• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٦ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٢٦ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئاگرکەوتنەوە لە زاگرۆس و سیاسەتە شاراوەکان

زایینی: ٢٢-٠٥-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٣/٠٢ - ١٤:٥٠ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئاگرکەوتنەوە لە زاگرۆس و سیاسەتە شاراوەکان
عەلی ئەشرەف مورادی

و: ئەرسەلان یارئەحمەدی

ئێران خاوەنی دوو ناوچەی دارستانیی بەربڵاوە کە یەکێکیان لە باکوورە و ئەوی دیکەشیان لێڕەوارەکانی زاگرۆسە کە ناوچە کوردنشینەکان لەخۆ دەگرێت و نزیکەی ٦٠%ی ڕووبەری ڕۆژهەڵاتی کورستان لەو دارستان و بنارانەدا خۆدەنوێنێت.

نۆرمی جیهانی بۆ پەرەپێدانی دارستانەکان ٢٥%ی ڕووبەری هەر وڵاتێکە کە ئەو نۆرمە لەئێراندا ٩% و لە کوردستاندا نزیکە ٦% دەبێت. کوردستان بە ڕێژەی بارینی ٤٠٠ میلی‌میتر لەساڵدا، خاوەنی دارستان و بنارێکی زۆرە کە چنراوی(بافت) سروشتیی تایبەت بەخۆی هەیە.

هەبوونی ئەو دارستان و لێڕەوارانە وەکوو سەرمایەیەکی نەتەوەیی و سروشتی، لە چەند ڕەهەندەوە گرینگی هەیە؛
١_ ژینگەیی: دابەزینی ڕێژەی پیسبوونی هەوا.

٢_ پاراستن: پێشگرتن لە ڕزین و پرتووکان، یان خۆڵ و خاک و هەر چەشنە بەربەستێک لەبەرانبەر سێڵاوی ڕووخێنەردا.

٣_ ئابووری: ئەلف_ پیشەی چێو: لە چێوی دارستانەکان دەتوانین بۆ پیشەی پەیوەندیدار کەڵک وەربگرین و ببینە هۆی خولقاندنی هەلی کار.

ب_ توریسم و گەشتیاری: دارستان، لێڕەوار و رەز و باخەکانی کوردستان، بەهۆی هەڵکەوتەی جوغرافیایی و جێگرتن لەسەر چیا دڵڕفێنەکان و هەبوونی کانیاوی خرۆشان و سروشتی لەبار و دەست لێنەدراو و هەروەها دیمەنی دڵڕفێن و چەندین جۆری ئاژەڵ و کەش و هەوای لەبار، دەتوانێ ببێتە شوێنێکی گەشتیاری بۆ گەشتیارانی نێوخۆیی و دەرەکی.

ج_ بەرەهەمەکانی مەڕ و ماڵات: بە هەبوونی لێڕەوار و لەوەڕگەی پان و بەرین، ئەم ناوچەیە بەردەوام وەکوو جەمسەری ئاژەڵداریی ئێران ناسراوە و بەرهەمەکانی ئەو پیشەیە یەکێک لە ڕێگاکانی بەدەستهێنانی بژێوی ژیانی کەسانی نیشتەجێی زاگرۆس بووە. د_ پیشەی خۆراکی و دەرمانی: هەبوونی چەندین جۆر گیای خۆراکی و دەرمانی لە دارستانەکانی زاگرۆس و کەڵک وەرگرتنی بەجێ لەو وزەیە، خزمەت بە گەشەکردنی ئابووری دەکات.

بە سەرنجدان بەو خاڵانەی سەرەوە، دارستان و لێڕەوارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، دەکرێ وەکوو دەرفەتێک بۆ گەشەسەندنی ئابووری کەڵکیان لێ وەربگیردرێت و گەشەسەندنێکی هەمە لایەنە بخوڵقێنێت و بە لەبەرچاوگرتنی مێژووی چەند هەزار ساڵەی ئەو دارستانانە و نرخێک کە ڕێکخراوی خاروباری جیهانی (فائۆ) بۆ هەر دار بەڕوویەک کە زیاتر لە ١٠٠ ساڵ تەمەنی هەیە ( نرخی ژینگەیی نزیکەی ٢٠٠ هەزار دۆلار) دیاری کردووە، زیاتر لەجاران لەم سەرمایە نەتەوەییە ورد دەبینەوە.

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا و بەشێوەیەکی سیستماتیک دارستان و لێڕەوارەکانی کوردستان ئاگریان تێ‌بەردراوە و لە دەرفەتەوە بوونەتە هەڕەشە بۆ سەر دانیشتوانی زاگرۆس. ئاگرگرتنی دارستان و لێڕەوارەکان، زیانێکی لەڕادەبەدەری بە گیانلەبەرانی زاگرۆس گەیاندووە و بووەتە مەترسی لەسەر گیانلەبەران و تەنانەت جۆرەکانی گوڵ و گیای ناوچە، بۆ وێنە لەو شوێنانەی کە ئاگر دەگرن هەرگیز جۆرێکی گەوون شین نابێتەوە.

بە ئاگرکەوتنەوە لە دارستان و لێڕەوارەکان، دابەزینی پیتی خاک و لەنێوچوونی مادە کانزاییەکان، هاتنی سێڵاو بەهۆی نەبوونی بەربەستی سرووشتی، لەنێوچوونی ژینگەی ئاژەڵان و جۆرەکانی ڕووەک و پیس بوونی کەش و هەوا، زیانی قەرەبوو نەکراوی بۆ ئێکۆسیستم بەدواوە هەیە.

هۆکاری جۆراوجۆر لەپشت ئەو ئاگرکەوتنانەوەن وەکوو:

١_ هۆکارە سروشتییەکان: هەورەتریشقە و بەرزبونەوەی پلەی گەرمی.

٢_ هۆکارە مرۆییەکان: ئەلف_ ئاگرکەوتنەوە بەهۆی دوژمنایەتیی هۆزەکانی ناوچە کە سروشت و لێڕەواری ناوچەکانی یەکتری ئاگر دەدەن.

ب_ گۆڕینی شێوەی بەکارهێنان: کەسانێک بە کەڵک‌وەرگرتن لە دەستڕۆشتوویی و پەیوەندییەکانی خۆیان، کەڵکی خراپ لەو دارستانانە وەردەگرن و دوای ئاگردانی ئەو ناوچانە بە مەبەستی جێبەجێ کردنی گەڵاڵە کشت وکاڵی و پیشەییەکانی خۆیان، بەکاری دێنن. ج _ کەمتەرخەمیی گەشتیاران. د_ هۆکارە سیاسییەکان: ئاگرتێبەردانی دارستانەکانی کوردستان بەهۆی دەست و پەیوەندییەکانی ڕێژیم و بەتایبەت سوپای پاسداران بە بیانووی هەبوونی دژبەرانی چەکدار کە چەند ئامانج دەپێکێت.

١_دەست‌وپێوەندییەکانی ڕێژیم بە ئاگردانی لێڕەوار و دارستانەکانی کوردستان و ناوچە سنوورییەکان، بەجۆریک لە جۆرەکان ئابووریی خەڵکی خۆجێیی ناوچەکە کە لە ڕێگای مەڕ و ماڵاتەوە ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن، لاواز دەکات هەتا بەکەڵک‌وەرگرتن لەهەژاریی ئەوان، پەلکێشی نێو هێزەکانی گرێدراوی سوپا وەکوو بەسیج بکات. ٢_ دەستوپەیوەندییەکانی ڕێژیم بەئاگردانی دارستان و لێڕەوارەکانی کوردستان و تاوانبارکردنی ئۆپۆزیسیۆنی کورد بەو کارانە و کەڵک وەرگرتن لە کەناڵە میدیایی و ڕاگەیاندنەکانی خۆی، دەیهەوێ خەڵک بە نیسبەت ئەو هێزە کوردیانەوە ڕەشبین بکات. ساڵی ڕابردوو نزیکەی ٧٠%ی ئاگرکەوتنەوەی دارستانەکانی ئێران، لە ٥ پارێزگای کوردستان تۆمار کراوە، تەنیا لە ئیلام و لوڕستان زیاتر لە ٣٠٠٠ هیکتار لە دارستان و لێڕەوارەکان لەئاگردا سووتان و هەموو ئەمانە ئێمە بەرەوڕووی ئەو پرسیارە دەکەنەوە کە؛ چ دەستێکی نهێنی لە پشتی ئەم تاوانەیە کە دەرحەق ژینگەی کوردستان دەکرێت؟
بەدڵنیاییەوە ڕێژیمێک کە بەردەوام بە ڕوانینێکی ئەمنیەتی چاو لە کوردستان دەکات، بە سەرنجدان بە هاتوچۆی هێزەکانی کورد لە ڕێگای دارستان و چیاکانەوە بۆ کوردستان، بە بیانووی پێشگرتن لە ئەو هاتوچۆیانە ئەو ناوچانە ئاگر دەدات، هەتا هێزە کوردییەکان بە هاسانی نەتوانن هاتوچۆ بکەن.

بە سەرنجدان بە ویستی دەروونیی دەست‌وپێوەندییەکانی ڕێژیم و هەروەها ئەسەتم بوونی ڕیگای ئەو ناوچانە و نەبوونی هەلیکۆپتەر کە تەنیا کەرەستەی پێویست بۆ کوژاندنەوەی ئاگر لە چیاکانە و هەروەها نەبوونی بوودجە و ...هتد، تەنیا خەڵکی ناوچە بەهاوکاریی ڕێکخراوە مەدەنییەکان و بە کەڵک وەرگرتن لە کەرەستەی سەرەتایی، دەچنە شەڕی ئیژدەهای ئاگر و ڕێگای پاراستن و پارێزگاری لەم سەرمایە نەتەوەییە دەگرنە بەر و لە هیچ هەوڵ و تەقەلایەک درێغی ناکەن.

بۆ پاراستنی ژینگە و بەربەرەکانێ لەگەڵ ئەگەری ئاگرکەوتنەوە، تەنیا دەبێ پشت بە هێزە دڵسۆز و خۆجێیی و ڕێکخراوە مەدەنییەکانی کورد کە لە شارەکانی کرماشان، ئیلام، کامیاران، سنە، مەریوان، گیلانی ڕۆژئاوا، بانە و جوانڕۆ چالاکن ببەستین و دوا وتەش، ئەوەی کە هەموو توێژەکانی کۆمەڵگا ئەرکدارین بۆ پاراستن، پارێزگاری و بووژاندنەوەی ژینگە و لە ئێستا و داهاتوودا هەوڵێکی زیاتر بدەین.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.