• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٨ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٧ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئیلام نیشتمانی ئالامتوو و ئاخێزگەی شارستانیەتی کوردە

زایینی: ٢١-١٢-٢٠١٦ - هەتاوی: ١٣٩٥/١٠/٠١ - ١٠:٢٩ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئیلام نیشتمانی ئالامتوو و ئاخێزگەی شارستانیەتی کوردە
ئیلام لە ڕووی مێژوو و هەڵکەوتەی جوگرافیاییەوە

شەریف فەلاح


ئیلام، زێدی ئالامتوو و نیشتمانێکی دێرین و شارستانیەتێکی کەونارای خاوەن پێشینەیە. ئیلام ژیار و ئاخێزگەی شارستانیەتی کوردە کە لە کۆتایی هەزارەی سێیەمی بەر لە زایین بەشی هەرە زۆری ڕۆژئاوا و بەتایبەت باشووری ڕۆژئاوای فەلاتی ئێرانی لەخۆ گرتووە، بەڵام لە سەردەمی هەخامەنشییەکان، بەرینایی شارستانیەتی ئیلام کەم کرایەوە و تەنیا بە ناوچەی جوگرافیایی "شووش" (susa) دەگوترا.

ئیلام لەڕووی وشە و ماناوە:

عیلام، ئالام، یان ئیلامی ئەمڕۆ، بە واتای نیشتمانی ئاوری خوداکان و لە ڕەگی "ئیل" بە واتای خودا و نیشتمانی خودا هاتووە کە ڕەگی وشەکە عیبرییە و هیچ پەیوەندییەکی بە زمانی عەرەبییەوە و لە کتێبی تەوراتدا بە "ئالامتوو" هاتووە و لەبەر ئەوەی ڕیشەی عەرەبیی نییە، ماناکەی دەرد و ئازار و "ئەلەم" نییە. لە هەندێ سەرچاوەشدا بە واتای "کوێستان"، یان وڵاتی هەڵاتنی خۆر هاتووە.

لەڕووی مێژووەوە:

عیلامییەکان بە وڵاتی خۆیان وتووە "هلمتەمتی" (Ha (I) tamti / Hatamti) بە واتای نیشتمانی خودا، ئەکەدییەکان بە "ئالامتوو" (Elamtu)، هەروەها سۆمەرییەکانیش بە "ئەندێشەنگاشت" NIM بە واتای "شوێنی بەرزایی" ناساندوویانە.

لە ساڵی ٢٧٠٠ی بەرلە زایین، یەکەم دەسەڵاتی پاشایەتیی عیلامی لە شووش (باشووری ڕۆژئاوای ئێرانی ئێستا) پێکهات. نیگاری سەر گڵینەکان کە لە شووش دۆزراونەتەوە، نزیکەی ٣٥٠٠ ساڵ بەر لە زایین نیشان دەدەن، کە لەڕاستیدا سەردەمێکی پێشکەوتووە لە ژیانی مرۆڤایەتی کە ئاسەواری جۆرەها بوونەوەر و مرۆڤ پیشاندەری ئەم ڕاستیەیە.

حکوومەتی عیلامییەکان هەر لە سەرەتاوە هەتا کۆتایی سەردەمی عیلامی نوێ، نزیکەی ٢٦٦١ لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران دەسەڵاتیان هەبووە. پاشایەتیی ئیلام لە کاتی لووتکەی دەسەڵاتی خۆیاندا تەنانەت بەسەر بەشێک لە میزۆپۆتامیاشدا زاڵ بوون، بەڵام چوارچێوەی دەسەڵاتی ناوەندیی ئیلام، سەرانسەر ئێرانی نەگرتووەتەوە. ئەو پاشایەتییە هاوپەیمانیی نێوان ئێڵ و هۆزەکانی ناوچەکە بووە، بەڵام ئەو یەکێتییە بە واتای ئیمپراتۆری نەبووە. هەرکات ئیلامییەکان دەسەڵاتیان هەبووە، ڕۆڵێکی گرنگیان لە تێکهەڵچوونە سیاسییەکانی میزۆپۆتامیادا هەبووە و تەنانەت بەسەر هەندێک لەو ناوچانە، بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت دەسەڵاتیان هەبووە. ئیلامییەکان لە ساڵی ١٩٠٠ی پیش زایین ناوچەی میزۆپۆتامیایان داگیر کردووە و دەسەڵاتی حکوومەتی سۆمەرییەکانیان بە یەکجاری شکست پێهێنا، بەڵام هێشتا هەر لەژێر هەژمۆنیی کولتووری سامی و سۆمەرییەکاندا بوون.

ڕووخانی شارستانیەتی ئیلام:

لە ساڵی ٦٤٠ی کۆچی مانگی "ئاشوور بانیپاڵ" پاشای بەهێزی "ئاشوور" ئیلامی داگیر کرد و زۆربەری دانیشتوانەکەی بەکۆمەڵ کوشت و بنیاتی حکوومەتی ئیلامی لەناو برد. شارستانیەتی دێرینەی ئیلام، پاش هەزاران ساڵ حکوومەت و بەربەرەکانێ لە هەمبەر هۆز و دەسەڵاتە گەورەکانی وەک "سۆمەری، ئەکەدی، بابلی و ئاشوورییەکان" و بەتایبەت دوژمنی ڕاستەقینەیان "ئاشوور" شکستیان خوارد و ئاسەواری ئەم شکستەش لەسەر بەردەنووسی "ئاشوور بانیپاڵ"یش لەبارەی ئەم سەرکەوتن و پیرۆزییەوە بە ڕوونی باس کراوە.

ماوەیەک پاش ڕووخانی ئیلام، ئەم ناوچەیە بەسەر پارت و مادەکاندا دابەش کرا، لە سەردەمی هەخامەنشییەکاندا بووە بە بەشێک لە ئیمپراتۆریی هەخامەنشی و پاش داگیرکردن و هێرشی سوپای ئیسلام و بەپێی هەندێ سەرچاوە، ئیلام بووە بە بەشێک لە هەرێمی "کووفە".

لە سەرەتای سەدەی چوارەم هەتا شەشەمی زایینی، خانەدانی "حەسەنویە کورد" دەسەڵاتی لوڕستان و ئیلامیان بەدەستەوە گرتووە و لە ساڵی ٥٧٠ هەتا ١٠٠٦ "ئەتابەکان"ی لوڕ بەسەر لوڕستان و پشتکۆ کە هەمان ئیلام بووە دەسەڵاتیان هەبووە.

پاشان و لە سەردەمەکانی دیکەدا، ناوی ئییلام دەبێتە "حوسێن ئاباد" کە ناوەندی هاوینەهەواری والی و ئەمیری "پشتکۆ" بووە.

ئیلامی نوێ:

ساڵی ١٣٠٩ی هەتاوی (١٩٣٠ی زایینی) و لە سەردەمی حکوومەتی حەمەڕەزای شای پالەویدا لە ئەنجامی دابەشکاریی پارێزگاکانی ئێران، ئیلام بوو بە بەشێک لە پارێزگای پێنجەمی ئێران (کرماشان). ساڵی ١٩٦٥ دەبێتە ناوەندی "فەرمانداری" (قایمقامیەت) و ساڵی ١٩٧٥ بە هۆکاری سیاسی – سنووری و ئیداری، بە فەرمی بوو بە پارێزگایەکی سەربەخۆ و ماوەی چل و یەک ساڵە بە فەرمی پارێزگایەکی کوردنشینی کوردستانی ڕۆژهەڵاتە و هاوسنووری پارێزگای "واسیت"ە لە ڕۆژهەڵاتی عێراق کە سنووری خوسرەوەی پێکەوەیان دەبەستێتەوە.

پارێزگای ئیلام، ناوەندەکەی شاری ئیلامە لە ڕۆژئاواوە لە گەڵ عێراق، لە باشوورەوە لەگەڵ خووزستان، لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ لوڕستان و لە ڕۆژئاواشەوە لەگەڵ کرماشان هاوسنوورە. لە حەوت شار، ١٧ ناحیە و ٣٦ شارەدێ و ٧٥٣ گوند پێکهاتووە.

شارەکانی پارێزگای ئیلام بریتین لە "ئابدانان، ئیلام، ئەیوان، بەدرە، دەڕەشار، دێهلوڕان، چرداوڵ، مەلەکشاهی، میهران و سیروان"، هەندێ ناحیەی گەورەی دیکە وەک "ساڵح‌ئاباد، مووسیان، موورمووری، ئەرکەواز، لوومار و میمە" تایبەتمەندیی شارەدێیان هەیە.

پارێزگای ئیلام بەپێی ئامار و سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ی ئێران زیاتر لە ٥٥٠ هەزار کەس دانیشتووی هەیە.

ئیلام لەڕووی سروشت و گەشتیارییەوە:

پارێزگای ئیلام بە پانایی ٢٠١٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە، ١.٢%ی پانایی گشتیی ئێرانی پێکهێناوە و لەم بارەوە لە ڕیزی ٢٢هەمین پارێزگاکانی ئێراندایە. یەکێک لە ناوچە نیمە شێدارە کوێستانییەکانە کە پانتایی و دیمەن و بەرجەوەنی شاخ و پێدەشتەکانی زۆر سەرنجڕاکێشن. بێجگە لە ناوچەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئیلام کە دەبێتە "دێهلوران و مووسیان و عەینە خۆش" زۆربەی ناوچەکانی دیکەی ئیلام لە کێو و شاخ پێکهاتووە کە دەبێتە ٧٠%ی خاکی ئیلام. لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیلامەوە کێوەکانی "مانێشت، سەیوان، قەڵاڕەنگ و شاخی قەڵاجە، لنە و چەرمەگا هەڵکەوتوون." لە شاخەکانی دیکە دەکرێ ئاماژە بە زنجیرە کێوەکانی "کەبیرکێو، دینارکێو، ئەناران، سیاکێو، پشتکۆ و پیشکۆ" کە زاڵن بەسەر دەشتەکانی "نێو ڕووبار"دا. ئیلام لە ڕووی چڕی و بەربڵاویی دارستانی خۆڕسک و لێڕەوارەوە بە دڵ و دایکی ناوچەی "زاگرۆس" دەژمێردرێت.

ئیلام لە باکوور و ڕۆژهەڵاتەوە ئەم کێوانەی تێدا هەڵکەوتووە؛ "ڕنوو، شڕەزۆڵ" لە نیوان ئەیوان و چوار، "بانکۆڵ" لە نێوان ئەیوان و چرداوڵ، "کارزان، بایە، نسار (بالاڕ)، سوورگیری، ساج گوربی، زەردەڵان و هلیلان. لە ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاواشەوە کێوەکانی "کوڵگ، سیاکێو، نەخجیرکێو، ئەنجیر کێو، تونەکێو، بۆڵێ، میمک، پەشمین، بیوەرە، خوشادڵ، بەلستان، دنە و کاسەماس" هەڵکەوتوون.

دەشتەکانی ئیلام:

ئیلام جیا لە ناوچەی زۆری شاخاوی و کوێستانی، چەندین پێدەشت و دەشتی ناسراو و لەوەڕگەی گەورەی هەیە کە ناوەندی لەوەڕگەی ئاژەڵدارانی کرماشان، ئیلام و خووزستان و لوڕستانە. دەشتەکان بریتین لە "دەشتی عەباس، دەشتی مووسیان، دەشتی دێهلوڕان، دەشتی میهران (گەرمەسێر)، دەشتی هلیلان، دەشتی ئەیوان، چاڵاو، موحسن‌ئاوا، ئەمیرئاوا، گلان، ساڵح‌ئاوا، ئاسمان‌ئاوا، دەڕەشار" کە جیا لە بووژانەوەی کشتوکاڵی و وەرزێڕی، چەندین تەپۆڵکە و قەڵای کۆن و ئاسەواری دێرینی مێژووییان تێدایە کە نیشانەی بوونی ناوەندی ژیانی مرۆیی و شارستانیەتی دێرینی کوردانە.

ڕووبار و سەرچاوەکانی ئاوی ئیلام:

ئیلام لە ڕووی ڕووبار و سەرچاوەکانی ئاویشەوە زۆر دەوڵەمەندە کە زۆربەی ڕووبارەکان لە شاخ و کوێستانە سەرکەشەکانەوە سەچاوە دەگرن کە جیا لە ئاودێریی دەشتەکانی ئیلام، بەشێکی زۆریان دەڕژنە پارێزگاکانی لورستان، خووزستان و نێو خاکی عێراق و بەتایبەت شاری مەندەلی لە پارێزگای دیالە.

ڕووبارەکانی ئیلام بریتین لە: "گەنگیر، کونجان چەم، چەنگوولە، دویریچ، میمە، چیغاب، گودارخۆش، سەیمەرە (کە گەورەترین ڕووباری ئیلامە، لە کرماشان ناوی "گاماسیاو"ە و لە شاخی ئەڵوەندی هەمەدانەوە سەرچاوە دەگرێت)، چزمان، چنارە، شیروان و چەرداوڵ، شێخ مەکان، سیکان و ئاوزەنگوان و چەندین چەم کە دەڕژنە کەرخەوە."

ئاسەوارە مێژووییەکانی ئیلام:

ئیلام وەک ناوەندی شارستانیەتی عیلامییەکان، لە قۆناغ و سەردەمە جیاجیاکاندا جێگەی دەسەڵات و ناوەندی حکوومەتی ناوچەیی بووە و لە ڕووی مێژوویی و دێرینەناسیی مرۆییەوە خاوەن پێگەی تایبەتە و زۆربەی ئەو ئاسەوارانەی کە لە ناوچە جیاجیاکانی ئیلام، مۆرک و تایبەتمەندیی نەتەوەیی کوردیان تێدایە و نیشانەی دێرینبوونی ئەم ناوچەیە و دەوڵەمەندیی فەرهەنگی کوردستانە.

شوێنەوار و قەڵا دێرینەکان بریتین لە : "قەڵای والیی ئیلام، بەردەنووسی گوڵگوڵی مەلەکشایی، ئاورگەی سیاهگڵ، کۆشکی فەلاحەتی، بەردەنووسی تەختخان، تاقی شیرین و فەرهاد، مزگەوتی حاج فەرامەرز ئەسەدی لە شاری ئەرکەواز، قەڵای جوولیان، قەڵای کەلەم، شاری مێژوویی سیروان، شاری مێژوویی سەیمەرە، شاری مێژووی ماداکتوو، ئاورگە و تەنگەی بەهرامی چووبین، تەنگەی شمشە، مزگەوتی والی.

سەرچاوە ژێرزەوییەکانی ئیلام:

ئەم پارێزگایەی کوردستان لە ڕووی ئابووری و کانگا ژێرزەوییەکانیشەوە خاوەن پێگەی خۆیەتی و زیاتر لە ١٥%ی گازی سروشتیی ئێران لە ئیلام بەرهەم دەهێنرێت، هەروەها لە بیرەنەوتەکانی باشووری ئابدانان و دێهلورانەوە ڕۆژانە ١٥٤ هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنرێت و بە بۆری ڕەوانەی پاڵاوگەکانی باشووری ئێران دەکرێت، جیا لەمانە ناوەندی پێترۆشیمیی ئیلام یەکێکی دیکە لە سەرچاوە ئابوورییەکانی ئیلامە. بە گوتەی بەرپرسانی حکوومەتی ئێران ٥٥ هەزار کرێکار لە زیاتر لە سێ هەزار یەکەی پیشەیی و بەرهەمهێنانی بچووک و گەورەی ئیلامدا کار دەکەن، ئەمە لە کاتێکدایە کە ئیلام لە ڕووی بێکارییەوە لە ماوەی ٥ ساڵی ڕابردوودا هەموو کات لە ڕیزی یەکەم و دووەمی ئێراندا بووە، ئێستا نرخ و ڕێژەی بێکاری ٣٠%ە و بە گوتەی چالاکوانانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کورد، زۆربەی هێزی کاری ناوەندە پیشەییەکانی ئیلام، کەسانی ناخۆجێین و ئێستاش زۆربەی ناوەند پیشەییەکانی داخراون.

زمان و شێوەزاری خەڵکی ئیلام:

زمانی زۆربەی دانیشتوانی ئیلام کوردییە کە لە شێوەزارەکانی "لوڕی، لەکی، فەیلی و کەلهوڕی" پێکهاتوون. جیا لە شێوەزارەکانی کوردی، لە باشووری ڕۆژئاوای ئیلام و بەتایبەت لە دێهلوڕان و مووسیان و دەشتی عەباس، کەمینەیەکی عەرەب دەژین کە لە چەند هۆزی جیاجیا پێکهاتوون.

ئاخێوەرانی لەکی، کەلهوڕی، فەیلی لە ناوچە جیاجیاکانی ئیلام نیشەجێن و لە ڕووی ئایینیشەوە زۆربەی کوردانی ئیلام پەیڕەوی مەزهەبی شیعە و لە زۆر ناوچەش پەیڕەوانی ئایینی یارسان و ئەهلی هەق دەژین.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا