• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٢ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٠١ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئێعدام كورتترین ڕێگای دیكتاتۆر بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج

زایینی: ٢٤-١٠-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٨/٠٣ - ١٠:١٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئێعدام كورتترین ڕێگای دیكتاتۆر بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج
چەکۆ ئەحمەدی

١٠ی ئۆكتۆبر، ڕۆژێك بۆ خه‌بات دژی ئێعدام، به‌ڵام ته‌نیا له‌ نێو ڕۆژژمێردا ڕۆژێكی بۆ دیاری كراوه‌، له‌ وڵاتی كوردستاندا ٣٦٤ ڕۆژه‌كه‌ی دیكه‌ش كورد ئێعدام ده‌كرێ.

ئێعدام، قورسترین بڕیاری دادگایه‌ بۆ سزادانی كه‌سێك دیاری ده‌كرێ. مێژووی ئێعدامی مرۆڤ به‌ ده‌ستی مرۆڤ بۆ نزیك به‌ ٣٥٠٠ ساڵ له‌وه‌پێش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و له‌وده‌مه‌وه‌ تا ئێستا، له‌ زۆربه‌ی نزیك به‌ هه‌موو وڵاتانی جیهان به‌ شێوازێك به‌كار براوه‌. هه‌موو جۆره‌ شێوازێكی ئه‌م قورسترین سزایه‌ به‌سه‌ر مرۆڤه‌كاندا و به‌ ده‌ستی مرۆڤ به‌كار هێنراوه‌ و هه‌نووكه‌ش به‌شێكیان پێڕه‌و ده‌كرێن. گیووتین (مل په‌ڕاندن به‌ كه‌ره‌سته‌ی تایبه‌ت)، له‌خاچ دان، سووتاندن، زیندەبەچاڵ کردن، به‌ردباران، له‌سێداره‌دان و ئه‌شكه‌نجه‌دان تا كاتی مردن به‌شێكن له‌و جۆره‌ تاوانه‌ی كه‌ زۆرجار به‌ پشتیوانیی یاسای وڵاتێك ناوی بڕیاری دادگای له‌سه‌ر داده‌نرێ و پێی ده‌ڵێن حوكمی ئێعدام.

پاش تێپه‌ڕبوونی نزیك به‌ ٣٥٠٠ ساڵ له‌ یه‌كه‌م ئێعدامه‌كان و گه‌شه‌كردنی زانیاری و زانستی مرۆڤه‌كان، هه‌موو پێوه‌ره‌كان باس له‌ بێ‌ئاكام مانه‌وه‌ی سزای ئێعدام وه‌ك ئامانجی سڕینه‌وه‌ی تاوانه‌كان ده‌كه‌ن و به‌تایبه‌ت له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی ٢٠ و له‌ سه‌ده‌ی ٢١دا، هه‌موو زانسته‌ مرۆییه‌كان جێبه‌جێ كردنی ئێعدام وه‌ك تاوانێكی سیستماتیك ده‌ناسێنن و ده‌یسه‌لمێنن كه‌ ئه‌م سزایه‌ ناتوانێ كۆمه‌ڵگایه‌كی بێ‌تاوان به‌رهه‌م بێنێ.

هه‌نووكه‌ ئه‌م سزایه‌ له‌ چوار سووچی گۆی زه‌ویدا جێبه‌جێ ده‌بێ كه‌ ده‌كرێ هۆكاره‌كانی به‌ سێ به‌شی سه‌ره‌كی دابه‌ش بكرێ:
١ . تاوانی كۆمه‌ڵایه‌تی و كوشتنی ئه‌نقه‌ست
٢ . تاوانی سیاسی
٣ . جیاوازیی ئایدۆلۆژی و ئایین
تاوانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ هه‌موو وڵاتانی جیهاندا هه‌یه و تاوانكاری به‌شێكه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی هه‌موو كۆمه‌ڵگا مرۆییه‌كان. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ته‌نیا ‌ چاوێک به‌سه‌ر ئامار و ڕێژه‌ و شوێنی تاوانه‌كاندا بخشێنین، به‌ ڕوونی بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ سیستمی به‌ڕێوه‌به‌ریی وڵاتان كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر ڕێژه‌ی تاوانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان هه‌یه‌ و تا هه‌ر ڕاده‌یه‌ك سیستمی به‌ڕێوه‌به‌ریی وڵاتێك دێموكراتیكتر بێ، ڕێژه‌ی تاوان و ئاستی تاوانیش كه‌متره‌ و پێچه‌وانه‌كه‌شی هه‌ر به‌ سانایی ده‌سه‌لمێ.
تاوانی سیاسی له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانییه‌وه‌ تا ڕاده‌یه‌كی به‌رچاو به‌رهه‌ستتر و زیاتر بوو و زیاتر ده‌ركه‌وت. له‌ ڕاستیدا ئه‌گه‌ر سیخوڕی و خه‌یانه‌ت به‌ وڵات له‌ تاوانی سیاسی به‌ده‌ر بكه‌ین، ‌ده‌كرێ بگوترێ ئه‌م به‌ناو تاوانه‌ باشترین پێناسه‌یه‌ بۆ ئاستی دێموكرات یان دیكتاتۆر بوونی سیستمێكی ده‌سه‌ڵاتداریی حكوومه‌تی له‌ وڵاتێكدا. پێ‌ناچێ هیچ بیرمه‌ندێك بتوانێ سزای سێداره‌ به‌ هۆی بیری سیاسیی جیاوازه‌وه‌ پێناسه‌ بكات و ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌ی نالۆژیكیش پاساوی بۆ بێنێته‌وه‌.

كاتێ باس له‌ ئایدۆلۆژیا و ئایین ده‌كرێ (زیاتر له‌ ئێستادا و به‌ هۆی په‌ره‌سه‌ندنی ڕادیكالیزمی مه‌زهه‌بی و كرده‌وه‌كانیانه‌وه‌‌)، وه‌ك له‌ ناوه‌ڕۆكیاندا دیاره‌، به‌ واتای ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌وی دیكه‌یه‌ و سه‌لماندنی خوودی خاوه‌ن ئایدۆلۆژیی چه‌قبه‌ستوو یان ئایینی دووگم تاك یان كۆمه‌ڵێك. ده‌كرێ وه‌ك نموونه‌ بۆ ئایدۆلۆژیا هێما بده‌ینه‌ به‌شێك له‌ كۆمۆنیسته‌كان و نازییه‌كانی ئاڵمان و وه‌ك ئایینیش سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتداریی كلێسه‌ وه‌بیر بێنینه‌وه‌ و هه‌نووكه‌ی كۆمه‌ڵێك ده‌سه‌ڵاتداری ئایینی ئیسلام به‌ شیعه‌ و سونییه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگرین كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو له‌ پێناویدا هه‌موو جۆره‌ تاوانێك به‌ڕێوه‌ براوه‌. به‌ند كردن و ئه‌شكه‌نجه‌ و ئێعدام ئاكامی ده‌سه‌ڵاتداریی ئه‌و تاك و كۆمه‌ڵانه‌ بووه‌ كه‌ له‌ هه‌وڵی په‌ره‌پێدانی ئایدۆلۆژیی جه‌قبه‌ستوو یان ڕادیكاڵیزمی مه‌زهه‌بیدا بوون. بۆیه‌ دیسان ده‌بینین سزا دانان بۆ ئه‌م پرسه‌‌ له‌ سیستمه‌ سێكۆلار و دێموكراتیكه‌كاندا یان نییه‌ یان زۆر كاڵ و كرچه‌ و به‌ ده‌گمه‌ن بۆ ئه‌م دوو خاڵه‌ كه‌سێك سزا ده‌درێ و له‌ ئه‌گه‌ری بوونیشیدا (كه‌ دیسان ئێعدام نییه‌)، له‌گه‌ڵ تیرۆریزم گرێی خواردووه‌.

ئێران و ڕێژیمه‌كانی وێستگه‌ی سه‌ره‌كی و خه‌ڵكه‌كه‌ی به‌رده‌نگی سه‌ره‌كیی ئێمه‌ن و ده‌بێ پاش ئه‌و سه‌ره‌تایه‌ بپه‌رژینه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ئێراندا ڕوویداوه‌ و ئه‌گه‌ری ڕوودانه‌وه‌ی له‌ئارادایه‌.

له‌ مێژووی دوور و نزیكی ئه‌و وڵاته‌ی ئێستا به‌ ناوی ئێران ده‌ناسرێ، كوشتن و ئێعدام چ به‌ پشتیوانیی یاساوه‌ و چ به‌ شێوه‌ی خۆسه‌ری، به‌رده‌وام یه‌كێك له‌ گرنگترین ئامرازه‌كانی به‌ره‌وڕووبوون له‌گه‌ڵ دانیشتوانی ئه‌و سنووره‌ جوگرافیاییه‌ و بگره‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانیش بووه‌.

لانیكه‌م بۆ ئێمه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌ی كورد و له‌ مێژووی سه‌د ساڵی ڕابردووماندا به‌ ڕوونی، ڕێژیمه‌كانی زاڵ به‌سه‌ر ئه‌و وڵاته‌دا به‌ هه‌موو شێوازه‌كانی لواو هه‌وڵی كوشتن و ئێعدامی كه‌سایه‌تییه‌كانمان دراوه‌ و به‌ هه‌ر شێوازێكیش بووبێ پلانی ئه‌و پیلانه‌یان جێبه‌جێ كردووه‌ و ده‌كرێ به‌ ڕوونی بگوترێ كه‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد یه‌كێك له‌ قوربانییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی سیاسه‌ته‌كانی زۆربه‌ی نزیك به‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتدارانی مێژووی ئه‌و وڵاته‌یه‌.

سماییل ئاغای سمكۆ، پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د، دوكتور قاسملوو و دوكتور شه‌ره‌فكه‌ندی نموونه‌ی به‌رچاوی ئه‌و پیلانانه‌ن كه‌ ڕێژیمه‌كانی ئێران به‌ڕێوه‌یان بردووه‌.

ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێران، كۆتاییه‌كانی ١٩٧٩ و سه‌ره‌تای ١٩٨٠ ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست و خۆی وه‌ك نوێنه‌رێك پێناسه‌ كرد كه‌ دژایه‌تی كردنی سزایه‌كی قورسی له‌گه‌ڵ بوو، سزای سێداره‌، تیرۆر و ڕه‌شه‌كوژی و جیهاد. ئه‌و ڕێژیمه‌ له‌ هه‌موو پێناسه‌كانیدا خۆی به‌ نوێنه‌ری خودا ده‌ناساند و له‌ یاسای ئیسلامیشدا دژایه‌تی له‌گه‌ڵ خودا (نوێنه‌ره‌كه‌شی سه‌ر به‌و یاسایه‌یه‌)، به‌ واتای قبووڵی سزای سێداره‌یه‌.

له‌ یه‌كه‌م ڕۆژه‌كانی ده‌سه‌ڵاتداریی ئه‌م ڕێژیمه‌وه‌ سڕینه‌وه‌ و كوشتنی جیابیران و دژبه‌ران ده‌ستی پێكرد و له‌ كاربه‌ده‌ستانی ڕێژیمی پاشایه‌تییه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد و به‌ره‌ به‌ره‌ ڕووی له‌ ئه‌ندامانی حیزب و ڕێكخراوه‌ تا ئه‌وده‌م هاوپه‌یمانی خۆیان كرد و به‌ چه‌پ و ڕاسته‌وه‌ كه‌وتنه‌ به‌ر په‌لامار و یان كوژران یان ئه‌وه‌ی پێی كرا خۆی ده‌رباز كرد و له‌ وڵات وه‌ده‌ركه‌وت. له‌و ده‌مه‌دا و له‌ سه‌ره‌تاكاندا به‌ هۆی ده‌سه‌ڵاتدار بوونی هێزه‌ كوردییه‌كان له‌ به‌شی هه‌ره‌زۆری كوردستاندا، ڕێژیم توانای ئه‌وه‌ی نه‌بوو كه‌ كوردیش وه‌ك خه‌ڵكی ناوچه‌كانی دیكه‌ بكاته‌ ئامانجی ڕقی نامرۆڤانه‌ و په‌تی سێداره‌ هه‌ڵخا، به‌ڵام زۆری نه‌خایاند كه‌ به‌ ده‌ركردنی جیهاد دژی نه‌ته‌وه‌ی كورد، دوا ئامانجی خۆیان له‌به‌رانبه‌ر كورددا پیشان دا و نه‌ته‌وه‌ی كوردیش ئه‌و ڕاستییه‌ی پێ سه‌لما.

له‌ سیستمه‌ داخراو و دیكتاتۆره‌كاندا به‌ده‌ستهێنانی ئامارێكی ورد و درووست له‌ هه‌ر بابه‌تێك و به‌تایبه‌ت بابه‌تێكی هه‌ستیاری وه‌ك كوشتن و قه‌ڵاچۆ و ئێعدام، گه‌لێك چه‌توون و ئاسته‌مه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ڕوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ هه‌زاران ڕۆڵه‌ی كورد چ به‌ شێوه‌ی یاسایی و له‌ ژێر سێبه‌ری یاسای ئیسلامیی ئه‌و ڕێژیمه‌دا و چ له‌و شه‌ڕانه‌دا به‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی كوردیدا زاڵ كردووه‌ و چ ئه‌و تاوانانه‌ی كه‌ به‌رانبه‌ر خه‌ڵكی سڤیل به‌ ژن و منداڵ و پیر و په‌ككه‌وته‌وه‌ بگره‌ تا خوێندكار و مامۆستا و كرێكار و كۆڵبه‌ر و...، كردوویه‌، شه‌هید كراون و ته‌نیا تاوانیان كورد بوون و خه‌بات كردن بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ره‌تایترین ماف بووه‌.

ئه‌گه‌ر سه‌رنجی ڕاپۆرته‌كانی ڕێكخراوی مافی مرۆڤی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بدرێ، ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئێران لانیكه‌م له‌ سێ ده‌یه‌ی ڕابردوودا به‌رده‌وام پاش وڵاتی چین زۆرترین ڕێژه‌ی ئێعدامی هه‌بووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ڕێژه‌ی دانیشتوان و ئێعدامه‌كان له‌به‌رچاو بگیرێ، ئێران نه‌ك له‌ پێشه‌وه‌ی وڵاتی چینه‌، بگره‌ نزیك به‌ ١٠ به‌رانبه‌ر ئه‌و وڵاته‌ سزای ئێعدامی تێدا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ. له‌م ڕێژه‌یه‌ش و له‌ به‌شی سزا سیاسی و ئایینیه‌كاندا پشكی كوردستان له‌ هه‌موو به‌شه‌كانی دیكه‌ی ئێران زۆرتره‌ و سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، ته‌قه‌ی ڕاسته‌وخۆی چه‌كدارانی ڕێژیم له‌ هاووڵاتیانی كورد و به‌تایبه‌ت كۆڵبه‌ران و كاسبكاران، ڕێژه‌ی كوژراوانی تاكی كوردی به‌ شێوه‌یه‌كی ترسناك به‌رز كردووه‌ته‌وه‌. به‌پێی ئه‌و ئامار و هه‌واڵانه‌ی له‌به‌رده‌ستدان، ده‌كرێ بگووترێ هه‌موو ڕۆژێك كه‌سێك یان دوو كه‌سی كورد ده‌بنه‌ قوربانیی سیاسه‌تی نامرۆڤانه‌ی ئه‌و ڕێژیمه‌ و هیچ ده‌زگایه‌كی وه‌ڵامده‌ر به‌و تاوانانه‌ش له‌گۆڕێدا نییه‌.

ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست له‌ قه‌یرانێكی قووڵدایه‌ و هه‌موو وڵاتانی ناوچه‌ و بگره‌ جیهانیش به‌ جۆرێك له‌م شه‌ڕ و قه‌یرانه‌دا تێوه‌گلاون. دێوەزمه‌یه‌ك به‌ ناوی داعش سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و شان له‌ شانی دێوەزمه‌كانی دیكه‌ی ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌دات. هه‌موو وڵاتانی جیهان باس له‌ به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ ئێسلامییه (داعش)‌ ده‌ستكرد و كاتییه‌ ده‌كه‌ن. گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌مانیش وه‌ك ئه‌لقاعیده‌ تا ئاستی نه‌مان لاواز ده‌بن، به‌ڵام باشتر وایه‌ هه‌موو زلهێزان و سیاسییه‌كانی جیهان ئه‌م پرسیاره‌ بورووژێنن و بیری لێ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ ئاخۆ زۆرترین به‌رژه‌وه‌ندی له‌ سه‌رهه‌ڵدان و به‌هێزبوونی داعشدا به‌نسیب كێ و كام حكوومه‌ت بوو؟ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕوون و ئاشكرایه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئێمه‌وه‌ ئه‌وه‌ ته‌نیا ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌ كه‌ كه‌مترین خه‌ساری به‌ركه‌وتووه‌ و زۆرترین قازانجی كردووه‌.

_ ئاستی ده‌ستێوه‌ردانی له‌ وڵاتانی عێراق و سووریا و یه‌مه‌ن كه‌ سێ وڵاتی ستراتیژیكن بۆ ئێران، له‌ خوودی حكوومه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ زیاتره‌ و باشتر له‌وان ده‌توانێ سیاسه‌ته‌كانی به‌ڕێوه‌ ببات.

_ بۆ به‌هێز كردن و پۆشته‌ و په‌رداخیی گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كانی ناوچه‌كه‌ به‌ فه‌رمیی ڕه‌وایی له‌ هه‌موو جیهان وه‌رگرتووه‌ و هه‌ر له‌ تار‌انه‌وه‌ تا لوبنان به‌ ناوچه‌ی ڕمبازێنی خۆی ده‌زانێ و ئه‌وه‌ی پێش له‌ داعش ده‌با به‌ تێچووی قورسه‌وه‌ بیكردبا، ئێستا زۆر به‌ سانایی و به‌ منه‌ته‌وه‌ و جار و بار به‌ یارمه‌تیی ئامریكا و هاوپه‌یمانانی ده‌یكات.

_ گه‌وره‌ڕێی ستراتیژیكی كۆماری ئیسلامی له‌ تارانه‌وه‌ تا مه‌دیته‌رانه‌ و لوبنان و فه‌له‌ستین له‌ حاڵی داڕشتندایه‌ و ئه‌گه‌ری سه‌رخستنی ئه‌و پرۆژه‌ زۆره‌.

به‌ڵام له‌ نێوخۆدا و به‌تایبه‌ت له‌ به‌رانبه‌ر كورددا كه‌ به‌رده‌وام به‌رهه‌ڵستی ده‌بێته‌وه‌ و به‌تایبه‌تی‌تر پاش ڕاگه‌یاندنی خه‌باتی قۆناغی نوێی حیزبی دێموكرات (ڕاسان) و به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هه‌ستیاریی دۆخی ناوچه‌كه‌ و ڕۆڵی نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌گشتی له‌م گۆڕانكارییانه‌دا، ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێران هه‌روه‌ك چۆن له‌ كاته‌ هه‌ستیاره‌كاندا سه‌لماندوویه‌، دیسانیش له‌ ئه‌گه‌ری ئاڵوگۆڕێكی سیاسی و جوگرافیایی ناوچه‌دا سیاسه‌ته‌ پڕ له‌ تاوانه‌كان و ماشینی ئێعدامی به‌ربڵاو و شاراوه‌ و ڕه‌شه‌كوژی ده‌خاته‌وه‌ گه‌ڕ و گومانی تێدا نییه‌ كه‌ به‌ هۆی گرێدراویی به‌ مان و نه‌مانی ئه‌و ڕێژیمه‌وه‌، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ كرده‌وه‌كانی له‌وه‌ی تا ئێستا بینیومانه‌ هۆڤانییانه‌تر و دڕندانه‌تر بێ، بۆیه‌ باشتر وایه‌ هه‌موو هێزه‌ سیاسییه‌كان له‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات خۆیان بۆ ئه‌م قۆناغه‌ سه‌خته‌ ته‌یار بكه‌ن و به‌ده‌نگ هاواری ڕاسانه‌وه‌ بڕۆن و ئه‌و پرۆسه‌یه‌ به‌ شێوه‌ی یه‌كگرتووانه‌ سه‌ر بخه‌ن. بانگه‌وازه‌كه‌ی ئه‌و حیزبه‌ ببیسن و ئه‌وانیش وه‌ك ئه‌و حیزبه‌ ببنه‌ به‌شێك له‌ ڕاسانی نه‌ته‌وه‌یه‌كی بنده‌ست و ماف پێشێلكراو.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ بوومەلەرزەی سیاسی
ــ لە خەبات دژ بە ئەپارتایدەوە بۆ ڕاسان
ــ ئەمن چی بكەم، خۆتان دروستی بكەنەوە
ــ دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک