• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٩ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٨ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

پێكدادانی بەرژەوەندییەكانی ئامریكا و ڕووسیە لە ڕوانگەی ڕاگەیەنە ڕۆژئاواییەكانەوە

زایینی: ٢٤-١٠-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٨/٠٣ - ١٠:٢٠ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
پێكدادانی بەرژەوەندییەكانی ئامریكا و ڕووسیە لە ڕوانگەی ڕاگەیەنە ڕۆژئاواییەكانەوە
ڕەزا فەتحوڵڵانژاد

لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، یەكێك لە ڕۆژەڤە سەرەكییەكانی جێی باس و ڕووماڵی ڕۆژنامە بەناوبانگە ڕۆژئاواییەكان، هەڕەشەكانی مۆسكۆ بۆ سەر ئاسایش و كاریگەریی ڕۆژئاوا بەگشتی و ئامریكا بەتایبەتی بووە تا شوێنێك كە باسی ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕی جیهانیی سێهەم یان ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی سەربازیی ئامریكا و ڕووسیە هاتووەتە گۆڕێ. لێرەدا بۆ بەرچاوڕوونیی خوێنەرانی بەڕێزی "كوردستان"، سێ وتارمان لە سێ ڕۆژنامەی بەناوبانگ لەو پەیوەندییەدا وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی كوردی. ئەوەی لە خوارەوە دێت، هەر سێ دەقی وەرگێڕانەكانە.

"ماستەرپلانی پووتین: سەدەیەكی ڕووسی"

دۆگلاس شۆئێن
The Washington Times
۱۱ی ئۆكتۆبری ٢٠١٦
لە لیدی وتارەكەدا هاتووە: "ئەو (پووتین) بەرنامەی جێگرتنی كارتێكەریی ئامریكای بە هێزی ڕووسیە هەیە."

لە سەرەتادا هاتووە: "تەنیا لە ماوەی حەوتووی ڕابردوودا، ڕووسیەی بەڕێز پووتین دوو هەڕەشەی ناوكیی كردووە. هەڕەشەی تەقەكردن لە جێتە ئامریكاییەكان و جووڵاندنی كەشتیی شەڕ بەرەو مەدیتەرانە و هەروەها خستنەڕووی لیستێك داواكاریی قەبەقەبە لە بەردەم سەرۆك ئۆبامادا."

نووسەر دواتر ئاماژە بەوە دەكات كە پووتین لە پشت هێرش و هەكە سایبێرییەكانی ئامریكادایە. دەنووسێ: "وەڵامی بەڕێز ئۆباما و وەزیر جان كێری چیە؟ هیچ. جارێكی دیكەش، ئەم بەڕێوەبەرایەتییە خۆیان لە هێرشەكانی بەڕێز پووتین دەدزنەوە. بەڵام بەڕێز پووتین هەر لە خۆڕا كار ناكات. ئەو مەستەرپلانێكی هەیە تا دیسان ڕووسیە بكاتەوە زلهێزێكی مەزن. ماستەرپلانەكەی بەڕێز پووتین، ناتۆ دەشكێنێ، لە كاریگەریی ئامریكا كەم دەكاتەوە و جێی ئامریكا بە هێزی ڕووسیه لە سەرانسەری جیهان پڕ دەكاتەوە. ماستەرپلانەكەی لە كاركردنی لەسەر سووریە تا ئۆكراین، ئێران و كوریای باكوور دەبینین، بە جۆرێك كە هێز و كارتێكەریی ئامریكا لە كاتێكدا لە كەمی دەدات كە هێزی بەڕێز پووتین ڕۆژبەڕۆژ زیاتر دەبێ."

نووسەردواتر باسی ئەوە دەكات كە ڕووسیە دەیهەوێ نەزمی هەموو جیهان تێك بدات و دەنووسێ: "كاتێك بەڕێز پووتین یەكەم جار دەستدرێژی كردە سەر ئۆكراین، تەنیا وەڵامی بەڕێز ئۆباما هۆشداری‌دان بوو بەوەی كە ئەو لە بارێكی خراپی مێژوودا هەنگاو دەنێ." دواتر باسی دەستێوەردانە بەربڵاوەكانی ڕووسیە لە كاروباری دراوسێ بچووكەكانی، پشتگیری ڕووسیە لە ڕاست و چەپی توندڕەوی وڵاتە ئورووپاییەكان و دەستێوەردانەكانی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەتایبەت یارمەتیدانی ئێران بۆ بوونی بە زلهێزێكی ناوچەیی و پاڵپشتیكردنی ڕووسیە لە كوریای باكوور دەكات.

لە كۆتاییدا وێڕای ئاماژە بەوە كە بەڕێوەبەرایەتیی هەنووكەی ئامریكا لە سیاسەتەكانی هەمبەر ڕووسیە شكستی خواردووە و ئەركی لەپێشگرتنی سیاسەتێكی گونجاو لەو بارەوە دەكەوێتە ئەستۆی بەڕێوەبەرایەتیی داهاتووی كۆشكی سپی، هاتووە: "ئامریكا ڕووبەڕووی داهاتوویەكی مەترسیدار بووەتەوە، وەك چۆن هاوپەیمانەكانیشی لە سەرانسەری جیهان ڕووبەڕووی هەمان كێشەن. بەڕێز پووتین خەریكە دەیباتەوە و ئێمەش خەریكین دەیدۆڕێنین. تەنیا باوەڕی بەهێز، بە هێزی ئامریكایە كە دەتوانێ نووسخەیەكی جیاواز بنووسێ."

"پووتین، سووریە و بۆچی پووتین شەڕی شێتانە وەڕێ دەخات".

جاشوا یافا
The Newyorker
١٤ی ئۆكتۆبری ٢٠١٦
نووسەر لە سەرەتادا باسی پڕوپاگەندەی ئەم ڕۆژانەی تەلەفزیۆنەكانی ڕووسیە دەكات و دەڵێ لە ساڵی ۲۰۱٤ەوە پاش دەستدرێژیی ڕووسیە بۆ سەر ئۆكراین، هێزنواندن و هەڕەشەكانی ئەو وڵاتە زیادیان كردووە و دەنووسێ: "شەڕ لە سووریە، هاوكات وا مەزندە كرا كە چانسێك دەدا بە ڕووسیە تا وێنەی خۆی چاكتر بكاتەوە و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكان سەرلەنوێ ڕێك بخاتەوە." دواتر باسی ئەو هەوڵانەی پووتین دەكات كە ویستوویەتی لە شەڕی دژ بە داعش بۆ هاتنەوە نێو گۆڕەپانەكە كەڵك وەربگرێ و بە وردی دەچێتە سەر باسی دانیشتنەكان و ڕێككەوتنەكانی مۆسكۆ – واشینگتۆن لە دوو ساڵی ڕابردوودا.
دواتر دڵێ پووتین لیستێكی درێژی داخوازییەكانی داوەتە ئۆباما، لەوانە "كەمكردنەوەی ئامادەبوونی سەربازیی ئامریكا لە دەوڵەتەكانی ئەندامی ناتۆ، لابردنی ئەو گەمارۆیانەی لە پەیوەندی لەگەڵ ئۆكراین خراونەتە سەریان و دانی قەرەبووی لەدەستدانی داهاتەکانیان بە هۆی گەمارۆكان". دواتر باسی ئەوە دەكات ڕووسیە ئەو چەكانەی توانایی هەڵگرتنی كڵاوەی ناوكییان هەیە، بەرەو مەدیتەرانە جووڵاندووە و داوای لە هەموو ڕووسەكانی سەرانسەری جیهان كردووە بە هۆی بوونی مەترسی لەسەریان، بگەڕێنەوە وڵاتەكەیان.

دەنووسێ ستووننوسێكی گۆڤارێك بە ناوی "The New Times" لە مۆسكۆ پێی وتم: "رووسیە پێ‌دەنێتە شەڕێكی ساردەوە بەبێ هەبوونی ئەو سەرچاوانەی كە یەكیەتیی سۆڤیەت هەیبوون، بەڵام ڕووسیە چی هەیە؟ چەكی ناوكی هەیە. هەر بۆیە دەبێ بەردەوام ئامریكا و ڕوژئاوا بە گشتی بەقەناعەت بگەیەنێت كە ئەمەیان كەمێك شێتانەیە." دەڵێ پووتین دەزانێ ئۆباما لەو قەناعەتەدایە كە لەم چەند مانگەی كۆتایی سەركۆمارییەكەیدا، باشتر وایە خۆی لە قەرەی ڕووسیە نەدا و بۆیە "ئەوەش سێ مانگ دەداتە پووتین تا كار بۆ لیستە خوازراوە جیۆپۆلتیكییەكەی بكات، هەوڵ بۆ جێبەجێكردنی چەندین كاری كراوە بدات كە زاڵبوون بەسەریاندا بۆ سەركۆماری داهاتووی ئامریكا دژوار بێت."

دواتر دەڵێ پووتین دەزانێ پرسی سووریە دواجار بە وتووێژ چارەسەر دەبێ و باشتر وایە تا كات هەیە پێگەی بەرەی خۆیان پتەوتر بكەن. دواتر بە وردی و تێروتەسەلی دەچێتە سەر باسی دەستێوەردانەكانی ڕووسیە لە هەڵبژاردنەكانی ئامریكا بۆ چاندنی تۆوی دووبەرەكی و سازكردنی گومان لەسەر پرۆسەی هەڵبژاردن لەو وڵاتەدا.

"سیاسەتی ڕووسیەی واشینگتۆن شكستی خواردووە"

تۆماس گراهام و ماتیۆ ڕۆژانسكی
Foreign Policy
۱۳ی ئۆكتۆبری ٢٠١٦
لە سەرەتادا هاتووە: "مۆسكۆ لە كاتێكدا بە ڕوونی تووشی خەساری وەپەراوێزكەوتنی دیپلۆماتیك و ئابووری بووە کە ئاكامی ئەو گەمارۆ نێونەتەوەییانەیە کە بە ڕێبەریی ئامریكا خرایە سەری، لە پێكهێنانی چەندین ململانێی گەورە بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ئامریكا سەركەوتوو بووە، بە تایبەتی لە ئۆكراین، سووریا و لە گۆڕەپانی سایبێریدا. هەر بۆیە هێنانەئارای لێڕوانینێكی نوێ لە هەمبەر ڕووسیە دەبێ ببێتە یەكێك لە پرسە سەرەكییەكانی سەركۆماری داهاتوو لە پاش ۲۰ی ژانویەی ۲۰۱۷دا، جا سەركۆمارەكە هیلاری كلینتۆن بێت یا دۆناڵد ترامپ. بەڵام هیچكامیان نەیانتوانیوە لێڕوانینێك بخەنەڕوو كە بەسەر لێڕوانینی شكستخواردووی ڕابردوودا باز بدات، بەوەی كە كلینتۆن لە سەرۆكی ڕووسیە، ولادیمیر پووتین وێنەیەكی كارتۆنیی كەسێكی زۆر خراپ دەخاتە ڕوو و ترامپیش مۆسكۆ وەكوو هاوپەیمانێك كە چاوەڕێیە، سەیر دەكات."
نووسەرانی وتارەكە دواتر ۷ خاڵ دەخەنەڕوو كە پێیان وایە سەركۆماری داهاتووی ئەمریكا پێویستە ڕەچاویان بكات.

۱) تێگەیشتن لەوەی كە ئەوەی ڕووسیە ئەمڕۆ دەیكات، ویستی تەنیا پووتین نیە، بەڵكوو گرێدراوی بەرژەوەندیی جیۆپۆلتیكی ڕووسیەیە و گەر كەسێكی دیكەش لە جێی پووتین لەسەركار بێت، هەمان كێشە و ناكۆكییانەی ئێستا دێنە ئاراوە. دەنووسن "بۆ نموونە ئەگەر ئامریكا ناچار بێت بە هەڵبژاردن لە نێوان هاوكاریی ئەمنیەتی (لەگەڵ ڕووسیە) بۆ بەرنامەی پەرەپێنەدانی ناوكی و پشتیوانی كردن لە گۆڕانی سیاسیی مەیلەو ڕۆژئاوا لە وڵاتانی دراوسێی ڕووسیە، ئەوا ڕەنگە پاشەكشەی تاكتیكی لەوەی دووەمیان لە پێناو بەدەستهێانی سەركەوتنی بەرین لە كۆنتڕۆڵی چەكوچۆڵدا پێویست بێ.

۲) "پێشگرتن بە بوونی ئۆكراین بە شەڕێكی سەهۆڵبەستوو". نووسەران پێیان وایە ئەوە هێرشی ڕووسیە بۆ ئۆكراین بووە كە پەیوەندییەكانی ئامریكا و ڕووسیەی بەم ڕۆژە گەیاندووە. پێیان وایە ئامریكا دەبێ لە پێناو لابردنی گەمارۆكانی سەر ڕووسیە هەوڵ بدات تا هانی بدەن هێز و چەكە قورسەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ئۆكراین بكشێنێتەوە.

۳) "وتووێژی ڕاستگۆیانە لە بارەی ئورووپا"؛ دەنووسن: "باش بێت یان خراپ، مۆسكۆ هێزی پیویستی بۆ شكڵپێدانی بیاڤی ئەمنییەتی بۆ ئورووپا هەیە." لێرەدا نووسەران پێیان وایە سەركۆماری داهاتووی ئامریكا پێویستە بیر لە بەهێزكردنی توانایی بەرگریی ناتۆ بكاتەوە، چوونكە وڵاتە ئورووپاییەكان بە هۆی دراوسێیەتی ڕووسیەوە، بە دوای هاوپەیمانێكی ئەوپەڕقاڕڕەیی متمانەپێكراو و بەهێزی وەك ئامریكاوەن، بۆیە "ڕێبەریی ئامریكا لەم گۆڕەپانەدا چارەنووسسازە"، بەڵام لەمەڕ ڕووسیە "بەهێزكردنی ئەو فۆرۆمانەی ڕووسیە و ئامریكا تێیاندا بەشدارن وەك دامەزراوەی ئاسایش و هاریكاریی ئورووپا (OSCE) و شوورای ناتۆ – ڕووسیه، جا با بۆ چارەسەریی كێشەكان و تەنانەت بەڕێوەبەریی خاڵە ناكۆكەكانیش بێ توانا بن، دیسان هەنگاوێكی پێویستە بۆ پێشگرتن لە هەڵایسانی شەڕ".

٤) "هەوڵدان لە پێناو هەرچی زیاتر كونترۆڵی چەكوچۆڵ" كە مەبەست چەكوچۆڵی كۆمەڵكوژ و بەتایبەت ناوكییە.

٥) "كاركردن لەگەڵ ڕووسیە لە ئاسیادا". دەنووسن: "پێشگرتن بە چین، ئەركێكی نەلواوە لە جیهانی هەنووكەدا. لە جیاتی ئەوە، سەركۆماری داهاتوو دەبێ وەدووی هاوپەیمانیی نەرمیهەڵگر لەگەڵ زلهێزەكانی دیكەدا بێت بۆ كاناڵیزەكردنی وزەكانی چین بە شێوەیەك كە بەرژەوەندییە هەرە سەرەكییەكانی ئامریكا نەخاتە مەترسییەوە، یان باشتر لەوە، هاوتەریبی قازانجی ئامریكا بێت. ڕووسیە دەتوانێ یەكێك لەو هاوكارانە بێت، دیارە ئەگەر ئامریكا بتوانێ خۆی لە هاندانی ڕووسیە بۆ هەبوونی پێگەیەكی دووفاقیانەی ستراتیژیك و بازرگانی لە پەیوەندی لەگەڵ چین، لابدات." لە كۆتایی ئەم بەشەدا هاتووە: "بەفەرمی ناسینی پەرەگرتنی چین لە ناوچەكەدا، ململانێی درێژخایەنی زیاتر ڕووبەڕووی بەرژەوەندییەكانی ئامریكا دەكاتەوە تا ئەوەی ڕووسیە لە ناوچەكەدا ئامادە بێت. واشینگتۆن نابێ بە دژی كردەوەكانی ڕووسەكان لە ناوچەكە كار بكات و هانی زلهێزە ناوچەییەكانی دیكەی ئاسیای نێوەڕاست بدات."

٦) "بە فەرمی ناسینی ئەوە كە كێشەی سووریە، زیاتر لە خودی سووریەیە". نووسەرەكان دەڵێن ئامادەبوونی ڕووسیە لە سووریە بە جۆرێك پەیوەندی بە كێشەی ئۆكراینەوە هەیە و "تەنیا بە بەڕاست زانینی ئەو پەیوەندییەی لە نێوان چەندین چالێشی جۆراوجۆری ناوچەكەوە هەیە و لە لایەن ڕووسیەوە هێنراونەتە ئاراوە، سەركۆماری داهاتووی ئامریكا دەتوانێ هاوسەنگییەكی خوازراو بۆ بەرژەوەندییەكانی ئامریكا بێنێتە كایەوە."

۷) "نیشاندانی بەڵێنی ئامریكا". دەنووسن: "بە هەڵسەنگاندنی نرخی هاوكاری و ڕكەبەرایەتی لەگەڵ ڕووسیە لەو بوارانەیدا كە زۆرترین گرینگییان بۆ ئامریكا هەیە، بەڕێوەبەرایەتیی سەركۆماری داهاتوو باشترین چانسی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ كرێملین لەبەردەستدایە."

نووسەر لە كۆتاییدا ئاماژە بە بەرنامەیەكی سەرەكیترین تەلەفزیۆنی ڕووسیە دەكات كە تێیدا وەك میوان بانگهێشت كراوە و دەیگێڕێتەوە كە؛ لە بەشێكیدا ڕوو لە میوانەكانی دیكەی بەرنامەكە پرسیویەتی: "لێڕوانینی ستراتیژیكی ڕووسیە بۆ خۆی و جیهان چیە؟"، یەكێك لە میوانەكان كە پارلەمانتاری ئەو وڵاتەیە، بە دەنگی بەرز وتوویەتی: "بۆ یۆگوسلاڤیا، بۆ لیبیا، بۆ سووریا، بۆ هەموو ئەو شتانەی ئێوە لە بیست ساڵی ڕابردوودا ئەنجامتان داوە." نووسەر دەڵێ قسەكەی ڕاستە و "سیاسەتی دەرەوەی پووتین بە زۆری پەیوەندی بە تۆڵەكردنەوەیە لە ئازاردانی هەڵەی ئەو وڵاتە لە دەیەكانی ڕابردوودا، سووكایەتییەك كە لەگەڵ نەوەیەك لەدایك بووە. ئەمە ڕەنگە بڕیارێك بێت بۆ ۲۰ی ژانویەی ساڵی داهاتوو (ئاماژە بە هاتنەسەر كاری سەركۆماری تازەی ئامریكا). بەڵام پووتین هەوڵی خۆی دەدات."
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا