• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٨ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٧ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

جووڵەی ژیان و ڕەنگ مۆركی تایبەتیی جلوبەرگی ژنانی كرماشانە

زایینی: ٢١-١١-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٩/٠١ - ١٧:٠٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
جووڵەی ژیان و ڕەنگ مۆركی تایبەتیی جلوبەرگی ژنانی كرماشانە
شەریف فەلاح

ئەگەر فەرهەنگ ئاوێنەی نەتەوە بێت، بێگومان پاش زمان، یەكەم هێما كە دەربڕی ناسنامەی نەتەوەیی بێت، ئەوا جلوبەرگ و پۆشاكە كە دەوری سەرەكی دەگێڕێت و بە یەكێك لە توخم و پێكهاتە سەرەكییەكانی ناسنامە و شوناسی هەر نەتەوەیەكی ڕەسەن دێتە ئەژمار.

كرماشان وەك گەورەترین پارێزگای كوردستانی ڕۆژهەڵات، خاوەنی گەلێك فەرهەنگ، تایبەتمەندیی ژیاری و كولتوورییە و بەتایبەت لە بواری جلوبەرگ و پۆششی خەڵكەكەیدا، خاوەنی مۆركی تایبەت بە خۆیەتی و بەپێی وەرزەكان جلوبەرگی تایبەت لەبەر دەكەن. جلوبەرگ و تایبەتمەندییە ناوچەیی و ژیارییەكانی، ڕەنگ و هێما و مۆركەكانی یەكەم نیشانەیە بۆ جیاكردنەوەی نەتەوەیەك لە نەتەوە و ئیتنیكەكانی دیكە، لەم بوارەدا پارێزگای كرماشان بەهۆی فرە كولتووری، ئایینی و زمانی و تاییفی كە هەیەتی، هەر ناوچە و دەڤەرێكی ئەم پارێزگایە لە وەرزە جیاجیاكاندا بەپێی ڕەوشی ژیان و كەشوهەوا جۆرێك جلوبەرگ لەبەر دەكەن.

تایبەتمەندیی جلوبەرگی ژنانی كرماشان - سادەیی، ڕەنگی شاد و جووڵە - فش و بەرین- گونجاو لەگەڵ هەر چوار وەرزی ساڵ - جۆراوجۆری و ڕەنگی فراوان، جۆرەكانی جلوبەرگی ژنانی كرماشان، جلوبەرگی ژنانی شاری كرماشان و دەوروبەری خاونی سێ تایبەتمەندیی سەرەكییە ١ - تەن پۆش ٢ - پاپۆش ٣ - سەرپۆش، هەڵبەت هەروەك پێشتر باسی لێوە كرا، جۆر و شێوازی جلوبەرگەكان و بەتایبەت ژنانی كرماشان بەپێی جوگرافیا، كەشوهەوا و دابونەریتی ناوچە جیاجیاكان دەگۆڕدرێت، بەڵام بەگشتی جلوبەرگی ژنان لە پارێزگای كرماشان ئەم چەند جۆرەن. ١- ژێرپۆش، ٢ - كراس، ٣ - سەڵتە (كوڵەنجە)، ٤ - سوخمە (سیخمە، ئێلەك)، ٥ - كەوا، ٦- چارۆكە (كۆڵوانە)، ٧ – سەروێن (شەدە)، ٨ - كڵاو و لەچك ٩ - گوڵوەنی ١٠ - دەرپێ (شەرواڵ) - ١٠ - سۆرانی (فەقێیانە).

جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان درێژ و فش و بەرینە كە لە كۆتاڵی گوڵدار و جۆری كۆتاڵی ژنان هەندێ جار مەخمەڵ و هەندێ جاریش گوڵدار و ڕەنگاڵەیە، جۆری بڕینی زۆر سادەیە، درێژییەكەی هەتا سەر پەنجەی پا دەبێت. ئێخەیەكی خڕی هەیە و قۆڵەكەی ڕاست و سادەیە و لە هەندێ ناوچە سەرمەچەكی پێ زیاد دەكەن و جێگەی قۆپچەی بۆ دەهێڵنەوە كە پێی دەبەسترێت. زۆرینەی ژنانی كوردی ناوچەكانی هەورامان، جوانڕۆ و سەلاسی باوەجانی قۆڵی كراسەكانیان فش و بەرینە و لە ناوچەی ئانیشكەوە لفكەیەكی سێ گۆشی بۆ دەهێڵنەوە كە پێی دەگوترێ سۆرانی (فەقێیانە) كە لە ناوچەكانی سنە و ئەردەڵان، موكریان و تەنانەت كوردستانی باشووریش باوە و لەڕاستیدا یەكێك لە خاڵە هاوبەشەكانی جلوبەرگی ژنانی كوردە و هەندێ جار قۆڵی پێ دەبەستن، یان لەسەرشان یان لە دەوری كەمەری دەبەستن كە جوانی و فۆرمێكی تایبەت بە جلوبەرگی ژنان دەبەخشێت. "كەوا" (زووەن)ی ژنانە، باڵاپۆشێكی سەراپایە كە هەتا سەر پەنجەی پا شۆڕدەبێتەوە و لە پارچەیەكی یەك ڕەنگ و زۆر جار مەخمەڵ و نەختێ ئەستوورتر لە كراسی ژنانە دروست دەكرێت و پێشەوەی ئاوەڵا و كراوەیە و لەسەر ناوك بە قۆپچەیەكی ئاسنی كە پێی دەگوترێ "قازان قوڵفی" هەڵدەپێكرێت، "كەوا" جوانییەكی تایبەت بە ژنان دەبەخشێت و زیاتر لە ناوچە كوێستانییەكان و بەتایبەت لە وەرزەكانی بەهار، پاییز و زستاندا زیاتر بەكار دەهێنرێت. لە زۆر ناوچەی كوردستان هەر ناوی كەوایە، بەڵام لە ناوچەی قەسر شیرین بە "زووەن، یان زبوون" ناسراوە. كەمەرچین و سوخمە (سیخمە جۆرێك كراسی كورتی ئەستوورە كە لە كرماشان لە ڕابردوودا پێی گوتراوە (كەمەرچین) كە دەوراندەوریان لە كەمەرەوە چین تێ دەخەن كە لەسەری تەنپۆشێكی دیكەیان لەبەر كردووە كە چەشنی قەمسەڵە بووە. سوخمە (ئێلەك، كوڵەنجە)ش یەكێكی دیكەیە لە جلی ژنانی كرماشان كە لە زۆر ناوچەی دیكەش لەبەر دەكرێت، سوخمە نیو تەنەیەكی چەشنی جلیسقەیە كە لە كۆتاڵی زەڕی یان مەخمەڵ دەیدروون كە چەند ڕەنگی جیاوازە و زۆر جار لە دیوی ناوەوە چەشنی كەوای ژنانە بەری (ئاستەڕ) هەیە. سوخمە؛ زۆر لە ژنان بۆ ڕازاندنەوەی خۆیان بە زێڕ و زیو و خشڵ، كەڵك لە سوخمە و سەڵتە و كەوا وەردەگرن. سەڵتە و ماشتە، نیوپۆشێكی قۆڵدارە كە پێی دەگوترێ سەڵتە و لە ناوچەی ئەردەڵانیش هەر بە سەڵتە ناسراوە، سەڵتە چەشنی سوخمە كورتە، بەڵام جیاوازییەكەی لەگەڵ سوخمە ئەوەیە كە قۆڵدارە، جۆری پارچەكەی چەشنی سوخمەیە، واتە مەخمەڵ و ڕەنگییە كە زیاتر لە وەرزی پاییزاندا لەبەری دەكەن. "ماشتە"ش جۆرێكی دیكەیە لە جلوبەرگی ڕەسەنی ناوچەی كرماشان كە لە پارچەیەكی هەورێشم دروست دەكرێت كە درێژییەكی دوو میترە و پانییەكەشی یەك میترە و دوو قەد دەكرێت و بە باری درێژیدا دەیخەنە پشتە سەر و دوو گۆشەكەی دیكەشی لە هەر دوولاوە دەخەنە سەر سینگ و وەك چارشێو بەكاری دەهێنن. سەروێن (شەدە)، سەروێنیش بەشێكی دیكەیە لە جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان كە لە چەند دەسماڵێكی گوڵدار و ڕەنگیی تایبەت دروست دەكرێت و وەكوو "ڕەشتی" و "جامەدانە"ی پیاوان كەنارەكانی ڕیشاڵی هەیە و بە جوانی هەڵبەستراوە، ئەم شەدەیە بە شێویەكی جوان و ڕازاوە و هەر ناوچە و بە شێوازی خۆیان دەیبەستن كە بە جوانی بە پێش و لا تەنیشتی سەردا شۆڕ دەبێتەوە و گۆشە، لۆ و ڕیشاڵەكانی هەتا سەرشان و لامل شۆڕ دەبێتەوە و زۆر جار ڕیشاڵەكانی بەسەر نێوچەواندا بەر دەدەنەوە كە ئەمە تایبەتی كچانی كەلهوڕە. كڵاو و لەچكی ژنانی كەلهوڕ لە كرماشان، قەسر و گێڵانی ڕۆژئاوا لەناو ئێڵی ناوداری كەلهوڕ هەوری و كێشێكی تایبەت بەناوی سەروێن دەبەستن كە هەڵگری تایبەتمەندیی خۆیەتی و لە هەندێ ناوچەی وەك هەورامان، سەلاسی باوەجانی و جوانڕۆ بە "كڵاو و لەچك" ناسراوە و لە ناوچەكانی سنە و ئەردەڵان بە "كڵاو و شەوبەن" بەناوبانگە. "لەچك" پارچەیەكی نەرم و شلە كە سێگۆشەیە و سەرێكی بە دەرزی بەسەر كڵاوەكەوە دەبەسترێت و دوو لۆكەی دیكەی لە چەپ و ڕاستەوە بەسەر شان و ملدا بڵاو دەبن و لۆیەكی دەخرێتە سەر سینە و لۆكەی دیكەشی دەخرێتە پشتە مل. ڕەنگ یەكێك لە بەرچاوترین تایبەتمەندییەكانی جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان، فراوانی، جۆراوجۆریی ڕەنگ و لەخۆگری هێماكانی ژیان و سروشتی كوردستانە، ڕەنگی شاد و جووڵە و سەرنجڕاكێشیی جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان، لە هەمان حاڵدا كە فۆرمێكی سادە و ساكاریان هەیە، بەڵام تەژین لە واتا و هەوێنی ژیان و هەڵگری گەلێك واتای قوووڵی ژیان و شارستانیەت و تایبەتمەندی ڕەسەنی كوردەوارین كە هیچكات كۆن نابن كە مۆركی تایبەت بە نەتەوەی كوردیان پێوەیە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا