• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٩ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٨ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

لوڕەكان كێن و لوڕستان لە كوێیە؟

زایینی: ١٠-١٠-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٧/١٩ - ١٠:٢١ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
لوڕەكان كێن و لوڕستان لە كوێیە؟
شەریف فەلاح

پێشەكی:

لوڕەكان وەكوو بەشێكی گەورە لە كومەڵگەی كوردەواری و دانیشتوانی زنجیرە چیای درێژ و پان و بەرینی زاگرۆس، هەر لە سەرەتای دەستپێكردنی ژیان و مێژووی نووسراوی شارستانییەتەوە لە داوێنی شاخ و پێدەشت و دۆڵەكانی ئەم جوغرافیایە ژیاون و بە پاراستنی خاک و كولتوور و زمانەكەیان و...هتد، ڕۆڵێكی یەكجار بەرچاویان لە هەموو بوارەكاندا نەتەنیا لە ناوچەكانی دێرینی نیشتەجێبوونی خۆیان، بگرە لە زۆر ڕووداو و پێشهاتی كومەڵایەتی، ڕامیاری، ئابووری، سەربازی، كولتوری و هتد گێڕاوە كە لە نێوان دەوڵەت و نەتەوە دراوسێیەكانی ڕووی داوە.

سەرەڕای ئەو هەموو بە سەرهات و ئاڵوگۆڕانەی كە بە درێژایی چەندێن هەزار ساڵ بە سەر ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد هاتووە و هەرچەندە تەنانەت زمان و زاراوەی لوڕی نەهاتووەتە سەر ڕێزمان و كاغەز و دابونەریت و كولتوور و ئەدەب و موسیقا و زاراوە و زمانی لوڕی هێشتا بە شێوازیكی زارەكی ماوەتەوە، بەڵام پێكهاتەی كومەڵگەی لوڕی ئەوەندە كۆن و ڕیشەدار و قایمە، كە تا ئێستاش زۆرینەی تایبەتمەندییە ڕەسەنەكانی خۆی بە باشی پاراستووە و هەوڵدانی نەیارانی نەتەوەی كورد بۆ تواندنەوەی لوڕەكان لەنێو خۆیاندا نەیتوانیوە بگاتە ئەنجام.

ـ واتای وشەی "لوڕ":

سەبارەت بە واتای وشەی "لوڕ"، یان "لوێڕ" چەند بیر و بۆچوونی جۆراوجۆر لە ئارادایە، ئەم وشەیە لە هەندێ لە ناوچە لوڕنشینەكان بە ئەو جێگایانە دەگوتریت كە دارستانی چڕوپڕیان هەیە، لەبەر ئەوە هەندێ كەس لەو بڕوایەدان چوونكە زۆرینەی ناوچە لوڕنشینەكان شاخاوی و دارستانین، بۆیە ناوی لوڕ و لوڕستانیان بەسەردا بڕاوە، میر شەرەفخانی بەدلیسی مێژوونووسی بە ناوبانگی كورد كە لە قوناغێك لە سەردەمی سەفەوییەكان لە بارەگای شا تەهماسبی سەفەوی كاروباری ناوچە كورد و لوڕنشینەكانی ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەكانی پێ سپێردرابوو، لە كتێبی شەرەفنامە جگە لەوەی كە لە لوڕەكان وەكو یەكێك لە هۆزە سەرەكییەكانی نەتەوەی كورد نێو دەبات، لەسەر ئەو بڕوایەیە كە ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد بۆیە ناوی لوڕیان بەسەردا بڕاوە كە لە مەڵبەندی "مانڕوود" (ناوچەیەكی باشووری كوردستانی ڕۆژهەڵاتە لە نزیكەی كەنداوی هورموز) گوندێك هەیە بە نێوی كوردە و لە نزیكی ئەو گوندە دەربەندیك هەیە كە بە لوڕی پی دەڵین "كووڵ"، لەنێو ئەم دەربەندەش شوێنێك هەیە كە نێوی "لوڕ"ە و لەبەر ئەوەی ڕەچەڵەكی هۆز و خێڵە لوڕەكان سەرەتا دانیشتووی ئەو شوێنە بوون و ناوی خۆیانیان ناوەتە "لوڕ".

لەلایەكی دیكەوە لە باكووری شاری ئەندیمشك كە ئێستا دەكەوێتە پارێزگای خوزستانی ئێران، شارێكی كۆن و ڕووخاو هەیە بە نێوی "لووڕ" كە ئاسەواری چەندێن ئێمپراتۆرییەت و دەسەڵات، وەكو، مادەكان، پارتەكان، ساسانییەكان، ئەشكانیەكان و سەرەتاكانی سەردەمی ئێسلامییەت تێیدا دۆزراوتەوە و هەندێ لە مێژوونووسان بڕوایان وایە كە ئەم شارە كەوتووەتە بەر شاڵاو و هێرشی مەغوڵەكان و لەنێو چووە، جا لەبەر ئەوەی ئەم شارە جێگای باو و باپیرانی لوڕەكان بووە ناوی لوڕ و لوڕستانیش لەوێوە دێت. هەندێ بیر و باوەڕی تریش هەیە كە لەبەر ئەوەی لە ڕاستیدا نزیك نین و هیچ بەڵگەیەك بۆ سەلماندنیان لە ئارادا نییە، ئاماژەیان پێ ناكەین.

زاراوە و شێوەزاری لوڕەكان:

لەبەر ئەوەی زاراوە و زمانی لوڕی بە شێوەیەكی زانستیانە ئیشی ڕێزمان و لێكۆڵینەوەی لەسەر نەكراوە و تا ئێستاش لوڕەكان بە تایبەتی ئەوانەی كە نیشتەجێی ناوچە لوڕنشینەكانی ئێرانن ڕێزمانێكیان نییە بۆ نووسینی زمانەكەیان، زۆر لایەن وەكوو فارسەكان و توركە ئازەرییەكان هەوڵیان داوە لوڕەكان و شێوەزاری لوڕی وەكوو بەش یان لقێك لە نەتەوە و زمانەكانی خۆیان لە قەڵەم بدەن، یان بۆ ئەوەی جیاوازی بخەنە نێوان لوڕ و كورد، زاراوەی لوڕییان بە زمانێكی جیاواز لە زمانی كوردی پێناسە كردووە و چەندێن تیۆریی دوور و درێژ و بەڵگەی ساختەشیان بۆ داتاشێوە.

ئەوەی كە شێوەزاری لوڕی بەشێكی جیایی هەڵنەگرە لە باقی شێوە زارەكانی زمانی كوردی، لەلایەن زۆر كەسایەتیی پایەبەرزی زمانناس و لێكوڵەر و دەیان پسپۆڕ و شارەزا لە بواری زماندا پشتڕاست كراوەتەوە، ئەگەر پسپۆڕانی زمانناس و نەتەوەناس ئەو دەرفەتەیان ببوایە كە لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی و پراکتیكییان لەسەر شێوەزارەكانی زمانی كوردی لە هەر چوارپارچەی كوردستان بە گشتی و ناوچە لوڕنشینەكان بە تایبەتی كردبا، سەداسەد هیچ دوودڵییەك نەدەما لەوەی كە نەتەنیا شێوەزاری لوڕی، بەڵكوو دابونەریت و كولتوور و زۆرینەی فاكتەرە كۆمەڵایەتییەكانی لوڕ و كورد وەكوو یەكن و مێژوویەكی هاوبەش و دێرینیان هەیە. زۆربەی پسپۆڕانی زمان شێوەزارەكانی زمانی كوردییان بەم شێوەیە پۆلێن كردووە.

ـ جوغرافیا و ناوچەكانی نیشتەجێ‌بوونی لوڕەكان:

زۆرینەی ئەو شوێنانەی كە لوڕەكان تێیدا نیشتەجێن كەوتوونەتە باشووری زاگرۆس و بە دوای ئەوە ژمارەیەكی زۆریش لە لوڕەكان دانیشتووی كوردستانی باشوور و وڵاتی عێراقن.

لە وڵاتی ئێران نزیكەی ٦ پارێزگا بەتەواوەتی بە جەماوەر و جوغرافیای سروشتی و ڕامیارییەوە ژینگەی مێژوویی و هاوچەرخی لوڕەكانە كە ئەمانەن:

لوڕستان، یان خۆرماوا (خورەم ئاباد)، چهارمەحاڵ و بەختیاری، كهگیلوویە و بویرئەحمەد، پارێزگای شیراز كە ئێستا بە فارس دەناسرێت، بووشێهر و هورموزیان (هورموزگان).

جگە لەمە لوڕەكان و ناوچە لوڕنشینەكان بەشێك لە پێكهاتەی كومەڵایەتی و جوغرافیایی ئەم پارێزگایانە پێكدێنن واتە پارێزگاكانی: كرماشان، ئیلام، هەمەدان، مەركەزی (ئەراك)، ئیسفەهان، باشووری كرمان و خووزستان.

لە باشووری كوردستان و وڵاتی عیراق لوڕەكان لەم پارێزگایانە نیشتەجێن: هەولێر، كەركووك، سلێمانی، دیالە، واست و میسان.
واتە لە شار و شارۆچكەكان و دەشتەكانی وەكوو: چەمچەماڵ، خانەقین، دووزخورماتوو، گوڵاڵە (جەلەولا) دەشتی هەولێر، دەشتی كۆیە، شارەزوور، دەشتی بیتوین، مەنەلی (مەندەلی)، جەسان، ترساق، هەشیمە، زرواتیە، بایرای (بەدرە)، عەلی غەربی، عەلی شەرقی، باغسای، كووت و...هتد.

جیاواز لەمانە ژمارەیەكی زۆر لە لوڕەكان لە دەرەوەی جوغرافیا و ناوچەكانی خۆیان دەژین، بۆ وێنە بەشێكی زۆر لە لوڕەكانی ئێران لە باكووری ئێران لە پارێزگاكانی گیلان و مازەندەران، لە باكووری خۆرهەڵسان (خوراسان)، قەزوین، زەنجان و ناوچەی سایین‌قەڵای پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا دەژین كە زۆرتر لە خیڵەكانی "چگنی"، "پاپی"، "بەیرانوەند"و "چاردۆڵی (چەرداوڵی)ن.

كولتوور و داب‌ونەریتی لوڕستان:

مۆسیقا:

مۆسیقای لوڕی، لەگەڵ مۆسیقای "ڕەدیفی دەزگایی"دا پەیوەندییەكی نزیكی هەیە و بەشێكی زۆر لە هەوا لوڕییەكان لەگەڵ ڕیتم و ئاهەنگەكانی دەڤەرەكانی ئیلام و كرماشان نزیكن. بەشێكی زۆر لە مۆسیقای لوڕی بە "كەمانچە" لێدەدرێت كە جۆرێكە لە ئامێری كەمانچەی ناوچەیی كە پیشەی دەستیی خودی لوڕەكانە و ئەم كەمانچەیە تەنانەت كاریگەریی لەسەر مۆسیقای فەرمیی ئێران (ڕەدیف) داناوە. زۆرینەی مۆسیقا و ئاهەنگەكانی لوڕستان لە دەزگای "ماهوور"دا دەگوترێن و زۆربەیان ئامێری كەمانچەیان تێدا بەكار دەهێنرێت. مۆسیقای لوڕستان بە چوار بەشی "ڕێوڕەسم، مۆسیقای كار، مۆسیقای زەماوەن و مۆسیقای بەیت و باو دابش دەبن، گۆرانی و هەڵپەڕكێیە باوەكانی لوڕستان زیاتر حیماسی و میللین.

جلوبەرگی ژنانی لوڕ:

جلوبەرگ و پۆشاكی ژنانی لوڕ بەپێی پێگەی كۆمەڵایەتی، ئابووری و فەرهەنگی و لەلایەكی دیكەشەوە بەپێی كەمیی و زۆریی تەمەن، جیاوازە و بەهۆی پێكهاتەی عەشیرەیی و تایفی هەندێ لە هۆز و تایفە و بنەماڵە ناودارەكان جلوبەرگی تایبەت بەخۆیان هەیە و ئەم جیاوازییە لەنێو ژنانیشدا بەرچاوترە.

ژنانی بەتەمەنی لوڕ زیاتر پارچە و كۆتاڵی سادە و سەروێن، شەدە، (گەڵوەنی"ی ڕەش و سپی بەكار دەهێنن كە گەڵوەنی بەپێی ڕەنگ و پێكهاتە و جۆرەكانی جوانییەكی تایبەتی هەیە و پیشەی دەستكردی خودی لوڕەكانە كە پێشینەیەكی زۆری هەیە. شەرواڵ (پانتۆڵ)ی ژنانی لوڕ، لەڕووی جۆر و ڕەنگەوە لە كۆتاڵێكی دوو بەش و دوو ڕەنگ پێكدێت.

هەتا ڕادەیەك لەسەر پەنجەی پێیەوە هەتا سەر ئەژنۆ، پارچەیەكی سپیی نەخشدارە و بەشی سەرووشی بە ڕەنگێكی دیكە و گوڵدار نەخشێنراوە. بەشەكانی دیكەی دەكەوێتە سەر كراسە ژنانەكە كە بە "كوڵەنجە" ناسراوە.

بەشێكی دیكە لە جلوبەرگی ژنانی لوڕ "كەت"ە كە لەژێر "گەڵوەنی"ییەوە دەبەسترێ و هەتا نێوشان دەكێشرێت و دوو لۆی دیكەشی بەسەر شانیدا هەتا ناو سینگی درێژەی دەبێت.

ناوی هەندێ لە جلوبەرگ و پۆشاكی هۆز و تایفەكانی لوڕستان بریتین لە: داڵ پلون، كڵاو ڕونگی، كرون، زڕمشكی، جۆزۆ، كۆشك، چاڵ پشكەڵی، قووە، كەمەربەند، لینگڕەو، چووزەر، هیلوو، گوڵە مانگ و گرزوو.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا