• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٦ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٢٦ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

دەسپێکی کۆتایی، براوەکان و دۆراوەکانی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی تورکیا

زایینی: ١٠-٠٦-٢٠١٥ - هەتاوی: ١٣٩٤/٠٣/٢٠ - ١٠:٠٥ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
دەسپێکی کۆتایی، براوەکان و دۆراوەکانی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی تورکیا
مەجید حەقی

هەڵبژاردنەکانی تورکیا بە هەموو پێوانەیەک مێژوویی بوون. یەکەم ئەو هەڵبژاردنانە نیشانیان دا کە تورکیا لە رووی دێموکراسیەوە گەیشتۆتە ئاستێکی بەراوردی پێگەیشتوو (politicalmaturity) بە شێوەیەک کە هەموو حیزبەکان چ ئەوانەی دەنگەکانیان بەدەست هێناوە چ ئەوانەی کە دۆراویانە ئاکامی هەڵبژاردنیان قەبووڵە. دووەم هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی تورکیا بە هۆی هەڵکەوتی گەورەترین بەشی کوردستان لە ناو تورکیادا باندۆری لە سەر هەموو بەشەکانی کوردستان و بەرەوپێش چوونی پرسی کورد لە وڵاتانی دیکەدا هەیە. سێهەم: ئاکامی هەڵبژاردنەکانی تورکیا ئەوجارە دەنگێکی بەرز و گۆیا بوو دژی پرۆسەی ئیسلامی کردن و پەیامێکی بەرزی کۆمەڵگای تورکیا بە هەموو پێکهاتەکانی بە AKP و ئەردۆغان بوو لە مەڕ پشتیوانی راستەوخۆ و ناراستەوخۆی دەوڵەتی تورکیا لە ئیسلامی سیاسی و توندئاژۆیی داعش. لەو رووەوە ورد بوونەوەیەکی خێرا لە دۆراوەکان و براوەکانی هەڵبژاردنەکانی 7.6.2015ی پەرلەمانی تورکیا یارمەتیدەرمان دەبێت لە نزیکبوونەوە لە پرسە سیاسیەکانی ناو تورکیادا:

هەڵبژاردنەکانی تورکیا سێ دۆراوی دیاری هەبوو:

1 ـ سەرۆک کۆمار تەیب ئەردۆغان گەورەترین دۆراوی ئەو هەڵبژاردنانە ببوو. بە پێی دستووری تورکیا سەرۆک کۆمار دەبێ کەسێکی بێلایەن بێت لە هەلبژاردنەکاندا و نابێت بە قازانجی هیچ حیزب و حیزبێکی ناو گۆرەپانی هەڵبژاردنی تورکیادا پرۆپاگەندە بکات و لایەنگری لە هیچکام لەوان بکات. ئەردۆغان لەو هەڵبژاردنەدا لە پلەی یەکەم وەک سەرۆکی AKP و خاوەنی پرۆژەی بەسەرۆکایەتی کردنی تورکیا شار بەشار دەگەڕا و بە یارمەتی وەرگرتن لە قورئان و پیرۆزیە ئایینەکان هەوڵی دا هەموو دەنگەکان بۆ لای AKP و حیزبی خۆی واتە بیرۆکەی سەرۆکایەتی بەهێز لە تورکیادا راکێشێ.

2 ـ دۆراوی دووەم هەموو ئەو بیروباوەڕانەبوو کە پێیان وایە بە سەرۆکایەتیەکی بەهێز و بەناوەند کردنی سەرۆک لە هەموو پرسەکاندا دەتوانن دەسەڵاتی رەهای خۆیان بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن و دەنگی خەلک وەک پردەبازێک بۆ بیرکردنەوە بە جیاتی هەموو نەتەوە و گەلان بەکار ببەن. ئەمە پەیامێکی روون بوو بۆ دەرەوەی سنوورەکانی تورکیا و بۆ حیزبە کوردستانیەکانیش کە سنووری نێوان کایەی دێموکراتیک و خۆسەپاندنی سیاسی و هێزی زۆرداری دابنێن.

3 ـ دۆراوی سێهەم خودی AKPبوو. حیزبی داد و گەشەپیدان دوای سێزدەساڵ لە دەسەڵاتداری و بەهۆی سیاسەتەکانیەوە ببوو بە حیزبی پێکهێنەر سوڵتانەکان و خەونی دامەزراندنی ئیمپراتۆری نوێی دەدی. بە دابەزینی زیاتر لە 18% دەنگەکان بە چاو هەڵبژاردنەکانی سالی 2011دا کۆتایی AKP دەست پێبوو و وەک زۆر حیزبی دیکەی مێژووی تورکیا کە سەردەمانێک دەسەڵاتدارترینیان بوون نسکۆی ئەو حیزبەش لەو هەڵبژاردنەدا دەست پێبوو.

هەڵبژاردنەکانی تورکیا براوەی زۆری هەبوو:

1 ـ یەکەم براوەی ئەو هەڵبژاردنانە خەڵکی تورکیا بە هەموو نەتەوە، ئایین، کولتوور و زمانەکەوە بوو. تورکیا نیشانی دا کە وڵاتێکی موسوڵمان دەتوانێت خەلکەکەی ئاییندار بێت بەڵام هەموو بیروباوەرەکان لە رکەبەریەکی تا ئاستێکی رێژەیی تەندوروست بەشداری بکەن لە پرسەکانی سیاسی و بڕیاری سیاسی ئەو وڵاتە. ئەمەش بەتایبەت بە سەرکەوتنی HDP تورکیای هەنگاوێکی نزیک کردەوە لە ستانداردەکانی یەکیەتی ئورووپا و دەتوانێت ببێتە هۆی چالاکتر بوونی رەوتی ئەندامەتی ئەو وڵاتە کە لە ماوەی 8 ساڵی رابردوودا بەکردەوە راوەستاوە.

2 ـ گەورەترین سەرکەوتوو لە هەڵبژاردنەدا HDP و نەتەوەی کورد بوو. HDP بە هەڵبژاردنی سیاسەتێکی گشتگر کە لەودا وەک یەکێک لە حیزبەکانی تورکیا چارەسەری پرسی نەتەوایەتی و کەمانیە نەتەوەیی و ئایینی، زایندەیی (جێندەری) و کرێکار و زەحمەتکێشان وەک ئاجێندای سیاسی خۆی هەڵبژاردبوو توانی ئاستێکی بەرزتر لە رادەی چاوەڕوانی ببینێتەوە و ببێتە چوار حیزبی سەرەکی وڵاتی تورکیا. بەوەش لە حاڵەتی حیزبێکی شەقامی و مەیدانەکاندا دەرکەوت و بوو بە حیزبێکی پەرلەمانی و خاوەن بەرپرسایەتی یاسادانان و بەشداری لە پرۆسە یاساییەکاندا.

3 ـ پرسی کورد لە باکووری کوردستان بوو بە پرسێکی "تورکیایی" کە پێویستە لە ئاستی یاساداناندا و بەشێوەیەکی دێموکراتیک لە هەموو ئاستەکانی سیاسی – کۆمەڵایەتی و چاندی و ئابووریدا چارەسەر بکرێت و ستاتۆیەکی یاسایی بۆخۆی بەدەست هێنا کە چیدیکە دەوڵەتی تورکیا نەتوانێت لە گەڵ پرسی کورد بەشێوەی پرسێکی هێمنایەتی و شەڕی دژی "تیرۆر" هەڵسوکەوت بکات. دەبێ سوپاسی دووساڵ ئاگربەس و نەبوونی شەڕ بکرێت، چونکە بەوە دێموکراتە تورکەکان، لیبراڵەکانی ناو کۆمەڵگاکانی دیکەی تورکیا و بەشێکی زۆر لە دژبەرانی خەباتی چەکداری کوردستان دەنگی خۆیان بە HDP دا و ئەو حیزبەیان بە نوێنەری هەڵبژاردەی خۆیان زانی.

4 ـ حیزبی CHP بەسەرۆکایەتی کەمال کلچدار ئۆغلوو (KemalKılıçdaroğl) یەکێکی دیکە لە سەرکەوتووەکانی ئەو هەلبژاردنەبوو. گەرچی لەبەراورد لە گەڵ هەڵبژاردنەکانی سالی 2011دا رادەی نوێنەرانی CHP کەمبووتەوە. بەڵام CHP وەک پاشماوەی کۆدیتای 12ی ئەیلوولی 1982ی تورکیا داوای لێبووردنێکی ویژدانی قەرزاری گەلی کورد بوو. دەوڵەتی تورکیا جارێ نەگەیشتووتە ئەو ئاستی بوێریەی کە بتوانێت داوای لێبووردن لە نەتەوەی کورد و هەموو کەمایەتیەکانی ئەو وڵاتە بکات، بەڵام وەک ئاماژەیەکی داوای لێبووردن کردن، حیزبی CHP لە زۆرجێگا بەتایبەت لە ئیزمیر و شارەکانی ژێرنفووزی خۆی داوای لە کاندیداکانی کردبوو کە بە قازانجی HDP پاشەکشە بکەن و یان لە خێری ئەوان قسە بکەن. بەمەش کەمال کلچدار ئۆغلوو ویستی پێگەی خۆی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو لە ناو گەلی کورددا بەهێز بکات. هەندیک لە چاوەدێرانی سیاسی ناوخۆی تورکیا بەو بڕوایەن کە بەشێک لە سەرکەوتنی HDP بەهۆی پشتیوانی CHP بووە. لانی کەم لە ماوەی هەڵبژاردنەکاندا CHP دژی HDP کەمپەینی ئەنجام نەداوە و نەکەوتۆتە بەرەی دژی HDP.

5 ـ یەکێکی دیکە لە براوەکانی ئەو هەڵبژاردنانە حیزبی ناسیۆنالیستی MHP بوو کە بە بەرزکردنەوەی زیاتر لە 7%ی تاکی بە چاو هەڵبژاردنەکانی رابردوو، توانی ببێتە یەکێک لە چاورحیزبە گەورەکانی پەرلەمانی تورکیا. چاوەدێران بەو بڕوایەن ئەو 7% تاکیە (percentagepoint) دەنگی ئەو کەسانەن کە لە سیاسەتەکانی AKPهەڵگەراون و بەهۆی ئەوەی کە لەرووی جیهانی بایەخەکانی کۆنباوەوە MHP نزیکترینە لە AKPئەوان دەنگیان بەو حیزبە داوە.

حیزبی DYP کە سلێمان دەمیرەل و تانسوچیلەر سەرۆکایەتی ئەویان دەکرد و توندرەترین حیزبەکانی دژی کورد بوون بە رادەی کەمتر لە 1%ی دەنگەکان ئەزموونێکی جێی وردبوونەوەن بۆ حیزبە کوردستانیەکانیش کە پێویستە بەرنامەی سیاسیان بەرۆژ بکرێت و رۆژەوی سیاسیان هاونگونجبێت لە گەڵ بەهاکانی ئەمرۆی کۆمەڵگا. AKP وەک دیارە کەوتۆتە سەر رێبازی DYPو وەک زۆربەی چاوەدێرانی سیاسی ناوخۆی تورکیا دەلێن، ئەمەش بەرهەمی سیاسەت و شێوازی کاری HDP یە.

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.