• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠١ی رێبەندانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

جووڵەی ژیان و ڕەنگ مۆركی تایبەتیی جلوبەرگی ژنانی كرماشانە

زایینی: ٢١-١١-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/٠٩/٠١ - ١٧:٠٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
جووڵەی ژیان و ڕەنگ مۆركی تایبەتیی جلوبەرگی ژنانی كرماشانە
شەریف فەلاح

ئەگەر فەرهەنگ ئاوێنەی نەتەوە بێت، بێگومان پاش زمان، یەكەم هێما كە دەربڕی ناسنامەی نەتەوەیی بێت، ئەوا جلوبەرگ و پۆشاكە كە دەوری سەرەكی دەگێڕێت و بە یەكێك لە توخم و پێكهاتە سەرەكییەكانی ناسنامە و شوناسی هەر نەتەوەیەكی ڕەسەن دێتە ئەژمار.

كرماشان وەك گەورەترین پارێزگای كوردستانی ڕۆژهەڵات، خاوەنی گەلێك فەرهەنگ، تایبەتمەندیی ژیاری و كولتوورییە و بەتایبەت لە بواری جلوبەرگ و پۆششی خەڵكەكەیدا، خاوەنی مۆركی تایبەت بە خۆیەتی و بەپێی وەرزەكان جلوبەرگی تایبەت لەبەر دەكەن. جلوبەرگ و تایبەتمەندییە ناوچەیی و ژیارییەكانی، ڕەنگ و هێما و مۆركەكانی یەكەم نیشانەیە بۆ جیاكردنەوەی نەتەوەیەك لە نەتەوە و ئیتنیكەكانی دیكە، لەم بوارەدا پارێزگای كرماشان بەهۆی فرە كولتووری، ئایینی و زمانی و تاییفی كە هەیەتی، هەر ناوچە و دەڤەرێكی ئەم پارێزگایە لە وەرزە جیاجیاكاندا بەپێی ڕەوشی ژیان و كەشوهەوا جۆرێك جلوبەرگ لەبەر دەكەن.

تایبەتمەندیی جلوبەرگی ژنانی كرماشان - سادەیی، ڕەنگی شاد و جووڵە - فش و بەرین- گونجاو لەگەڵ هەر چوار وەرزی ساڵ - جۆراوجۆری و ڕەنگی فراوان، جۆرەكانی جلوبەرگی ژنانی كرماشان، جلوبەرگی ژنانی شاری كرماشان و دەوروبەری خاونی سێ تایبەتمەندیی سەرەكییە ١ - تەن پۆش ٢ - پاپۆش ٣ - سەرپۆش، هەڵبەت هەروەك پێشتر باسی لێوە كرا، جۆر و شێوازی جلوبەرگەكان و بەتایبەت ژنانی كرماشان بەپێی جوگرافیا، كەشوهەوا و دابونەریتی ناوچە جیاجیاكان دەگۆڕدرێت، بەڵام بەگشتی جلوبەرگی ژنان لە پارێزگای كرماشان ئەم چەند جۆرەن. ١- ژێرپۆش، ٢ - كراس، ٣ - سەڵتە (كوڵەنجە)، ٤ - سوخمە (سیخمە، ئێلەك)، ٥ - كەوا، ٦- چارۆكە (كۆڵوانە)، ٧ – سەروێن (شەدە)، ٨ - كڵاو و لەچك ٩ - گوڵوەنی ١٠ - دەرپێ (شەرواڵ) - ١٠ - سۆرانی (فەقێیانە).

جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان درێژ و فش و بەرینە كە لە كۆتاڵی گوڵدار و جۆری كۆتاڵی ژنان هەندێ جار مەخمەڵ و هەندێ جاریش گوڵدار و ڕەنگاڵەیە، جۆری بڕینی زۆر سادەیە، درێژییەكەی هەتا سەر پەنجەی پا دەبێت. ئێخەیەكی خڕی هەیە و قۆڵەكەی ڕاست و سادەیە و لە هەندێ ناوچە سەرمەچەكی پێ زیاد دەكەن و جێگەی قۆپچەی بۆ دەهێڵنەوە كە پێی دەبەسترێت. زۆرینەی ژنانی كوردی ناوچەكانی هەورامان، جوانڕۆ و سەلاسی باوەجانی قۆڵی كراسەكانیان فش و بەرینە و لە ناوچەی ئانیشكەوە لفكەیەكی سێ گۆشی بۆ دەهێڵنەوە كە پێی دەگوترێ سۆرانی (فەقێیانە) كە لە ناوچەكانی سنە و ئەردەڵان، موكریان و تەنانەت كوردستانی باشووریش باوە و لەڕاستیدا یەكێك لە خاڵە هاوبەشەكانی جلوبەرگی ژنانی كوردە و هەندێ جار قۆڵی پێ دەبەستن، یان لەسەرشان یان لە دەوری كەمەری دەبەستن كە جوانی و فۆرمێكی تایبەت بە جلوبەرگی ژنان دەبەخشێت. "كەوا" (زووەن)ی ژنانە، باڵاپۆشێكی سەراپایە كە هەتا سەر پەنجەی پا شۆڕدەبێتەوە و لە پارچەیەكی یەك ڕەنگ و زۆر جار مەخمەڵ و نەختێ ئەستوورتر لە كراسی ژنانە دروست دەكرێت و پێشەوەی ئاوەڵا و كراوەیە و لەسەر ناوك بە قۆپچەیەكی ئاسنی كە پێی دەگوترێ "قازان قوڵفی" هەڵدەپێكرێت، "كەوا" جوانییەكی تایبەت بە ژنان دەبەخشێت و زیاتر لە ناوچە كوێستانییەكان و بەتایبەت لە وەرزەكانی بەهار، پاییز و زستاندا زیاتر بەكار دەهێنرێت. لە زۆر ناوچەی كوردستان هەر ناوی كەوایە، بەڵام لە ناوچەی قەسر شیرین بە "زووەن، یان زبوون" ناسراوە. كەمەرچین و سوخمە (سیخمە جۆرێك كراسی كورتی ئەستوورە كە لە كرماشان لە ڕابردوودا پێی گوتراوە (كەمەرچین) كە دەوراندەوریان لە كەمەرەوە چین تێ دەخەن كە لەسەری تەنپۆشێكی دیكەیان لەبەر كردووە كە چەشنی قەمسەڵە بووە. سوخمە (ئێلەك، كوڵەنجە)ش یەكێكی دیكەیە لە جلی ژنانی كرماشان كە لە زۆر ناوچەی دیكەش لەبەر دەكرێت، سوخمە نیو تەنەیەكی چەشنی جلیسقەیە كە لە كۆتاڵی زەڕی یان مەخمەڵ دەیدروون كە چەند ڕەنگی جیاوازە و زۆر جار لە دیوی ناوەوە چەشنی كەوای ژنانە بەری (ئاستەڕ) هەیە. سوخمە؛ زۆر لە ژنان بۆ ڕازاندنەوەی خۆیان بە زێڕ و زیو و خشڵ، كەڵك لە سوخمە و سەڵتە و كەوا وەردەگرن. سەڵتە و ماشتە، نیوپۆشێكی قۆڵدارە كە پێی دەگوترێ سەڵتە و لە ناوچەی ئەردەڵانیش هەر بە سەڵتە ناسراوە، سەڵتە چەشنی سوخمە كورتە، بەڵام جیاوازییەكەی لەگەڵ سوخمە ئەوەیە كە قۆڵدارە، جۆری پارچەكەی چەشنی سوخمەیە، واتە مەخمەڵ و ڕەنگییە كە زیاتر لە وەرزی پاییزاندا لەبەری دەكەن. "ماشتە"ش جۆرێكی دیكەیە لە جلوبەرگی ڕەسەنی ناوچەی كرماشان كە لە پارچەیەكی هەورێشم دروست دەكرێت كە درێژییەكی دوو میترە و پانییەكەشی یەك میترە و دوو قەد دەكرێت و بە باری درێژیدا دەیخەنە پشتە سەر و دوو گۆشەكەی دیكەشی لە هەر دوولاوە دەخەنە سەر سینگ و وەك چارشێو بەكاری دەهێنن. سەروێن (شەدە)، سەروێنیش بەشێكی دیكەیە لە جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان كە لە چەند دەسماڵێكی گوڵدار و ڕەنگیی تایبەت دروست دەكرێت و وەكوو "ڕەشتی" و "جامەدانە"ی پیاوان كەنارەكانی ڕیشاڵی هەیە و بە جوانی هەڵبەستراوە، ئەم شەدەیە بە شێویەكی جوان و ڕازاوە و هەر ناوچە و بە شێوازی خۆیان دەیبەستن كە بە جوانی بە پێش و لا تەنیشتی سەردا شۆڕ دەبێتەوە و گۆشە، لۆ و ڕیشاڵەكانی هەتا سەرشان و لامل شۆڕ دەبێتەوە و زۆر جار ڕیشاڵەكانی بەسەر نێوچەواندا بەر دەدەنەوە كە ئەمە تایبەتی كچانی كەلهوڕە. كڵاو و لەچكی ژنانی كەلهوڕ لە كرماشان، قەسر و گێڵانی ڕۆژئاوا لەناو ئێڵی ناوداری كەلهوڕ هەوری و كێشێكی تایبەت بەناوی سەروێن دەبەستن كە هەڵگری تایبەتمەندیی خۆیەتی و لە هەندێ ناوچەی وەك هەورامان، سەلاسی باوەجانی و جوانڕۆ بە "كڵاو و لەچك" ناسراوە و لە ناوچەكانی سنە و ئەردەڵان بە "كڵاو و شەوبەن" بەناوبانگە. "لەچك" پارچەیەكی نەرم و شلە كە سێگۆشەیە و سەرێكی بە دەرزی بەسەر كڵاوەكەوە دەبەسترێت و دوو لۆكەی دیكەی لە چەپ و ڕاستەوە بەسەر شان و ملدا بڵاو دەبن و لۆیەكی دەخرێتە سەر سینە و لۆكەی دیكەشی دەخرێتە پشتە مل. ڕەنگ یەكێك لە بەرچاوترین تایبەتمەندییەكانی جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان، فراوانی، جۆراوجۆریی ڕەنگ و لەخۆگری هێماكانی ژیان و سروشتی كوردستانە، ڕەنگی شاد و جووڵە و سەرنجڕاكێشیی جلوبەرگی ژنانی كوردی كرماشان، لە هەمان حاڵدا كە فۆرمێكی سادە و ساكاریان هەیە، بەڵام تەژین لە واتا و هەوێنی ژیان و هەڵگری گەلێك واتای قوووڵی ژیان و شارستانیەت و تایبەتمەندی ڕەسەنی كوردەوارین كە هیچكات كۆن نابن كە مۆركی تایبەت بە نەتەوەی كوردیان پێوەیە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٧ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ ڕاسان و گۆڕان
ــ ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسەدا
ــ ئازادی، سەربەخۆیی و میریی و گەورەیی
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.
  • ئەرکەواز لە کوێیە و ئەرکەوازی کێن؟ ئەرکەواز لە کوێیە و ئەرکەوازی کێن؟
    ئەرکەواز لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتەوە پاڵی داوەتە داوێنی (پشتکێو)ەوە و لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتیشەوە دەبەسترێتەوە بە شاخی (بیورەواز) و لە باشوووری ڕۆژئاواشەوە پاڵی داوەتە شاخی (کەڵەک) کە بەرجەوەندی شار چەشنی دۆڵێکی بەرینی سەرسەوز بە بەرزی و نەوییەوە دەردەکەون و بینا و گەڕەک و کۆڵانەکانی لە نێوان دیمەنی سەرسەوز و داوێنی کێو و کەنار جۆگە و ئەو چەند کێوەدا بە جوانییەکی سەرنجڕاکێشەوە دەردەکەون.
  • سیستمی پەروەردە و بارهێنان لە ئێراندا بەرەو کوێ؟ سیستمی پەروەردە و بارهێنان لە ئێراندا بەرەو کوێ؟
    هیچ گیانلەبەرێک نییە کە بتوانێت بێبەش و دوورخراوە لە "پەروەردە و ڕاهێنان" بژیت و پێویستی بەو مەسەلەیە نەبێت، تەنانەت ئەگەر گیانلەبەرێک بە تەنیا لە هەر شوێنێک بژیت، بە تەنیا خۆی پەروەردە دەکات و "چۆنیەتی" ڕێڕەوی ژیانی خۆی دیاری دەکات بۆ ئەوەیکە بتوانێت لە بەردەم ئاستەنگ، کێشە و گرفتەکانی ژیاندا سەرکەوێ و ئەمنییەتی هەمەلایەنەی ژیانی دابین بکات.
  • ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسە‌دا ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسە‌دا
    ڕاسان لە واتای وشەییدا بە مانای هەڕەشە بۆ لێدان و هەستانەوە و ڕاسبوونەوە بەرامبەر بە هێرشبەرێک بۆ تۆقاندن و دابەزاندنی ورەی دێت.
  • \ "ئازادی، سەربەخۆیی و میریی و گەورەیی"
    ئەگەر تەنیا ئەو دوو ڕستەیەی ئەو رۆژنامەیە و سیاسەتی گشتی بەڕێوەبەرانی رۆژنامەکە و بە روونی سیاسەتی دەسەڵاتدارانی شۆڕشی سمکۆ سەیر بکەین و بیدەینە بەر سەرنج، بە روونی بۆمان دەردەکەوێت، کە خەڵکی کوردستان زۆر پێش ئەوەی ئەرتەشی سوور بۆ مەبەستی بەرگریکردن لە ئەگەری هێرشی ئاڵمان لە خاکی ئێرانەوە، رووبکاتە ئێران خۆی وەک نەتەوەیەک داناوە و باوەڕی بە بەرژەوەندی باڵای نەتەوەکەی هەبووە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    به‌ دوای رووخانی كۆماری كوردستان و له‌ سێداره‌درانی پێشه‌وا قازی مه‌حه‌ممه‌د له ١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦ی هەتاوی‌(٣٠ی مارسی ١٩٤٧) خه‌باتی حیزبی دێموكرات كه‌وته‌ قۆناغێكی ئه‌سته‌مه‌وه‌، به‌ڵام حیزبی دێموكرات وه‌ك حیزبێكی ڕێنوێن، درێژه‌پێده‌ر و وه‌دیهێنه‌ره‌وه‌ی ئامانجه‌ به‌رزه‌كانی كۆماری كوردستان، ئه‌ركی رێكخستنی بزاڤی میللی- دێموكراتیكی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستانی درێژه‌ پێدا.
  • ڕاسان و گۆڕان ڕاسان و گۆڕان
    حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانیش وەک هەر حیزبێکی دیکە، لە قۆناخی نوێدا پێویستی بە هزری نوێ و هێزی نوێ و رۆئیای دووبارە پێناسەکراو و سیستمی کاری نوێ هەیە.
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".