• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٣ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٣ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

جووڵەی ژیان و ڕەنگ مۆركی تایبەتیی جلوبەرگی ژنانی كرماشانە

زایینی: ٢١-١١-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٩/٠١ - ١٧:٠٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
جووڵەی ژیان و ڕەنگ مۆركی تایبەتیی جلوبەرگی ژنانی كرماشانە
شەریف فەلاح

ئەگەر فەرهەنگ ئاوێنەی نەتەوە بێت، بێگومان پاش زمان، یەكەم هێما كە دەربڕی ناسنامەی نەتەوەیی بێت، ئەوا جلوبەرگ و پۆشاكە كە دەوری سەرەكی دەگێڕێت و بە یەكێك لە توخم و پێكهاتە سەرەكییەكانی ناسنامە و شوناسی هەر نەتەوەیەكی ڕەسەن دێتە ئەژمار.

كرماشان وەك گەورەترین پارێزگای كوردستانی ڕۆژهەڵات، خاوەنی گەلێك فەرهەنگ، تایبەتمەندیی ژیاری و كولتوورییە و بەتایبەت لە بواری جلوبەرگ و پۆششی خەڵكەكەیدا، خاوەنی مۆركی تایبەت بە خۆیەتی و بەپێی وەرزەكان جلوبەرگی تایبەت لەبەر دەكەن. جلوبەرگ و تایبەتمەندییە ناوچەیی و ژیارییەكانی، ڕەنگ و هێما و مۆركەكانی یەكەم نیشانەیە بۆ جیاكردنەوەی نەتەوەیەك لە نەتەوە و ئیتنیكەكانی دیكە، لەم بوارەدا پارێزگای كرماشان بەهۆی فرە كولتووری، ئایینی و زمانی و تاییفی كە هەیەتی، هەر ناوچە و دەڤەرێكی ئەم پارێزگایە لە وەرزە جیاجیاكاندا بەپێی ڕەوشی ژیان و كەشوهەوا جۆرێك جلوبەرگ لەبەر دەكەن.

تایبەتمەندیی جلوبەرگی ژنانی كرماشان - سادەیی، ڕەنگی شاد و جووڵە - فش و بەرین- گونجاو لەگەڵ هەر چوار وەرزی ساڵ - جۆراوجۆری و ڕەنگی فراوان، جۆرەكانی جلوبەرگی ژنانی كرماشان، جلوبەرگی ژنانی شاری كرماشان و دەوروبەری خاونی سێ تایبەتمەندیی سەرەكییە ١ - تەن پۆش ٢ - پاپۆش ٣ - سەرپۆش، هەڵبەت هەروەك پێشتر باسی لێوە كرا، جۆر و شێوازی جلوبەرگەكان و بەتایبەت ژنانی كرماشان بەپێی جوگرافیا، كەشوهەوا و دابونەریتی ناوچە جیاجیاكان دەگۆڕدرێت، بەڵام بەگشتی جلوبەرگی ژنان لە پارێزگای كرماشان ئەم چەند جۆرەن. ١- ژێرپۆش، ٢ - كراس، ٣ - سەڵتە (كوڵەنجە)، ٤ - سوخمە (سیخمە، ئێلەك)، ٥ - كەوا، ٦- چارۆكە (كۆڵوانە)، ٧ – سەروێن (شەدە)، ٨ - كڵاو و لەچك ٩ - گوڵوەنی ١٠ - دەرپێ (شەرواڵ) - ١٠ - سۆرانی (فەقێیانە).

جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان درێژ و فش و بەرینە كە لە كۆتاڵی گوڵدار و جۆری كۆتاڵی ژنان هەندێ جار مەخمەڵ و هەندێ جاریش گوڵدار و ڕەنگاڵەیە، جۆری بڕینی زۆر سادەیە، درێژییەكەی هەتا سەر پەنجەی پا دەبێت. ئێخەیەكی خڕی هەیە و قۆڵەكەی ڕاست و سادەیە و لە هەندێ ناوچە سەرمەچەكی پێ زیاد دەكەن و جێگەی قۆپچەی بۆ دەهێڵنەوە كە پێی دەبەسترێت. زۆرینەی ژنانی كوردی ناوچەكانی هەورامان، جوانڕۆ و سەلاسی باوەجانی قۆڵی كراسەكانیان فش و بەرینە و لە ناوچەی ئانیشكەوە لفكەیەكی سێ گۆشی بۆ دەهێڵنەوە كە پێی دەگوترێ سۆرانی (فەقێیانە) كە لە ناوچەكانی سنە و ئەردەڵان، موكریان و تەنانەت كوردستانی باشووریش باوە و لەڕاستیدا یەكێك لە خاڵە هاوبەشەكانی جلوبەرگی ژنانی كوردە و هەندێ جار قۆڵی پێ دەبەستن، یان لەسەرشان یان لە دەوری كەمەری دەبەستن كە جوانی و فۆرمێكی تایبەت بە جلوبەرگی ژنان دەبەخشێت. "كەوا" (زووەن)ی ژنانە، باڵاپۆشێكی سەراپایە كە هەتا سەر پەنجەی پا شۆڕدەبێتەوە و لە پارچەیەكی یەك ڕەنگ و زۆر جار مەخمەڵ و نەختێ ئەستوورتر لە كراسی ژنانە دروست دەكرێت و پێشەوەی ئاوەڵا و كراوەیە و لەسەر ناوك بە قۆپچەیەكی ئاسنی كە پێی دەگوترێ "قازان قوڵفی" هەڵدەپێكرێت، "كەوا" جوانییەكی تایبەت بە ژنان دەبەخشێت و زیاتر لە ناوچە كوێستانییەكان و بەتایبەت لە وەرزەكانی بەهار، پاییز و زستاندا زیاتر بەكار دەهێنرێت. لە زۆر ناوچەی كوردستان هەر ناوی كەوایە، بەڵام لە ناوچەی قەسر شیرین بە "زووەن، یان زبوون" ناسراوە. كەمەرچین و سوخمە (سیخمە جۆرێك كراسی كورتی ئەستوورە كە لە كرماشان لە ڕابردوودا پێی گوتراوە (كەمەرچین) كە دەوراندەوریان لە كەمەرەوە چین تێ دەخەن كە لەسەری تەنپۆشێكی دیكەیان لەبەر كردووە كە چەشنی قەمسەڵە بووە. سوخمە (ئێلەك، كوڵەنجە)ش یەكێكی دیكەیە لە جلی ژنانی كرماشان كە لە زۆر ناوچەی دیكەش لەبەر دەكرێت، سوخمە نیو تەنەیەكی چەشنی جلیسقەیە كە لە كۆتاڵی زەڕی یان مەخمەڵ دەیدروون كە چەند ڕەنگی جیاوازە و زۆر جار لە دیوی ناوەوە چەشنی كەوای ژنانە بەری (ئاستەڕ) هەیە. سوخمە؛ زۆر لە ژنان بۆ ڕازاندنەوەی خۆیان بە زێڕ و زیو و خشڵ، كەڵك لە سوخمە و سەڵتە و كەوا وەردەگرن. سەڵتە و ماشتە، نیوپۆشێكی قۆڵدارە كە پێی دەگوترێ سەڵتە و لە ناوچەی ئەردەڵانیش هەر بە سەڵتە ناسراوە، سەڵتە چەشنی سوخمە كورتە، بەڵام جیاوازییەكەی لەگەڵ سوخمە ئەوەیە كە قۆڵدارە، جۆری پارچەكەی چەشنی سوخمەیە، واتە مەخمەڵ و ڕەنگییە كە زیاتر لە وەرزی پاییزاندا لەبەری دەكەن. "ماشتە"ش جۆرێكی دیكەیە لە جلوبەرگی ڕەسەنی ناوچەی كرماشان كە لە پارچەیەكی هەورێشم دروست دەكرێت كە درێژییەكی دوو میترە و پانییەكەشی یەك میترە و دوو قەد دەكرێت و بە باری درێژیدا دەیخەنە پشتە سەر و دوو گۆشەكەی دیكەشی لە هەر دوولاوە دەخەنە سەر سینگ و وەك چارشێو بەكاری دەهێنن. سەروێن (شەدە)، سەروێنیش بەشێكی دیكەیە لە جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان كە لە چەند دەسماڵێكی گوڵدار و ڕەنگیی تایبەت دروست دەكرێت و وەكوو "ڕەشتی" و "جامەدانە"ی پیاوان كەنارەكانی ڕیشاڵی هەیە و بە جوانی هەڵبەستراوە، ئەم شەدەیە بە شێویەكی جوان و ڕازاوە و هەر ناوچە و بە شێوازی خۆیان دەیبەستن كە بە جوانی بە پێش و لا تەنیشتی سەردا شۆڕ دەبێتەوە و گۆشە، لۆ و ڕیشاڵەكانی هەتا سەرشان و لامل شۆڕ دەبێتەوە و زۆر جار ڕیشاڵەكانی بەسەر نێوچەواندا بەر دەدەنەوە كە ئەمە تایبەتی كچانی كەلهوڕە. كڵاو و لەچكی ژنانی كەلهوڕ لە كرماشان، قەسر و گێڵانی ڕۆژئاوا لەناو ئێڵی ناوداری كەلهوڕ هەوری و كێشێكی تایبەت بەناوی سەروێن دەبەستن كە هەڵگری تایبەتمەندیی خۆیەتی و لە هەندێ ناوچەی وەك هەورامان، سەلاسی باوەجانی و جوانڕۆ بە "كڵاو و لەچك" ناسراوە و لە ناوچەكانی سنە و ئەردەڵان بە "كڵاو و شەوبەن" بەناوبانگە. "لەچك" پارچەیەكی نەرم و شلە كە سێگۆشەیە و سەرێكی بە دەرزی بەسەر كڵاوەكەوە دەبەسترێت و دوو لۆكەی دیكەی لە چەپ و ڕاستەوە بەسەر شان و ملدا بڵاو دەبن و لۆیەكی دەخرێتە سەر سینە و لۆكەی دیكەشی دەخرێتە پشتە مل. ڕەنگ یەكێك لە بەرچاوترین تایبەتمەندییەكانی جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان، فراوانی، جۆراوجۆریی ڕەنگ و لەخۆگری هێماكانی ژیان و سروشتی كوردستانە، ڕەنگی شاد و جووڵە و سەرنجڕاكێشیی جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان، لە هەمان حاڵدا كە فۆرمێكی سادە و ساكاریان هەیە، بەڵام تەژین لە واتا و هەوێنی ژیان و هەڵگری گەلێك واتای قوووڵی ژیان و شارستانیەت و تایبەتمەندی ڕەسەنی كوردەوارین كە هیچكات كۆن نابن كە مۆركی تایبەت بە نەتەوەی كوردیان پێوەیە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: