• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٣٠ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

بنەما ئوستوورەییەكانی نەورۆز

زایینی: ٠٦-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠١/١٧ - ٠١:٣٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
بنەما ئوستوورەییەكانی نەورۆز
گوڵاڵە كەمانگەر

نەورۆز جێژنێكی گشتگیرە كە لە سەرتاسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ‏و هەروەها لە رۆژهەڵاتی دوور‏ و ئۆرووپا‏ و شوێنەكانی دیكەی دنیادا بە شێوەگەلی جۆراوجۆر بەڵام لە سەر یەك ئەسڵ و یەك بنەما بەڕێوە چووە، ئەو ئەسڵەش تایبەتمەندییەكانی ژیانی وەرزێڕییە. هاتنی بەهار و زیندووبوونەوەی سرووشت ‏و سەرلەنوێ شین بوونەوەی گیا و روەك لە زەوی ‏و سەرسووڕمانی مرۆڤی سەرەتایی لەو گۆڕانە كوتوپڕە هۆكاری سەرەكیی هەموو جێژن و سرووت و ئوستوورەكانی پێوەندیدار بە بەهارەوەیە كە لە كوردوستان و ئێراندا بە ناوی نەورۆز ناودێر كراوە.

چەند ئوستوورەی سەرەكی لە ژیانی گشتیی مرۆڤدا رۆڵی جیدی و بەرچاو دەبینن كە یەكێك لەوانە پێوەندی بە نەورۆزەوە هەیە و بە ناوی ئوستوورەی زاوزێ یان ئوستوورەی خودایەكی كوژراو دەناسرێ. بەپێی ئەم ئوستوورەیە كە لێرەدا زۆر بە كورتی ئاماژەیەكی پێدەكەم، ژن-خودایەك (كە لە هەر فەرهەنگێكدا ناوێكی هەیە بۆ نموونە لە بابلدا ئیشتاروت یان هەمان عەشتارە و لە ئێراندا ئاناهیتا و لە ئاناتۆلیدا سیبەل و...) گرفتاری عەشقی خودایەكی نێر دەبێ، بەڵام ئەو خودایە دەكوژرێ ‏و دەكەوێتە دنیای ژێر خاك كە دنیای مردووەكانە، ژن-خودا بۆ هێنانەوەی خۆشەویستەكەی سەفەری دنیای مردووەكان دەكات و خۆشەویستەكەی لەگەڵ خۆی دێنێتەوە. ئەوە توخمی سەرەكی و ناوكی ئوستوورەكەیە كە لە هەر گێڕانەوەیەكدا هێندێ لقوپۆپی پێ زیاد كراوە و لە رواڵەتی چیرۆكێكی دڵداریی خودایاندا خۆی دەنوێنێ.

لە شرۆڤەی ئەم ئوستوورەیەدا و بۆ گەڕاندنەوەی بە زمانی واقێعەكانی سرووشت، دەبێ شوێنی راستەقینەی هەر كارەكتێرێك بدۆزینەوە و بزانین ئەوەی لە زمانی ئوستوورەدا وەكوو خودایەك ناسێندراوە لە دنیای واقێعدا چیە.

مرۆڤی سەرەتایی سەرەڕای ئەوەی كە بۆ هەموو بوونەوەرەكانی دنیا ژیانێكی هاوشێوەی ژیانی مرۆڤی لە مێشكی خۆیدا وێنا كردووە، بە هۆی نەبوونی زانست، بۆ شرۆڤەی هەر رووداوێكی سرووشتی كە لە لۆژیكی ئەودا ناگونجێ، بە مەبەستی پاساوهێنانەوە بۆ ئەو رووداوە، ئوستوورەیەك دەخوڵقێنێ. لە بارەی شینبوونی گیا لە بەهاریشدا وەها شتێك روو دەدات واتە هەم خودی ئەو گیایە كە شین دەبێ لە باوەڕی ئەودا خاوەنی ژیانێكی مرۆییە و هەم ئەو هێزە كە دەبێتە هۆی ئەو رووداوە هێزێكی هاوچەشنی هێزی مرۆییە. لەم بەراوردەدا ئەو خودایەی دەكوژرێت و رادەستی دنیای مردووەكان دەبێ نوێنەری تووی گیایە كاتێك دەیچێنن و هاتنەوەی بۆ ژیانیش هەمان شینبوونیەتی، بۆ مرۆڤێك كە خاوەنی ژیانی وەرزێڕییە ئەو رووداوە رووداوێكی زۆر گرینگە، رووداوێك كە لە باوەڕی ئەودا بەستراوی خواستی خودایان و رازیبوونی ئەوان بەتایبەت ئەو ژن-خودایەیە كە كاری شینبوونی گیا لە ئەستۆی ئەودایە، هەر بۆیە ساڵانە رێورچەیەك (ئایینێك) بەرێوە دەبات كە لە رەوتی ئەو رێورچەدا رێز لە خودایانی گیایی ‏و ژن-خودای زاوزێ دەگیردرێت و دیاریی جۆراوجۆریان پێشكەش دەكرێت. لەم سرووتەدا بە لاساییكردن لە شینگێڕان بۆ خودای مردوو، سەرەتا ماتەمێك بەڕێوە دەچێت، پاشان بە بۆنەی هاتنەوەی ئەوەوە شادی و جێژن و سەما و خۆشییە، كە ئەو جێژن و خۆشییە هەر ئەوەیە كە ئەمڕۆ لە كوردستان و زۆر شوێنی دیكەدا ئاسەواری ماوەتەوە و بووە بە جێژنێكی نەتەوەیی ‏و پێی دەگوترێ نەورۆز. نەورۆزی ئەمڕۆ دیارە زۆر شتی گۆڕاوە، زۆر شتی پێ زیاد كراوە و هێندێ شتیشی لێ كەم كراوە، بۆ نموونە ئەمڕۆ شینگێڕان بۆ خودای كوژراو نابینین بەڵام كاتێ بزانین كە سووگی سیاوەش لە ئێراندا راست لە دواهەمین رۆژانی زستاندا بەڕێوە چووە، بۆمان دەدەكەوێت كە بەڵێ نەورۆز جێژنی پاش سووگی سیاوەشە و بە لەبەرچاوگرتنی هەموو لێكچوونەكانی نەورۆز و جێژنەكانی هاوشێوەی لە هەموو دنیادا دڵنیا دەبین كە نەورۆزیش لەسەر هەمان بنەمایە كە باس كرا و پێوەندی بە ژیانی وەرزێڕیی مرۆڤەوە هەیە.

لێرەدا پاش ئەم روونكردنەوەیە كە سەبارەت بە سەرچاوەی ئوستوورەیی نەورۆز پێویست بوو، ئێستا دەپەرژێمە سەر هێندێك لە خاڵە گرینگ و بەرچاوەكانی ئەو نەورۆزەی كە ئەمڕۆ لە كوردستان ‏و لە ئێراندا بەرێوە دەچێ ‏و ئەو خاڵگەلەی كە هەموویان بە جۆرێك بەستراوی یەكن و پێوەندییان بە ئوستوورەكەوە هەیە، دەخەمە بەرباس.

رۆیشتن بۆ سەر قەبران و سەردانی مردووەكان: رۆیشتن بۆ سەر قەبران لە پێوەندی لەگەڵ هەمان ئوستوورە و هەمان ئاییندا كە باس كرا مانای قووڵی دەردەكەوێ، تەرمی خودای كوژراو لە رەوتی سرووتەكەدا تا گۆڕستان رەوانە دەكرێت و لەوێدا ئەوانەی مردوویان مردووە چاوەڕوانی ئەوە دەبن كە هاوكات لەگەڵ هاتنەوەی خودای مردوو لە جێژنی نەورۆزدا، رەوانی مردووەكانی ئەوانیش سەردانی ماڵەكان و بنەماڵەكانیان بكەن. ئەو كارە واتە سەردانی قەبرستانەكان رۆژی پێش لە نەورۆز ئەنجام دراوە، بەڵام دواتر لە ژێر كاریگەریی نەریتی ئیسلامی و عەرەبیدا ئەو رۆژە گۆڕاوە بە پێنجشەمە كە رۆژێكی پیرۆزە بۆ موسڵمانان و ناوی دواهەمین پێنجشەمەی ساڵی لەسەر نراوە. پێداگری لەسەر پاك و خاوێنیی گشتی پێش لە نەورۆزیش پێوەندی بە هەمان باوەڕەوە هەیە، ئەو باوەڕەی كە دەڵێ رەوانی مردووەكان رۆژی نەورۆز دەگەڕێنەوە و سەردانی ماڵەكانیان دەكەن.

ئاگری نەورۆز: ئاگری نەورۆز كە ئێستا تەنیا لە ناو كوردان و هەروەها زەردەشتییەكانی یەزد ‏و كرماندا ماوە، لە ئەسڵدا لەسەر بانی ماڵەكان دەكرایەوە و خەڵكان دوای گەڕانەوە لە سەر قەبران ئێوارەی شەوی نەورۆز، هەركام و لە سەر بانی ماڵی خۆیاندا ئاگرێكیان دەكردەوە (زەردەشتییەكان ئێستاش هەر بەو شێوە ئاگری نەورۆز دەكەنەوە)، ئەو ئاگرەش بە مەبەستی روونكردنی رێگای رەوانی مردووەكان بوو كە لە ئایینی زەردەشتدا پێیان دەڵێن فەروەشی مردووەكان.

ئەو ئاگرەیان دەكردەوە تا فەروەشییەكان لە كاتی هاتنەوەدا رێگا هەڵە نەكەن. بەڵام دەتوانین بڵێن ئاگركردنەوە مەبەستێكی دیكەشی لە پشت بووە كە بریتی بووە لە بەهێزكردنی تینی خۆر، لە درێژەی زستاندا هەر جێژنێك بەڕێوە دەچێت ئاگركردنەوەی لە گەڵدایە، ئەو شێوە ئاگركردنەوە پاڵی داوەتە بەر جۆرێك لە جادوو بە ناوی جادووی هۆمیۆپاتیك كە بەپێی ئەوە لە دیاردەكانی سرووشت لاسایی دەكرێتەوە و مەبەست لەو كارەش بەهێزكردن و یارمەتیدانی ئەوانە، ئاگری سوورییش كە پێنج رۆژ پێش لە نەورۆز كراوەتەوە هەر بۆ ئەو مەبەستە بووە، واتە بەهێزتركردنی گەرما و ئاگری خۆر، ئاگری سوورییش هەروەك دواهەمین پێنجشەمەی ساڵ، لە ژێر كاریگەریی فەرهەنگی عەرەبدا كە رۆژی چوارشەمە بە نگریس دەزانن گۆڕا بە چوارشەممەسووری كە دیارە لە ناو كورداندا شتێكی تازەیە و پێشتر نەبووە. ئەوەی كە ناڕەسەنبوونی چوارشەممەسووری دەسەلمێنێ جیاوازیی شێوەی دابەشكردنی رۆژەكانە، لە فەرهەنگی كۆنی فەلاتی ئێراندا بە پێچەوانەی فەرهەنگی عیبری و سامی حەوتوو واتە دابەشكردن بە سەر حەوت رۆژدا بوونی نیە، بەڵكوو هەركام لە رۆژەكانی مانگ ناوێكی تایبەتی هەیە و بەو ناوە پێناسە دەكرێ نە بە ناوی شەممە و یەكشەمە، لە رۆژژمێری كۆنی ئەم ناوچەیەدا بۆ نموونە رۆژی یەكەمی هەر مانگێك هۆرموزە (كە هەمان خۆرە) رۆژی شازدەهەم مێهر، رۆژی بیست و چوارم دین و...هتد.

سفرەی نەورۆزی: سفرەی نەورۆزی، سفرەیەكە كە هەر نەتەوەیەك خۆراكە باوەكانی لە سەر دادەنێ، لە ئێراندا حەوت خۆراك كە ناوەكەی بە «س» دەست پێبكات لە سەری دادەنێن و پێی دەڵێن حەوت سین، دیارە ئەوە شتێكی بێ بنەمایە چوونكە نە رەقەمی حەوت بۆ خەڵكی ئەم ناوچەیە پیرۆزی هەبووە و نە مرۆڤی كۆن ئەم نەریتانەی بە مەبەستی كایەی زمانی پێكهێناوە، هەموو نەریتە كۆنەكان لە بیچمی رەسەنی خۆیاندا پێوەندی راستەوخۆیان بووە لەگەڵ ئایینەكان كە ئەوانیش بەستراوی شێوەی ژیانیان بوون. سفرەی نەورۆزی لە هێندێ شوێندا بریتی بووە لە رواندنی دوازدە جۆر (بە نوێنەرایەتی لە داوزدە مانگی ساڵ) لە دانە سەرەكی و گرینگەكانی ژیانی مرۆڤ كە خۆراكە ئەسڵییەكانی ئەو پێكدێنن وەك گەنم و جۆ و نیسك و گەنمەشامی و... هتد.

مەبەست لەو كارە پیت بەخشین و بەرەكەت خواستن لە خودایانە و ئاواتەخوازی بۆ باشتربوونی خەلەوخەرمان لەو ساڵەدایە. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی نەریتەكانی دیكەی نەورۆز وەك ئاگری نەورۆز و سەر قەبران رۆیشتن، خوێندنەوەیەكی دیكەش بۆ ئەو سفرەیە دەتوانێ هەبێ، بەپێی ئەم خوێندنەوە فەروەشی مردووەكان كە لە سەری ساڵدا دەگەڕێنەوە و سەردانی ماڵەكانیان دەكەن پێویستیان بە خواردنێكی تایبەت هەیە، ئەو سفرە و ئەو خواردنانەی سەری، لەوانەیە لە بنەمادا بۆ فەروەشی مردووەكان دانرا بن و دواتر تەفسیر و شرۆڤەی دیكەیان گرتبێتە خۆ. پاشماوەی ئاشنای باوەڕی خۆراك هێنان بۆ مردوو لە ئێستادا، هەمان نەریتی دانانی شیرینی و خورما و حەڵوا لە كاتی سەرەخۆشی و بەجێهێشتنی لەسەر گۆڕی مردووە. لە ناو خەڵكی ئێراندا هەڵكردنی رووناكی و دانانی خۆراك لەسەر گۆڕی مردوو ئێستاش زۆر باوە و لە گۆڕستانەكاندا دەبیندرێ.

رێزگرتن لە رۆژی سێزدەی نەورۆز: رۆژی سێزدەی نەورۆز كە بە سێزدەبەدەر دەناسرێ ئەو رۆژەیە كە خەڵك بەگشتی لە ماڵ دەچنە دەرەوە و تا ئێوارە لە داوێنی دەشت و چیادان، لە ئێراندا خەڵك دەڵێن سێزدە نگریسە و لەو رۆژەدا بۆ دەركردنی نگریسی ئەو رۆژە دەبێ بچنە دەرەوە، بەڵام نگریسبوونی سێزدە لە فەرهەنگی رۆژئاواوە هاتووە و شتێكی رەسەن لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا نیە، هەروەك لە سەرەوە ئاماژەم پێكرد لە ساڵژمێری ئاڤێستاییدا هەر رۆژێك ناوی تایبەت بە خۆی هەیە، هێندێ لە رۆژەكانیش ناوی مانگەكانیان لە سەرە بۆ نموونە رۆژی دووهەمی هەر مانگێك ناوی بەهمەنە و سێهەمی مانگ ئوردیبەهەشت و شەشەمی مانگ خورداد و... هتد. ناوی دوازدەمانگی ساڵ هەركام نوێنەرێكیشیان لە سی رۆژەی مانگدا هەیە، لەو رۆژانەدا كە ناوی رۆژ و ناوی مانگ یەكێكن جێژنی تایبەت بەرێوە دەچێت كە بە ناوی هەمان رۆژەوە دەناسرێت (ناوی مانگەكانی ساڵ ناوی ئیزەدەكانن هەر بۆیە ئەو جێژنانە تایبەت بە رێزگرتن لەو ئیزەدانەیە) بۆ نموونە لە مانگی مێهردا رۆژی شازدە كە مێهر رۆژی پێدەگوتری، رۆژی جێژنی مێهرەگانە، هێندێك لەم ئیزەدانە بە هۆی گرینگبوونی رۆڵیان لە ژیانی مرۆڤدا لە دەرەوەی رۆژەكەی خۆیان لە مانگەكانی دیكەشدا جێژنیان بۆ بەریوە دچێ لەوانە یەكێكیان ئیزەدی ئاگر و خۆر واتە مێهر و ئەوی دی ئیزەدی ئاو واتە تیشتەر یان هەمان تیر كە رۆژی سێزدەی هەر مانگێك بە ناوی ئەو ئیزدەیە. لە ئیزەدی تیشتەر هەم لە رۆژەكەی خۆیدا كە سێزدەی مانگی چوارە و بە ناو جێژنی ئاوریزگان دەناسرێ، رێز دەگیردرێ و هەم لە رۆژانی سێزدەی سێ مانگەی بەهار. مەبەست لەوەش پەسنی ئیزەدی ئاو (تیشتەر) بۆ زیادكردنی ئاو لە وەرزی گەرمادایە (كە ئەمەش جۆرێك لە جادووی هۆمیۆپاتیك دێتە ئەژمار). ئەو جێژنەی كە لە رۆژی سێزدەی نەورۆزدا بەرێوە دەچێ، جێژن بۆ تیشتەرە و هەمیشە لە كەناری رووبار و ئاودا بەرێوە دەچێ.

بەگشتی ئەوەی سەبارەت بە نەورۆز لە باری ئوستوورەییەوە زەق و بەرچاوە خودی بەهار و سرووشتە نەك هیچ مانایەكی دیكە، بەڵام تایبەتمەندیی مێشك و هزری مرۆڤ ئەوەیە كە لە رەوتی مێژوودا لەسەر بنەمای سادەترین یاساكانی سرووشت تێكچڕژاوترین سرووتەكان و ماناكان بۆ خۆی دەخوڵقێنێت‏ و كۆی ئەوانە بۆ هەر نەتەوەیەك دەبێت بەو شتەی كە بە ناوی شووناسی نەتەوەیی دەیناسین.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ بوومەلەرزەی سیاسی
ــ لە خەبات دژ بە ئەپارتایدەوە بۆ ڕاسان
ــ ئەمن چی بكەم، خۆتان دروستی بكەنەوە
ــ دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک