەورە پیاوانێک وەکوو پریلکس، سوقرات، ئەفلاتوون و ئەرەستوو.لە دەورانی دەسەڵاتداری یونانیەکان دەستی پێ کردوە و لە شاری ئیسنادا پێڕەوی کراوە.

وشەکەشی بە مانا تایبەتییەکەی بە واتای دەسەڵات لە خەڵکەوە بۆ خەڵکە، کە ئەوەش بە بەشداری هەموو پێکهاتەو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە بۆ دیاریکردنی یاسای وڵات و سیستەمی بەڕێوەبەری مسۆگەر دەبێت.

لەو سەردەمەدا سیستمی سیاسی تایبەت بە چینێکی جیاواز بووە. کە ئەمڕۆ بە دێمۆکراسیی کلاسیک ناوی دەبەن.

دێمۆکراسی بەر لەوەی شێوە و سیستمێکی دەسەڵاتداریەتی بێت، بەجۆرێک لە جۆرەکان شێوەێک لە ژیانە واتە بنەماو بنچینەی لە بیرو روانگەی تاکەکانی کۆمەڵگە هەیە و لە کۆمەڵگەیەکدا دەتوانێت وەکوو سیستمێکی حکوومەتی شکڵ بگرێت و سەقامگیر بێت، کە خەڵک لە بواری کۆمەڵایەتییەوە خاوەنی کولتووری و لە بواری سیاسییەوە ئامادەیی وەرگرتن و قبووڵکردنی بیرو بۆچوونی جۆراوجۆریان هەبێت.

دێمۆکراسی ئەزموونێکی جیهانییە، بەدیهێنانی ئازادی و یەکسانی بۆ مروڤە، دێمۆکراسی شێوەیەک لە شێوەکانی حوکمڕانی بووە و لەگەڵیدا و لە پێش و لە دوای ئەویشدا زۆر شێوەی دیکە دەرکەوتوون، بەڵام لەگەڵ رەوتی مێژووی مروڤایەتیدا لەناو چوون و لە مەحکەمەی ئەزموونی مروڤایەتیدا شکستیان خواردوە.

ئەوەی کە جەخت لە سەر قسەکیشمان دەکاتەوە ئەوەیە کە دەڵێن ئەو سیستمە سیاسیانە زۆربەی هەرە زۆریان لە بنەچەدا یۆنانی بوون، دێمۆکراسی پەیوەندی بە چەشنی بڕیاردان بە کۆمەڵ هەیە، لە دێمۆکراسی تەواوی ئەندامان وتاک ماڤی بڕیاردان و لە یاسادا ماڤی بەرانبەریان هەیە. بوونی دێمۆکراسی پێویستی بە دوو ئەسڵی گشتی هەیە، چاودێری گشتی بە سەر بڕیاردانی تێکڕایی و هەبوونی ماڤی بەرانبەر بۆ بەکارهێنانی ئەم چاوەدێریە هەر چەندە ئەم دوو ئەسڵە لە بڕیاردانی کۆمەڵگەیەکدا زیاتر بەڕێوە بچن، لەو کۆمەڵگەیەدا دێمۆکراسی زیاتر حاکم دەبێت.

وڵاتێک بە دێمۆکرات پێناسە دەکرێت کە سیستمی دەسەڵاتداریەتی لە رێگەی هەڵبژاردنێکی ئازاد و بە بەشداری تاکەکانی خاوەن دەنگی ئەو کۆمەڵگەیە دیاری کرابێت و خۆی بەرپرسیار بزانێت بەرانبەر بەو دەنگانە و هەر وەها پارێزەری یاسایەکی دێموکراتیک بێت کە لەرێگەی نوێنەرانی خەڵکەوە پەسەند کراوە.

دێمۆکراسی پارێزەری ئازادییە سەرەتاییەکانە، ماڤی ئازادی، رادەربڕین، ئازادی کۆڕوکۆبوونەوە ئەمنیەتی تاک و ئازادی سەفەرو هتد...
دێمۆکراسی یانی دیالۆگی ئاشکرا و بیرووهزری هاووڵاتییان لە سەر کۆمەڵگەیە.

ئەمڕۆ گرینگترین خاڵی دێمۆکراسی پڕۆسەی بڕیاردانە کە لە رێگەی نوێنەرانی هەڵبژێردراوی هاووڵاتییان ئەنجام دەدرێت. دێمۆکراسیی ئەمڕۆ دێمۆکراسیی مودێڕنە، کە لەگەڵ دێمۆکراسیی کلاسیک جیاوازی هەیە، هەر بۆیە دێمۆکراسی وەک ئامانج و ئیدئاڵترین سیستەمی چارەسەری بۆ کۆمەڵگە دیکتاتۆرەکان وەک رژیمی دژەگەلی ئاخووندی ئێران.

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٧ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ ڕاسان و گۆڕان
ــ ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسەدا
ــ ئازادی، سەربەخۆیی و میریی و گەورەیی
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.
  • ئەرکەواز لە کوێیە و ئەرکەوازی کێن؟ ئەرکەواز لە کوێیە و ئەرکەوازی کێن؟
    ئەرکەواز لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتەوە پاڵی داوەتە داوێنی (پشتکێو)ەوە و لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتیشەوە دەبەسترێتەوە بە شاخی (بیورەواز) و لە باشوووری ڕۆژئاواشەوە پاڵی داوەتە شاخی (کەڵەک) کە بەرجەوەندی شار چەشنی دۆڵێکی بەرینی سەرسەوز بە بەرزی و نەوییەوە دەردەکەون و بینا و گەڕەک و کۆڵانەکانی لە نێوان دیمەنی سەرسەوز و داوێنی کێو و کەنار جۆگە و ئەو چەند کێوەدا بە جوانییەکی سەرنجڕاکێشەوە دەردەکەون.
  • سیستمی پەروەردە و بارهێنان لە ئێراندا بەرەو کوێ؟ سیستمی پەروەردە و بارهێنان لە ئێراندا بەرەو کوێ؟
    هیچ گیانلەبەرێک نییە کە بتوانێت بێبەش و دوورخراوە لە "پەروەردە و ڕاهێنان" بژیت و پێویستی بەو مەسەلەیە نەبێت، تەنانەت ئەگەر گیانلەبەرێک بە تەنیا لە هەر شوێنێک بژیت، بە تەنیا خۆی پەروەردە دەکات و "چۆنیەتی" ڕێڕەوی ژیانی خۆی دیاری دەکات بۆ ئەوەیکە بتوانێت لە بەردەم ئاستەنگ، کێشە و گرفتەکانی ژیاندا سەرکەوێ و ئەمنییەتی هەمەلایەنەی ژیانی دابین بکات.
  • ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسە‌دا ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسە‌دا
    ڕاسان لە واتای وشەییدا بە مانای هەڕەشە بۆ لێدان و هەستانەوە و ڕاسبوونەوە بەرامبەر بە هێرشبەرێک بۆ تۆقاندن و دابەزاندنی ورەی دێت.
  • \ "ئازادی، سەربەخۆیی و میریی و گەورەیی"
    ئەگەر تەنیا ئەو دوو ڕستەیەی ئەو رۆژنامەیە و سیاسەتی گشتی بەڕێوەبەرانی رۆژنامەکە و بە روونی سیاسەتی دەسەڵاتدارانی شۆڕشی سمکۆ سەیر بکەین و بیدەینە بەر سەرنج، بە روونی بۆمان دەردەکەوێت، کە خەڵکی کوردستان زۆر پێش ئەوەی ئەرتەشی سوور بۆ مەبەستی بەرگریکردن لە ئەگەری هێرشی ئاڵمان لە خاکی ئێرانەوە، رووبکاتە ئێران خۆی وەک نەتەوەیەک داناوە و باوەڕی بە بەرژەوەندی باڵای نەتەوەکەی هەبووە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    به‌ دوای رووخانی كۆماری كوردستان و له‌ سێداره‌درانی پێشه‌وا قازی مه‌حه‌ممه‌د له ١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦ی هەتاوی‌(٣٠ی مارسی ١٩٤٧) خه‌باتی حیزبی دێموكرات كه‌وته‌ قۆناغێكی ئه‌سته‌مه‌وه‌، به‌ڵام حیزبی دێموكرات وه‌ك حیزبێكی ڕێنوێن، درێژه‌پێده‌ر و وه‌دیهێنه‌ره‌وه‌ی ئامانجه‌ به‌رزه‌كانی كۆماری كوردستان، ئه‌ركی رێكخستنی بزاڤی میللی- دێموكراتیكی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستانی درێژه‌ پێدا.
  • ڕاسان و گۆڕان ڕاسان و گۆڕان
    حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانیش وەک هەر حیزبێکی دیکە، لە قۆناخی نوێدا پێویستی بە هزری نوێ و هێزی نوێ و رۆئیای دووبارە پێناسەکراو و سیستمی کاری نوێ هەیە.
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".