• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٣٠ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

حەماس وەكوو ڕێكخراوێكی زیندوو: شرۆڤەیەك بۆ هەلًَكشان و داكشانی پێوەندییەكانی حەماس و كۆماری ئیسلامی

زایینی: ٠٩-٠٦-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٣/٢٠ - ١٢:٣٨ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
حەماس وەكوو ڕێكخراوێكی زیندوو: شرۆڤەیەك بۆ هەلًَكشان و داكشانی پێوەندییەكانی حەماس و كۆماری ئیسلامی
ئاسۆ ساڵح

و: سەلام ئیسماعیلپوور


نوێنەرانی كۆنگرێسی ئەمریكا كاتێك كە لە ڕۆژەكانی كۆتایی ساڵی ٢٠١٤دا باسیان لە نزیكایەتیی قەتەر و توركیە لەگەڵ ڕێكخراوی حەماس كرد، لەوانەیە لە تێكچوونی پێوەندییەكانی نێوان ئێران و ئەو ڕێكخراوە ئاگادار بووبن. گڵۆڵەی ئەو پێوەندییانە بۆ جاری یەكەم و لە ژێر كاریگەریی ئاڵوگۆڕەكانی ناوچەدا كەوتە سەرەولێژی. حەماس مەودای نێوان ساڵەكانی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٢ بە سەردەمی زێڕینی پێوەندییەكانی خۆی لەگەڵ ئێران دەزانێت. لە ماوەی ئەو ساڵانەدا ئێران هەموو پێداویستییە ماڵی و لۆجستیكییەكانی حەماسی دابین دەكرد. بە میلیۆنان دۆلار داهاتی فرۆشی نەوتی ئێران لەم ساڵانەدا دەدرایە ئەو ڕێكخراوە تیرۆریستییە. بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا ئێران و حەماس چەندین جار تووشی لێكتۆران و ئاشتەوایی بوونە كە ئەو هەڵكشان و داكشانی پێوەندییانە، زیاتر بە هۆی پرسەكانی ناوچەوە بووە.

لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین ئاماژە بە بەشێك لە هەڵكشان و داكشانی پێوەندییەكانی نێوان ئێران و حەماس و هۆكارەكانی ئەو مەسەلەیە بكەین. لە كۆتاییدا بانگەشەی ئەوە دەكرێت كە بەشداریی حەماس لە كایە ناوچەییەكاندا، زیندوویەتیی ئەو ڕێكخراوەیە دەگەیەنێت.

پێوەندییەكی كتوپڕ

بیست و چوار كۆنگرێسمانی ئەمریكایی لە دێسامبری ٢٠١٤دا بە نووسینی نامەیەك بۆ دەیوید كۆهێن، جێگری وەزارەتی خەزانەداریی ئەمریكا داوایان كرد چالاكییەكانی قەتەر و توركیە بۆ پشتیوانی لە حەماس بخرێتە ژێر چاوەدێری. ئەوان لەو باوەڕەدا بوون كە ئەو دوو وڵاتە جێگای نەریتیی ئێرانیان لە پاڵپشتیكردنی حەماسدا گرتۆتەوە. ئەو نامەیە ئەگەرچی باسی لە هێندێك وردەكاریی تایبەت بە یارمەتییە چند میلیۆن دۆلارییەكانی قەتەر و توركیە بۆ حەماس دەكرد، بەڵام هاوكات نیشاندەری تێكچوونی پێوندییەكانی نێوان ئەو ڕێكخراوە تیرۆریستییە و كۆماری ئیسلامی بوو. ئەو پێوندییە ساڵێك پێشتر لەو نامەیەش، هەوراز و نشێوی بە خۆیەوە دیتبوو. نزیك بە ساڵێك پێشتر، ڕۆژنامەی "القدس العربی" چاپی لەندەن باسی لەوە كردبوو كە ئێران پێشی بە سەردانی خالید مەشعەل، سەرۆكی لقی سیاسیی حەماس بۆ تاران گرتووە.

بڵاوبوونەوەی هەواڵێكی دیكە هەشت مانگ پاش ئەو ڕاپۆرتە و چوار مانگ پێشتر لە نامەی كۆنگرێسمانە ئەمریكاییەكان، بۆ جارێكی دیكە پێوەندیی ئێران و حەماسی بردە ژێر پرسیار. موحسین ڕەزایی (سكرتێری كۆڕی لێكدانەوەی مەسڵەحەتی ڕێژیم) لە وتووێژێكدا لەگەڵ كەناڵی "العالم" ڕایگەیاند تەكنۆلۆژیی مووشەكیی ئێران كەوتۆتە بەر دەستی حەماس. بەو شێوەیە بۆ جارێكی دیكە سەرنجەكان بۆ لای پێوەندیی گەرموگوڕ و نەریتیی ئێران و ڕێكخراوی تیرۆریستیی حەماس ڕاكێشران. ئەوە بۆ یەكەم جار نەبوو كە پێوەندیی ئێران و حەماس زۆرێك لە چاوەدێرانی سیاسی و شارەزایانی پرسەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تووشی سەرسووڕمان دەكرد. لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا حەماس و كۆماری ئیسلامی بە هۆی كاریگەریی پرسەكانی ناوچە، لێك نزیك بوونەتەوە یان لێك دوور كەوتوونەتەوە.

هۆكارەكانی هەوراز و نشیوی پێوەندییەكان

بابەتی زۆر و جۆراوجۆر و هێندێك جار پێكەوە پێوەندیدار، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بوونەتە هۆی دووركەوتنەوەی حەماس لە ئێران. بۆ نموونە:
یەكەم، قەیرانی سووریە و پشتیوانیی حەماس لە ئۆپۆزیسیۆن: بە دەستپێكردنی كوشتوبڕی خەڵكی سووریە و بە تایبەتی كۆمەڵكوژیی خێوەتگەی یەرمووك لە باشووری دیمەشق لە لایەن ڕێژیمی بەشار ئەسەدەوە، دەفتەری سیاسیی حەماس كە ناوەندەكەی لە دیمەشق بوو، گوازرایەوە بۆ قەتەر و پێوەندیی ئەو ڕێكخراوەیە لەگەڵ ڕێژیمی بەشار ئەسەد پچڕا.

دووەم، پشتیوانیی حەماس لە هاوپەیمانیی عەرەبی لە شەڕی دژ بە حووسییەكاندا: ڕێبەرانی حەماس لە پێوەندی لەگەڵ پرسی یەمەندا هەمیشە ڕایانگەیاندووە كە دژایەتیی دەستێوەردانی دژ عەرەبی (واتە لە لایەن ئێرانەوە) لە یەمەندا دەكەن و پشتیوانی لە عەبدڕەببە مەنسوور هادی، سەرۆك كۆماری ئەو وڵاتە دەكەن. لە گۆڕەپانی سیاسیی دووجەمسەریی یەمەندا، ئەوە بە واتای پشتیوانی لە هاوپەیمانیی عەرەبی بە ڕێبەرایەتیی عەرەبستان، لە بەرانبەر ئێراندایە.

سێهەم، نزیكبوونی حەماسی ئیخوانی لە توركیەی ئیخوانی: بە سەرنجدان بەوەی كە حەماس و حیزبی دەسەڵاتداری توركیە هەر دووكیان لە ڕیزی بزووتنەوەی ئیخوانیدان، لێكنزیكبوونی ئەو دوانە تا ڕادەیەك بە ئاشكرا دەبینرێت، بەڵام دووربوونەوەی هەڵوێستەكانی ئێران و توركیە لە یەكتر، لە پێوەندی لەگەڵ پرسەكانی ناوچە و بە تایبەتی سووریەدا، بوو بە هۆی دووركەوتنەوەی ئەو ڕێكخراوەیە لە ئێران.

چوارەم: نزیكایەتیی زیاتر لە ڕابردووی حەماس لە عەرەبستان: چاوپێكەوتنی ساڵی ڕابردووی خالید مەشعەل و مەلیك سەلمان، شای عەرەبستان دەرخەری كۆتایی هاتنی سەردەمێكی ساردوسڕیی سێ ساڵە و دەستپێكردنی سەردەمێك لە پێوەندیی نزیكی نێوان حەماس و عەرەبستانە. ئەو چاوپێكەوتنە تەنیا چەند ڕۆژ پاش ڕێككەوتنی ناوكیی نێوان ئێران و وڵاتانی ڕۆژئاوایی و هەروەها تێكچوونی پێوەندییەكانی ئێران و عەرەبستان، زۆر گرینگ بوو.

پێنجەم، زاڵبوونی لایەنی ئایینی (سوننە) و نەتەوایەتی (عەرەب) بە سەر پێوەندییە سیاسییەكاندا.

شەشەم، دانوستانەكانی ساڵی ڕابردووی حەماس و ئیسراییل و هەڵوێستی نەرمئاژۆیانەتری ڕێبەرانی ئەو ڕێكخراوەیە بەرانبەر بە ئەو وڵاتە. بۆ نموونە دەربڕینەكانی ماوەیەك لەمەوپێشی مەحموود ئەلزەهار، یەكێك لە ڕێبەرانی حماس لەمەڕ ئەوەیكە ئەو ڕێكخراوەیە نایهەوێ لەگەڵ ئیسراییل بە شەڕ بێت.

حەوتەم، پێكهێنانی ڕێكخراوی جێگرەوە لە لایەن ئێرانەوە: هاوكات لەگەڵ تێكچوونی پێوەندییەكانی نێوان كۆماری ئیسلامی و حەماس، ڕێژیمی ئێران بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆی لە فەلەستین، دەستبەجێ هەوڵی دا لە ئەگەری لەدەستچوونی تەواوی ئەو ڕێكخراوانەدا، ڕێكخراوی هاوتەریبی حەماس و جهادی ئیسلامیی فەلەستین (ڕێكخراوی ئەنسارولجابرین) پێك بهێنێ. ئەو مەسەلەیە بوو بە هۆی دووركەوتنەوەی هەرچی زیاتری حەماس لە ئێران، بە جۆرێك كە تەنانەت بوو بە هۆی دەستبەسەرداگرتنی سندووقی خێرخوازیی ئێران كە لە كەرتی غەزە لە ژێر دەستی ئەو ڕێكخراوەیەدا بوو. ئەو دەستبەسەرداگرتنە لە لایەن وزارەتێكی ژێر كۆنترۆڵی حەماسەوە بە ڕێوە چوو.

هەڵبەت لەم نێوانەدا لە لایەن شرۆڤەكارانەوە هێندێك هۆكاری دیكەش بۆ ساردوسڕیی پێوەندییەكانی ئێران و حەماس لەم ساڵانەی دواییدا باس دەكرێن. بۆ نموونە، خۆئامادەكردنی ئێران بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتنی ناوكی لەگەڵ ڕۆژئاوا و هەروەها كەمبوونەوەی داهات و سەرچاوە ماڵییەكانی ئەو وڵاتە، بەڵام بە باوەڕی نووسەری ئەم دێڕانە، ئەو هۆكارانە ناتوانن ڕاستەقینە بن، چوونكە هاوكات ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا پشتیوانیی ماڵی و لۆجستیكیی لە چەندین ڕێكخراوی تیرۆریستیی هاوشێوە لە لەوبنان و هێندێك وڵاتی دیكەی ناوچەدا (وەكوو یەمەن) كردووە.

بە كورتی دەتوانین ئاماژە بە دوو خاڵی سەرەكی بكەین كە یارمەتیدەر بوونە بۆ ئەوەی كە حەماس لە ساڵانی ڕابردوودا لە نێو گێژاوی ڕووداوەكان و ئاڵوگۆڕەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ جارێكی دیكە و جاربەجار لە ئامێزی ئێران نزیك ببێتەوە، ئەگەرچی ئەو نزیكبوونەوانە بە كاتی و زووتێپەڕ دێنە پێش چاو. بۆ نموونە:

١ـ ڕووخانی حكوومەتی مۆرسی و ئیخوانولموسلمین لە میسر.
٢ـ واژۆكرانی بەیاننامەی ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو لە لایەن قەتەرەوە لەمەڕ پشتیوانی نەكردن لە بزووتنەوەی ئیخوانولموسلمین كە حەماسیش بەشێكە لەو بزووتنەوەیە.

حەماس وەكوو ڕێكخراوێكی زیندوو

خێرایی ئاڵوگۆڕەكان لە پێوەندییەكانی نێوان ئێران و حەماسدا بە ڕادەی خێرایی ئاڵوگۆڕەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە. ئاڵوگۆڕەكانی ئەو ڕێكخراوە هاوكات لەگەڵ شەپۆلی ئاڵوگۆڕەكانی ناوچە، نیشانەی زیندوویەتیی ڕێكخراو یان بزووتنەوەن. حەماس بەو ئاڵوگۆڕانە زیندوویەتیی خۆی دەردەخات.

حەماس پێشتر لە لایەن وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و یەكێتیی ئورووپاوە بە ڕێكخراوێكی تیرۆریستی دەهاتە ئەژمار، بەڵام بەشداریی چالاكانەی ئەو ڕێكخراوەیە لە ئاڵوگۆڕە خێراكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوو بە هۆی ئەوەی كە تەنیا چەند ڕۆژ پاش بڵاوبوونەوەی نامەی نوێەرانی كۆنگرێسی ئەمریكاوە، یەكێتیی ئورووپا لە هەنگاوێكی كتوپڕ و چاوەڕواننەكراودا ڕابگەیەنێت كە حەماسی لە لیستی ڕێكخراوە تیرۆریستییەكان هێناوەتە دەرەوە.

حەماس كاتێك كە پاش كۆمەڵكوژییەكەی خێوەتگەی یەرمووك كۆتایی بە پێوەندییەكانی خۆی لەگەڵ ڕێژیمی سووریە هێنا، زۆر باش دەیزانی كە ئەوە بە واتای خەوشهەڵگرتنی جیددیی پێوەندییەكانی ئەو ڕێكخراوەیە لەگەڵ ئێرانیش دەبێت، بەڵام بەو شێوەیە دەری خست كە خەڵكەكەی لە هەموو شتێك بۆی گرینگترن.

حەماس وەكوو بزووتنەوەیەكی عەرەبی بەو شێوەیە دەری خستووە كە لە چاویلكەی ناسیۆنالیزمی عەرەبییەوە سەیری هێندێك لە پرسەكانی ناوچە دەكات. بۆ نموونە لە مەسەلەی یەمەندا دژ بە هەر چەشنە دەستێوەردانێكی "ناعەرەبی" وەستایەوە و بەو گرتنی ئەو هەڵوێستە هێندەی دیكەش لە ئێران دوور كەوتەوە.

حەماس بە نزیكبوونەوە لە جەمسەری عەرەبستان لە ناوچەدا و گۆڕینی دەربڕینی خۆی لە بەرانبەر ئیسراییلدا، پێداگریی لە سەر حەزی خۆی بۆ بەشداریكردن لە كایە ناوچەییەكان و شوێندانەربوون لە ئاڵوگۆڕەكاندا كردەوە و بەو شێوەیە زیندوویەتیی خۆی پشتڕاست كردەوە.

پێداگری لە سەر زیندوویەتی و پراگماتیست بوونی حەماس بە واتای پەسەندكردنی هەڵسوكەوت و سیاسەتی ئەو ڕێكخراوە و پاڵپشتیكردن لە داخوازییەكانی نیە، بەڵكوو تەنیا بۆ پێداگری لە سەر پێویستبوونی وەها مەیل و زیندووبیەتییەك لە نێو هەر ڕێكخراو و بزووتنەوەیەكدایە.

هاوكات بە واتای وەبیرهێنانەوەی ئەو ڕاستییەشە كە پێوەندییەكان دەكرێ درێژخایەن نەبن و هەر جۆرە ئاڵوگۆڕێك لە ئاستی ناوچەیی و جیهانیدا دەتوانێ ئاڵوگۆڕ بە سەر ئەو پێوەندییانەدا بهێنێت. "زیندوویەتیی" هەر بزووتنەوەیەك بە واتای بوونی بزووتنەوەیە دەبێت و ئەوە تاقە ڕاستییەكە كە دابڕاو و سەربەخۆ لە هەر فاكتەرێكی جیهانی و ناوچەییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا