• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٣ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٠٢ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

خەباتی نا-توندوتیژ و دۆخی ئێران

زایینی: ١٠-١٠-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٧/١٩ - ١٠:١٥ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
خەباتی نا-توندوتیژ و دۆخی ئێران
بیریار

لە سەردەمی هەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٣٩٢ی هەتاوی بۆ سەرۆک کۆماریی ئێران، وەک خولەکانی تری ئەو شانۆگێڕییە، لەلایەک پڕوپاگەندەی حکوومەت وەک هەموو هەڵبژاردنەکانی تر و بەڵێنی دانی درۆیینە بۆ هەڵخڵەتاندن و فریودانی خەڵک و ڕاکێشانیان بۆ پێی سندۆقەکان دەستی پێ کردبوو، و لەلایەکی ترەوە وەک جاری جاران دیسان هەندێ چالاکی کورد بە پاساوی جۆراوجۆر کەوتبوونە هاندانی خەڵک بۆ دەنگدان. دیارە کاری حکوومەت وەک هەمیشە لە ئاڕاستەی ئامانجی سیاسی خۆی و ڕەوایی بەخشین بە سیستمە سیاسییەکەی، بۆخۆی پاساودار بوو. ڕێژیم لە پێناو سیاسەتی خۆیدا هەموو کارێک دەکات و لە هەموو ئامرازەکان کەڵک وەردەگرێت کە هەڵبژاردنیش یەک لەوانەیە.

ئەگینە هەمووان بە چاکی دەزانن کە مێکانیسمی هەڵبژاردن بە تەنیا بە واتای دێموکراسی نییە و بە بێ هەبوونی پێش مەرجەکانی، لەوانە ئازادیی سیاسی، ناکرێ وەک هەڵبژاردنی دێموکراتیک ناودێر بکرێت، و بەتەنیا شانۆگەرییەک دەبێت لە چەشنی ئەوەی عێراقی سەردەمی سەددام و کۆرەی باکوور و.... بۆیە لێرەدا بۆ ڕوون‌بوونەوە تەنیا تیشک دەخرێتە سەر سیاسەتی لایەنەکەی تر، واتە تاقمێک لە چالاکوانانی کورد.

ڕەنگە زۆرێک لە پاساوەکانی ئەو لایەنانەی بەشداریی شانۆگەریی هەڵبژاردنەکانی ڕێژیمی ئێران دەکەن زۆر سەیر نەبن و هەرچۆنێک بێت لە پێناو سیاسەت و بەرژەوەندیی تاکەکەسی و گرووپیی خۆیاندا ئەو کارەیان کردبێت و بەرژەوەندییان ئەوەی ویستبێت. بەڵام سەیر لەوەدابوو کە هەندێ کەس ڕێک لە چەند ڕۆژی پێش هەڵبژاردندا لە ژێر ناوی خەباتی مەدەنی و بێ توندوتیژی و تەنانەت وەک پێڕەوانی ڕێبازی گاندی بە توندی خەڵکیان بۆ پێی سندۆقەکان هان دەدا. دیار بوو ئەمانە نە لە خەباتی مەدەنی و ناتوندوتیژ تێگەیشتبوون و نە لەگەڵ ڕێباز و کەسایەتی ڕێبەرە ناسراوەکانی خەباتی بێ توندوتیژی ناسیاویی ئەوتۆیان هەبوو و تەنیا بۆ کەڵکی نالەباری سیاسی و هەلپەرستی و ڕێبازی پارێزکارانەی خۆیان پەنایان بۆ بردبوو. ئەمانە ئەوەیان ڕەچاو نەکردبوو کە ئەو ڕێباز و بنەما و شێوازانە لە جیهاندا تاڕادەیەک ناسراون کە هەروا بە هاسانی ناکرێت خۆ بەوانەوە هەڵاواسن. هەرچۆنێک بێت لە سەروبەندی ڕۆژی جیهانیی بێ توندوتیژی‌دا، وەک دەرفەتێک پێویستە بۆ وەبیرهێنانەوە ئاورێک لەم ڕێبازە بدرێتەوە.

خەباتی ناتوندوتیژ بەو واتایە کە لە زۆر و توندوتیژی بۆ گۆڕانی سیاسی یان کۆمەڵایەتی کەڵک وەرنەگیردرێت. ئەم ڕێبازە لە شێوازە جۆراوجۆرەکانیدا بریتی بووە لە خەباتێکی بەردەوامی مەدەنی و کورت نەکراو بە کاتێکی تایبەت تا گەیشتن بە ئامانجەکان و لەو پێناوەدا لە هەموو هەل و دەرفەتەکان و شەبەنگێک لە شێوازە مەدەنییەکان کە توندوتیژی تێدا نەبێت کەڵک وەرگیردراوە؛ لە نافەرمانیی مەدەنی و مانگرتنەوە تا نوێژ و ڕۆژووی سیاسی وەک ئامرازێک بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی. لە چەشنی ئەم بزووتنەوانە دەکرێ ئاماژە بکرێت بە بزووتنەوەی هاوکاری نەکردنی گاندی لە سەردەمی بزووتنەوەی سەربەخۆیی خوازیی هێند، بزووتنەوەی مافی مەدەنی مارتین لوتەر کینگ لە ئەمریکا، شۆڕشی دژە هەڵاواردنی ماندێلا لە ئافریقای باشوور و شۆڕشی دەسەڵاتی خەڵک لە فیلیپیندا.

ژیان، بەسەرهات و شێوازی خەباتی ڕێبەرانی گەورە و کاریگەریی ڕێبازی ناتوندوتیژیان وەک گاندی و پاش ئەویش مارتین لوتەر کینگ و ماندێلا، بە ساکاری دەریدەخات کە هەوڵی کاتیی و هەلپەرستانەی تاقمێک لە ڕووداوێکی کاتیی وەک هەڵبژاردن و بەوجۆرە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ یارمەتیدانی سیاسەتەکانی ڕێژیمە سەرکوتگەرەکان، نە خەباتە و نە بەتەنیایی دەکەوێتە بازنەی ڕێبازی خەباتی ناتوندوتیژەوە. بۆیە سووکە ئاوڕدانەوەیەک لە شێوازی خەباتی ئەم ڕێبەرانە پێویستە.

هەروەک ڕۆژی جیهانیی بێ توندوتیژی بە بۆنەی لەدایکبوونی ماهاتما گاندییەوە دیاریی کراوە، ئەو پیاوە مەزنە دامەزرێنەر، گەورەترین و کاریگەرترین ڕێبەری ڕێبازی خەباتی ناتوندوتیژانە بووە. خەباتی گاندی لە دژی بەریتانیا ساڵانێکی زۆر و بەردەوام درێژەی هەبوو. وێڕای ئەوەی کە هەڵبژاردن و تاڕادەیەکی زۆریش پێش مەرجەکانی هەڵبژاردن وەک ئازادیی حێزب و گرووپە سیاسییەکان و ڕادەربڕین و چاپەمەنییەکان و... هەبوو، گاندی هیچکات خەباتی خۆی سنووردار نەکردەوە بە هەڵبژاردن و کاتی هەڵبژاردنەوە. ئەگەرچی حیزب و ڕێکخراوەکان بەتایبەت حیزبی کۆنگرە و ڕێبەرانی سیاسی تر زیاتر لەو کاتانەدا چالاک بوون و زۆرینەی دەنگەکانیان لە هەڵبژاردندا دەستەبەر دەکرد، بەڵام هیچکات لە چالاکیی سیاسیی بەردەوام لە دژی بەریتانیا دەستیان نەدەکێشا و پشووی چوار-پێنج ساڵەیان نەبوو کە تەنیا بە هیوای هەڵبژاردن بن. کاری سیاسی و چالاکیی بەردەوام بوو کە خەڵکی هان دەدا لە هەڵبژاردنەکاندا بە حیزبی کۆنگرە و نوێنەرانی ڕاستەقینەیان دەنگ بدەن و بریتانیاش بە هۆی تەشەنەی ڕێبەران و خەڵکەوە بوو کە لە دواییدا کۆڵی دا. گاندی بەردەوام بە وتەبێژی، نووسین، چالاکیی مەدەنی و... لە چالاکی و بزاوتندا بوو و بەردەوام هەلی دەڕەخساند. چاوەڕێی کاتی هەڵبژاردن نەبوو، ئامانج و ستراتێژی هەبوو و لەو پێناوەدا جگە لە توندوتیژی، هەموو هەوڵێکی دەدا و ڕاوەستانی بۆ نەبوو. بە هانای بزووتنەوەی خەلافەتی موسڵمانەکانەوە چوو و ئەوەی بە نافەرمانیی مەدەنی و هاوکاری نەکردن لەگەڵ ڕێژیم و بەکارنەهێنانی کەلوپەلی بیانی و کۆڕ و کۆبوونەوە و وتەبێژی و نوێژ و ڕۆژووگرتن و پێکهێنانی هێماکان درێژەدا. کەوتە بەندیخانە و زەجری دیت، بەڵام لە ئامانجەکەی کە ڕاشکاوانە سەربەخۆیی هێند بوو دەستی نەکێشا. هەمووی ئەمانە لە کاتێکدا بوو کە دەرەتانێکی کراوە و دێموکراتیک بۆ بەدواداچوونی ئامانجەکان هەبوو. حیزبی کۆنگرە لە ژێر ڕێبەرایەتی مەعنەویی گاندیدا بە شێوەی یاسایی خەباتی سیاسی دەکرد.

لە پاش گاندیش لە دیکەی وڵاتەکاندا ئەم ڕێبازە بەردەوام، ناتوندوتیژ و هەر لەو کاتەشدا هەستەمە بەکار هێنرا. مارتین لوتەر کینگ بە هاندانی خەڵک و مەعنەوییەتی پتەوی خۆی لە بزووتنەوەی مافی شارستانیدا خەڵکی بۆ هاتنە سەرشەقام و ورووژاندنیان بە قسە و وتەبێژی هاندەدا و لە پێناو دادپەروەریی و بەرابەریدا هەموو هەوڵێکی ناتوندوتیژانەی دەدا. ئەوە لە کاتیکدا بوو کە ئازادیی سیاسی و چالاکیی یاسایی و هەڵبژاردنی ئازاد هەبوو. بەوەشەوە، خۆ بە بێ هەلی ئاگاکردنەوەی خەڵک و ئازادیی ڕێپێوان و کۆڕ و کۆبوونەوە، تەنیا بوونی هەڵبژاردن کاریگەر نییە، بۆیە چالاکیی سەرشەقامی هەڵبژارد و بەردەوام بوو لە پێناوی ئامانجە دادپەروەرانەکەیدا و ئەگەرچی گیانی خۆی بەخت کرد، بەڵام تاڕادەیەکی زۆر بزووتنەوەکەی بە ئاکام گەیشت. لە ئافریقای باشوور، ماندێلا خۆی بۆ ڕزگاریی گەلەکەی تەرخان کرد و تا گەیشتن بە ئامانج دەستبەرداری نەبوو و بە جۆرێ ناوی خۆی لە ڕیزی ناوە هەرماوەکانی مێژوو و خەباتی ناتوندوتیژدا تۆمار کرد. لەو وڵاتەدا لانیکەم ئەو دەرەتانە هەبوو کە وێڕای زەجرێکی زۆر و هەوڵ و تێکۆشان چالاکیی سیاسی درێژە بدرێت و داهاتوویەکی ڕوونیان بۆ بڕەخسێت و داخوازییەکانیان وەرگیردرێت.

شێوازی خەباتی ئەم ڕێبەرانە، تایبەتمەندییەکانیان و هەلومەرجی وڵاتەکانیان، پیشاندەری هەندێ لایەن و تایبەتمەندین کە ڕێبازی بێ توندوتیژی خەبات و ئەوەی کە لە چ بارودۆخێکدا ئەو ڕێبازە سەرکەوتوو دەبێت، دیاری دەکەن. ئەم لایەنانە بریتین لە: یەکەم، دۆخی سیاسیی وڵاتەکان و بوونی دەرەتانی کراوەی پێویست، هەرچەندیش کەم، بۆ چالاکیی سیاسی؛ دووەم، سنووردار نەکردنەوەی کاتی خەبات و بەردەوام بوونی تا گەیشتن بە ئامانج؛ سێیەم، پارێزکار و هەلپەرست نەبوونی ڕێبەران و چالاکوانانی سیاسی و بوونی ڕۆحی فیداکاریی و بڕوا بە ڕێبازی خۆیان و خۆ تەرخان کردن بۆ ئەو ڕێگایە. ئەم سێ خاڵە دەتوانن سێ پێوەری گشتی بن بۆ بەراورد کردنی ئەوەی کە، لەلایەکەوە، ئاخۆ کاری بانگخوازان و هەڵسوڕاوانی کورد لە هەڵبژاردنەکاندا دەکەوێتە بازنەی ڕێبازی خەباتی ناتوندوتیژ و مەدەنی یان نا؟ و لەلایەکی تریشەوە ئاخۆ لە پێشگرتنی ئەو ڕێبازە بەتەنیایی بۆ دۆخی ئێران دەشێت یان نا؟

یەکەم، لە وڵاتی ئێراندا لانیکەمی ئازادیی سیاسی نەبووە تاکوو بەتەنیا خەباتی سیاسی و ناتوندوتیژ لە پێش بگیردرێت. سەرکوتکردنی چالاکی سیاسی لەوپەڕی خۆیدا و بێ‌بەزەییانە بووە. لە وڵاتانی نموونەی ئاماژەپێکراودا ئەگەرچی ڕێبەران و چالاکوانانی سیاسیش کەوتبێتنە بەندیخانە و سەختییان چێشتبێت، بەڵام لە دەرەوەی بەند و لە نێو خەڵکدا چالاکی و پاڵپشتی لەوان درێژەی هەبووە، کەچی لە ئێراندا وانەبوو. تەنانەت لە نێو خودی فارسەکاندا ئەوە چەند ساڵە ڕێبەرانی بزووتنەوەی کەسک گیراون و هەموو چالاکییەکانی ناو کۆمەڵگاشیان ڕاگیردرا و سەرکوت کرا. هەر لەم پێوەندییەدا، بوونی خەباتی ناتوندوتیژیش هەمیشە بە واتای نەبوونی توندوتیژی لەو وڵاتانەدا نەبووە. بۆ وێنە لە هێندستان وێڕای ئازادیی سیاسی و خەباتی مەدەنی و یاسایی، هەندێ لایەنی توندئاژۆ و خاوەن بڕوای شۆڕشگێڕانە هەبوو و تەواوکەری شۆڕشی ناتوندوتیژ بوون. هەرچۆنێک بێت پێش هەڵبژاردن، چەند پێش مەرجی وەک ئازادیی حیزب و ڕێکخراو، ئازادیی ڕادەربڕین و چاپەمەنییەکان و ئازادیی بەشداریی لە دەسەڵاتدا پێویستە کە هیچ کام لەمانە لە ئێراندا بوونیان نییە. هەرچەند بوونی خەباتی سیاسی و ڕکابەرایەتی حیزبی لە هەڵبژاردندا بە واتای خەباتی ناتوندوتیژ نییە و تەنیا دەکرێ بەشێکی بچووکی بێت، ئەویش ئەگەر ئازادیی سیاسی هەبێت و شانۆگەری نەبێت.

دووەم، کەواتە خەباتی ناتوندوتیژاوی بە واتای سنووردارکردنەوەی خەبات بۆ کاتی هەڵبژاردن، ئەویش هەڵبژاردنێکی نادێمۆکراتیک، نییە، بەڵکو چالاکی بەردەوامی دەوێت کە لە ئێراندا بۆی نییە. کوردە ڕێفۆرمخوازەکان لە هەلبژاردنێکەوە بۆ هەڵبژاردنیکی تر لە پشوو و خەودان و متەقیان لێوە نایەت و تەنانەت بەدواداچوونی ئەو بەڵێنییە درۆییانەش کە پێیان دەدرێت ناکەن یان پییان ناکرێت. کاتێک دەرەتانی هیچ چالاکییەک نییە وەک ئەوەی لە هێند هەبوو و هیچ ئازادییان پێ نادرێت و چالاکوانی سیاسی و حێزبی سیاسی جۆراوجۆر بەتایبەت سەر بە کورد و دیکەی نەتەوەکانی ئێران ناتوانن چالاکی بنوێنن، پشت بەستن و هیوا بەو ڕێبازە لە دۆخی ئێستا ناتوانێت تەنیا چارەسەر بێت.

سێهەم، لە کاری ئەم تاقمەدا دڵسۆزی نەتەوەیی بەرچاو و خۆ تەرخانکردن بۆ هەوڵی بەردەوام نەبینراوە و ئەوەی زیاتر بەدیکراوە بەرژەوەندیی تاکەکەسی بووە. ئاکامی پاش هەڵبژاردنەکانیش هەموو کات ئەوەی پیشان داوە کە قەت لەو هەلومەرجەدا بەرژەوەندیی گەلی کورد ڕەچاو نەکراوە و لە بازنەی تاکەکەسی زیاتر تێپەڕ نەبووە بەجۆرێ کە زۆربەی کات بە پێدانی هەندێ پۆستی سادەی فەرمانگەیی، هەڵسووڕاوە کوردەکانی حکومەت ڕازی بوون و تا کاتی هەڵبژاردنی دواتر بیری چالاکییەکی ئەوتۆیان نەبووە نەکا ئەو پێگەیانە لە دەست بدەن و چێژی ژیانی ئاسایی بێ گێرەوکێشەیان لێوەرگیردرێت.

هەرچۆنیک بێت لەوەها دەرەتانێکی سیاسی تەواو داخراودا کە لەلایەکەوە هەلی هیچ چالاکییەکی مەدەنی نییە و کۆمەڵگاش سەرکوت کراوە و ناتوانن لە بەندکراو و چالاکوانانی سیاسی پاڵپشتی بکات، و ڕێپێوانی ئازادیی سەرشەقام، وتەبێژیی و کۆڕ و کۆبوونەوەی ئازاد و ئازادیی ڕادەربڕین، چاپەمەنی، حێزب و ڕێکخراوەکان و... قەدەغەیە، و لەلایەکی تریشەوە، بانگخوازانی دەنگدان زۆربەیان خاوەن کەسایەتییەکی پارێزکارن و ئامادە نین بۆ دانی بچووکترین تێچوو و فیداکاریی، خۆ هەڵاواستن بە ڕێبازی خەباتی سیاسی ناتوندوتیژاوی ئەویش تەنیا لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا، جگە لە پاساوی نەشیاو و کەڵکی نالەبار و خۆ و خەڵک فریودان، شتێکی تر نییە. کەواتە ڕێبازی ناتوندوتیژاوی لانیکەم لە دۆخی ئێستاکەی ئێراندا و بەم تایبەتمەندییانەی ئێستایەوە بەتەنیا ناتوانێت وەڵامدەر بێت و ئەزموونی نزیکەی چوار دەیە حکومەتی کۆماری ئیسلامیش پیشان دەدات کە گۆڕانی سیاسی بە بێ نوێڵێکی گوشار و توندوتیژیی ناوەکی و دەرەکی، هەستەمە و حکومەتی سەرکوت ڕێگری هەر جۆرە گۆڕانێکە بەتایبەت لە ئاڕاسەتی مافی کوردا.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ بوومەلەرزەی سیاسی
ــ لە خەبات دژ بە ئەپارتایدەوە بۆ ڕاسان
ــ ئەمن چی بكەم، خۆتان دروستی بكەنەوە
ــ دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک