• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٣ی فێڤریەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٤ی رەشەمەی ١٣٩٦ی هەتاوی  

توندوتیژی بە دژی ژنان دوای تەواوبوونی شەڕ

زایینی: ٠٦-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠١/١٧ - ٠١:٢٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
توندوتیژی بە دژی ژنان دوای تەواوبوونی شەڕ
ئیبراهیم لاجانی

بەگوێرەی لێكۆڵینەوەیەك كە لە لایەن ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بڵاوكراوەتەوە، توندوتیژییەكی بەرین لە نێو ئەو بنەماڵانەدا هەیە كە پیاوەكانیان پاش تەواوبوونی شەڕ گەڕاونەتەوە ماڵەوە.

ژنێكی كامبۆجی دەگێڕێتەوە كە مێردەكەی پاش تەواوبوونی خزمەتەكانی لە ڕیزی خەمیرە سوورەكان لە ساڵی ١٩٩١دا و گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە، بە شێوەیەكی بەردەوام بە دژی ئەو و منداڵەكانیان توندوتیژی دەنوێنێ. ئەو ژنە دەڵێ كە هاوسەرەكەی هێندە توندوتیژی دیتووە و هێندە بۆ خۆی توندوتیژی لە دژی كەسانی دیكە نواندووە، كە ئیتر ناتوانێ بە شێوەیەكی ئینسانی ڕەفتار بكا. پیاوێكی مەقدۆنیایی دەڵێ شەڕ ئێمەی تێك داوە، ئەمن ناتوانم لە ژنەكەم نەدەم. ژنێكی فەلەستینی لە ڕاموڵڵادا دەڵێ، دیاردەی خۆكوشتن بە شێوەیەكی بەرچاو لە نێو ژنان و كچانی ئەو ناوچەیەدا زیادی كردووە. لە ڕاموڵڵادا ناوەندێكی فریاكەوتن و یارمەتیدان بە ژنان و كچان دامەزراوە. بەڕێوەبەری ئەو ناوەندە دەڵێ بەیانییان كە پیاوەكان دەڕۆنە سەركار، تەلەفۆنی ناوەندەكە دەست بە زەنگلێدان دەكا. لە سەدا حەفتای ئەو كەسانەی زەنگ لێدەدەن، ئەو كچ و ژنانەن كە لە لایەن باوكەكانیان، براكانیان و مێرد و مام و خاڵ و كەسوكارە نزیكەكانیانەوە، ئەزییەت و ئازار دراون یان دەستدرێژییان كراوەتە سەر و لێیان دراوە.

تاقمێكی پسپۆڕی ڕێكخراوی ژنانی نەتەوە یەكگرتووەكان، لە هاوینی ٢٠٠١ دا، بۆ ماوەی ساڵێك لە ناوچە قەیرانی و شەڕلێدراوەكانی دونیادا، لەسەر شوێنەواری شەڕوكێشە چاكدارییەكان لەسەر ژنان، لێكۆڵینەوەیان كرد. ئەو دەستەیە سەردانی بۆسنی هێرزێگۆوین، مەقدۆنیا، كۆسۆڤۆ، سێربستان، كۆلۆمبیا، كامبۆج، تەیمووری ڕۆژهەڵات، لیبریا، گینە، ڕواندا، سیرالێئۆن، سۆماڵی، ئیسرائیل و ناوچە داگیركراوەكانی فەلەستینیان كرد. لە هەمووی ئەو ناوچانەدا، ژنان باس لەوە دەكەن كە چەك و تەقەمەنی ژیانی بنەماڵەی ئەوانی شێواندووە. ئەوان دەڵێن سەربازیگەری بە جۆرێك ژیانی كوڕ و مێرد و براكانی ئەوانی داگرتووە كە ئیتر ناناسرێنەوە. ئەوان دەڵێن هاوسەرەكانیان ساردن، عەسەبی و داخراون و توندوتیژییان لێدەبارێ. ئەو لێكۆڵینەوەیە دەنگێكی زۆری دایەوە، چونكە دەركەوت كە ئەو وەزعە لە هەموو شوێنە شەڕلێدراوەكاندا هەر ڕاستە.

لە هاوینی ٢٠٠٢ دا، لە پایەگایەكی سەربازیی ئەمریكا، لە باكوری كالیفۆڕنیادا، چوار كەس لەو سەربازانەی لە شەڕی ئەفغانستانەوە گەڕابوونەوە، ژنەكانی خۆیانیان كۆشت. لەم دواییانەدا، لە رۆژنامەكانی ئەمریكادا ئەوە دەخوێنینەوە كە ڕاپۆرتە نهێنییەكان ئەوە دەردەخەن كە هەركات سەربازانی ئەمریكا، بۆ شەڕ و عەمەلیاتی سەربازی دەڕۆنە دەرەوە، ڕادەی توندوتیژیی پیاوان بە دژی ژن و منداڵان لە كۆمەڵگای ئەمریكادا، بە شێوەیەكی لە ڕادەبەدەر دەڕواتە سەرێ.

لە نێو سوپای ئەمریكادا، كە لەساڵی ١٩٩٩دا، سێسەدوسی هەزار ئەندامی هەبووە، ٨٦٤٨ ژن شكایەتیان لەو توندوتیژییە كردووە كە سەربازەكان لە ماڵدا لە خۆیانی نیشان دەدەن. دیارە ئاماری درووستی ئەو دیاردەیە، زۆر لەوەش زیاترە. چوونكە هەموو ژنەكان ناچن شكایەت بكەن و ئەو مەسەلەیە بە پۆلیس ڕابگەیەنن.

لەسەدا حەفتاوپێنجی ژنانی كامبۆجی، كە مێردەكانیان لە شەڕ و كێشە چەكدارییەكاندا بەشداربوون، پاش ئەوەی كە لە ساڵی ١٩٩٥دا، هێزەكانی پاراستنی ئاشتی هاتنە نێو وڵاتەوە، بوونەتە قوربانیی توندوتیژی. بەشێكی زۆر لەوان لە لایەن هاوسەرەكانیانەوە تەقەیان لێكراوە.

هەموو لێكۆڵینەوەكانی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان ئەوە دەردەخەن كە چەكداربوونی پیاوان، دیاردەی توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان و منداڵان لە كۆمەڵدا پەرەپێدەدا. هەروەها هەر ئەو لێكۆڵینەوانە ئەوە نیشان دەدەن كە توندوتیژیی بنەماڵەیی لە كاتی شەڕ و كێشە چەكدارییەكاندا زۆرتر دەبێ.

ئەو دیاردەیە پاش تەواوبوونی شەڕ و بە گەڕانەوەی پیاوەكان لە بەرەكانی شەڕ بۆ ماڵەوە، بەرینتر و قووڵتریش دەبێتەوە.

سەد میلیۆن كەس لە ئاكامی شەڕدا، لە سەدەی بیستەم و سەرەتاكانی سەدەی بیست و یەكدا كوژراون. كاتێك پیاوەكان لە سەنگەرەكاندا دەكوژرێن، ژنان و منداڵان لە ئاكامی بۆمبارانی شار و گوندەكاندا، لەبەر برسیەتی و تینوویەتی، لە ئاكامی نەخۆشی و ناچاركردنیان بە لەشفرۆشیدا، گیان لە دەست دەدەن.

تەنانەت ئەگەر ئەو ژن و منداڵانە زیندووش دەردەچن، هەتاهەتایە دەبێ لەگەڵ بیری خۆكوشتن، دستەویەخە بن. هەر كات مێرد و برا و باوكیشیان لە شەڕ دەگەڕێنەوە، ئەشكەنجە و ئەزییەت و ئازار دەدرێن، چوونكە هەست دەكەن كە بە هۆی ژن و كچەكانیانەوە شەڕەفیان لەكەدار بووە.

پاش تەواوبوونی شەڕی سارد، ٤٠ میلیۆن كەس ئاوارە و پەڕەوازە بوون. هەشتا لە سەدی ئەوانە ژن و منداڵن.

بە لە بەرچاوگرتنی ئەوە كە كوردستانیش یەكێك لەو مەڵبەندانەیە كە ساڵانێكی زۆرە مەیدانی شەڕ و سەركوت و زەبرو زەنگی حكوومەتە دیكتاتۆرەكان بە دژی میللەتی كوردە، دەكرێ ئەو دیاردەیە لە كوردستانیش هەر راست بێ.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٩ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ پرسی رێفراندۆم
ــ لە سەروەری نەتەوەییەوە هەتا کلۆنی بوون
ــ ژن پڕۆسەی ژێر دەستی سیاسەتە؟
  • پرسی رێفراندۆم پرسی رێفراندۆم
    تەنیا رێفراندۆمی دێموکراتیک و واقیعی دوای رووخانی کۆماری ئیسلامی و نووسینی یاسایەکی بنەڕەتی لەسەر ئەساسی پرەنسیپەکانی دێموکراسی و ژیانی ئازاد و یەکسانی هەموو نەتەوەکانی نێو ئێران دەکرێ، کە لەو گشتپرسییەدا ئەو یاسایە بخرێتە دەنگدانەوە و ببێ بە پەیمانی پێکەوە ژیان، نەک ئامرازی پیرۆزکردنی وەهمەکان و شمشێری کوشتاری خەڵک.
  • زستان لە کولتووری کوردەواریدا زستان لە کولتووری کوردەواریدا
    ئەو ڕۆژهەڵاتناس و نووسەرە گەڕیدانەی کە لەبارەی مێژوو، جوگرافیا و فەرهەنگی کورد و کوردستان نووسیویانە، هەموویان لە سەفەرنامەکانی خۆیاندا جەختیان لەسەر زستانی سەخت و تەڕ و تووشیی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان کردووە. هەرچەند ئێستا لەژێر کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانیدا و بە گەرمدا هاتنی کۆی گۆی زەوی، کەشی کوردستانیش، گۆڕانی بەسەردا هاتووە.
  • عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌ عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌
    پشتیوانی لە ڕاپەرینی گەلانی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی ئەو وڵاتە و هەروەها مەسەلەی "بەرجام" دوو تەوەری سەرەکیی یەکەم وتاری ساڵانەی سەرکۆماری ئامریکا بوون, کە بەرچاوترین جیاوازی لە سیاسەتی دەرەکیی ئەو وڵاتە بە نیسبەت ئیدارەی پێشووتری ئامریکا بەهەژمار دێن؛ بۆ شرۆڤەی زیاتری ئەو وتار و سیاسەتە کە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان لە نێوخۆی ئێراندا، سەرنجتان بۆ ئەم وتووێژەی کوردستان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا حیجاب، چالاکی سیاسی ڕادەکێشین.
  • خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟ خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟
    ئەوەتا دیسان دروشمگەلی وەک مردن بۆ دیکتاتۆر، نەمان بۆ خامنەیی، رێفۆرمخوازان ـ بناژۆخوازان ئیتر بەسە لەگەڵتان سازان( اصلاح طلب، اصولگرا، دیگر تمام است ماجرا) سەری هەڵداوەتەوە. رەنگە سەرکوت و گرتن و لێدان و کوشتن رەوتەکە هەندێ جار کز بکا، بەڵام وەستانی بۆ نییە. ئەگەر شەپکە هێندە بۆ رێژیمی ئاخوندی توندە، ئێمەی کورد دەبێ چی بکەین؟
  • تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا
    سۆشیال میدیا چ وەک دیاردە و چ وەک دەرفەت زۆر بەستێنی بۆ کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی‌نێوەراست خوڵقاندووە.
  • گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه
    فەرهەنگ هەموو بەها، رەوت و نموونە ڕەفتارییەکانی نێو کۆمەڵگەیەک لەخۆ دەگرێت و وڵات و نەتەوەکان لە یەک جیا دەکات، ئەگەرنا هەموو کۆمەڵگەکانی ئەم جیهانە دەبوو وەکوو یەک بن.
  • ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا
    "ئەدەب"، وشەیەکە کە بیسەر یان خوێنەر بە بیستنی چ بە شێوەی "شهودی" و چ بە جۆری "منطقی" کۆمەڵێک نۆرمی پڕ بەهای دەکەوێتە مێشک کە هەر مرۆڤێک بە بوونی ئەو بەهایە، کەسایەتییەکی قورس و جێگەی متمانە پەیدا دەکات و لە لای خەڵکی دیکە وەک مرۆڤێکی باش سەیری دەکرێت و حورمەتی لێدەگیرێت؛ ئەدەب بەنرخترین سەرمایە و میراتی ژیانی مرۆڤایەتییە کە مرۆڤ لەگەڵ ژیانی خۆیدا بە کۆڵی دەکێشێت.
  • ژن و سیاسەت ژن و سیاسەت
    دەرکەی سیاسەت لە ڕێگەی بنەماڵە، قوتابخانە، ڕۆژنامەکان، تەلەفزیۆن و هەروەها ململانێیە سیاسییەکانەوە بە ڕووی تاکدا دەکرێتەوە و تاک لە سەر ڕۆڵی دەوڵەت و دەزگا و دامەزراوەکانی سەر بە دەسەڵات هەرچی زۆرتر ئاگایی پەیدا دەکات. هێنانەکایەی سیستمێکی دێمۆکراتیک لەو وڵاتانەدا کە حکوومەتێکی نادێمۆکرات و سەرکوتکەریان ئەزموون کردووە، ئەنجامەکەی تەنیا بە شکست خواردن و سەرکوت کردن گەیشتووە؛ لەم جۆرە وڵاتانەدا بنەماڵەکان بەردەوام ئەوە بە گوێی منداڵەکانیاندا دەچرپێنن کە کاریان بە سیاسەتەوە نەبێت و بەشداریی تێدا نەکەن، نموونەی بەرچاوی ئەم وڵاتانە و ئەم کۆمەڵگەیانە، کۆمەڵگەی کوردەوارییە.
  • تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت
    لە ٨ی ژانویەدا، "تهران تایمز" راپۆرتی دا، کە بەپێی راپۆرتی بەرپرسی بەشی بەڕێوەبەریی ویشکەساڵی و قەیرانەکان لە دامەزراوەی کەشوهەواناسی ئێراندا، "نزیک بە ٩٦ لە سەدی سەرانسەری ناوچەکانی ئێران بەدەست ئاستی جیاوازی ویشکەساڵی درێژەکێشراوەوە دەناڵێنن".
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    خومەینی لە فتواکەیدا بڕیاری بە هەموو هێزە چەکدارەکانی دا، کە تا کۆتایی هاتنی کێشەی کورد لە کوردستان نەکشێنەوە؛ دوابەدوای ئەم بڕیارە ئایینییە بۆ ڕشتنی خوێنی کورد، کارەساتبارترین قۆناغی شۆڕش لە کوردستان دەستی پێکرد و خەڵک لە شار و گوندی کوردستان کەوتنە بەرپەلاماری هێزە دژی گەلییەکانی ڕێژیم. بە هاتنە ئارای ئەم دۆخەش، گەلی کورد بە ڕێبەرایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ناچار بوو بۆ پاراستنی کەرامەت و شەرافەتی نەتەوەکەی و پارێزگاری کردن لە نیشتمانی ئەهورایی کوردان، دەس بۆ چەک ببات و فازی خەباتی چەکداری دەستی پێکرد.
  • ڕاسان و پێشمەرگە ڕاسان و پێشمەرگە
    لە وەڵامی ئەو داوا و چاوەڕوانیەدایە کە پێگەی دروستی پێشمەرگە لە راساندا دەدۆزرێتەوە: ئامادەبوونی پێشمەرگە لە نێو دڵی خەڵک بۆ ورەدان بە خەبات و پاراستنی خەڵک لە ئاگری ڕێژیم؛ ئەمە ئەرکی نوێی پێشمەرگەی سەردەمی راسانە.
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.