• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی سێپتامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٣٠ی خەرمانانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئاوڕدانەوەیەک لە شار وەک ژینگەی خەبات

زایینی: ٢٠-٠١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٥/١١/٠١ - ١١:١٠ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئاوڕدانەوەیەک لە شار وەک ژینگەی خەبات
غالب حەبیبی

ڕاسان، پرۆسەیەکە بۆ خستنە سەرپێی سیاسەت و سیاسەتکردن لەناو دیاردەیەک بەناو "شار"دا. بۆیە ڕاسان لە بنەڕەتدا ڕوو لە(معطوف) شارە وەک جمکی سیاسەت بە درێژایی مێژوو. بەو واتایە کە سیاسەت لە شاردایە کە مانا ڕاستەقینەکەی خۆی وەردەگرێت و دەبێتە شوێنێک بۆ سیاسەتکردن. ئێنجا ئەو سیاسەتکردنە لەلایەن دەوڵەتەوە بێ، یان هێزێکی سیاسی، یان گرووپێک، یان تەنانەت تاکەکەسێک، گرینگ کۆبوونەوە و ململانێ ئەو لایەنانەیە بۆ بەدەستەوەگرتنی هێز(قدرت) لە شاردا. هێزیک کە لە مانایەکی داڕنراودا(انتزاعی) خۆی لە جەستەی شاردا مانیفێست و بەرهەست(عینی)دەکات. ئەم ڕێچکەیە بۆ سیستەمی دەسەڵاتبەدەست کە هەموو ئامراز و کەرەستەکانی دابەزاندی هێزی لەلایە، ئاسانە، بەڵام هەمیشە شار پاوان نابێت و دەسەڵات ناتوانێ هێزی خۆی لە شاردا بەردەوامی پێ‌بدات. بۆیە شار توانایی بەرگری و چەشنێکی دیکە لە سیاسەتی نافەرمی(سیمبۆلیک) هەیە. هەرچەند لێرەدام هەوڵ نادەم کە ڕاستەخۆ باس لە مانفیستی شار لە "ڕاسان"ـدا بکەم، بەڵام هەوڵدەدەم ئەو گەرا تایبەتمەندییە سەرەکییانە کە لە شاردا بوونیان هەیە، بیانخەمەڕوو تاکوو بتوانێ سیمایەکمان لە شار هەبێ لە فۆرمی ڕەواڵەتی و ناوەرۆکەکەیدا.

دیاردەی شار

شار دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە کە باگگراوەندێکی سیاسیی هەیەو کۆبوونەوەی کەسەکان(هاووڵاتییان) نیشانەیەکە لەناسنامەیەکی گشتیی نوێ کە دواجار شار دەکاتە دیاردەیەکی سیاسی. ڕەچەڵەکناسی دوو وشەی police به مانای "شار" وpolitics به واتای "سیاسەت" سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە. لەبواری مێژووییەوە، شار و شارنشینی لە ناوچەی کوردستان(باشوور) سەرهەڵدەدات و دواجار بەهەموو جیهاندا بڵاو دەبێتەوە. شارەکانی جیهان بەهۆی ئەوەی کە بە هۆکارگەلی جیاجیاو وەک ئابووری، خڕبوونەوەی خەڵک، مەزهەبی، پاراستن لە هێرشەکان و... درووستکراون، پێناسەیەکی دیاریکراویان نییە، بەڵام هەموویان لەسەر ئەوەی کە شار دەستکردنی مرۆڤە، کۆک و هاوڕان، کەوابوو ئەم شوێنە هەم باندۆری لەسەر مرۆڤەکان هەیە و هەمیش مرۆڤەکان دەتوانن کاریگەرییان لەسەری هەبێت.

شار لە ئێران و کوردستان جیاوازییەکی بچووک بەڵام زۆر کاریگەری تێدایە، ئەویش ئەوەی کە زۆربەی هەرەزۆری شارەکانی کوردستان بە بڕیارێکی ئیداری ـ سیاسیی درووست پێکهاتن و ببوونەتە شوێنی کۆبوونەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتە و ئێعمالی سیاسەت، واتە شار لێرەدا خۆبەخۆ بەهەمهێنەری هێز(قدرت)ـە. ئەمەش وا دەکات کە شارەکان بۆ خۆیان بچووککراوەی حکوومەتی ناوچەیی بن و دەستێوەردان و ئاڵوگۆڕ لە شار(شارەکان) گۆڕانی حکوومەت و دەسەڵاتی لێ بکەوێتەوە. گرینگیی شاریش سەڕەڕای ڕەهەندی ئابووری، کۆمەڵایەتی و حەشیمەتی، بەڵام لە سەردەمی نوێ و هاتنەکایەی بابەتێک بەناوی بەڕێوەبەری شار(مدیریت شهری) لایەنی سیاسی بەهۆکاری بوونی هێز و ڕێکاری چاوەدێری و کۆنتڕۆڵ بووەتە جێگای سەرنج و وردبوونەوەی سیاسییەکان، جوغرافیناسان، ئەندازیارن، بەڕێوەبەران و ... کە لەدایکبوونی زانستێک بەناوی جوغرافیای سیاسی لێکەوتەوە.

جوغرافیای سیاسی

ئەم زانستە لێکدانەوە و شڕۆڤەی چەمکی سیاسەت و جوغرافیا لە بەستێنی کاریگەریی دوولایەنەی ئەو چەمکانەیەکە دواجار هەڵوەشانەوەی چەمکی شار وەک تەنیا کۆبوونەوەی جەستەیی(کالبدی) مرۆڤەکان و خانووەکان بێ، بەڵکوو شار بەرهەمی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیشە. ئەم ڕوانینە بۆ شار، دیالیکتیکی نوێ بە زیادکردنی فەزا(space) لە کات(Time) و شوێن(Place) هێنایە کایەوە کە مارکسیستەکانی وەک هانری لووفیر(Henri Lefebvre) لە هەڵسەنگاندنی ژیانی سەرمایەداری نێو شارەکان بەکار هێنا. ئەم ڕوانینە لەسەر جوغرافیای سیاسی کاریگەرییەکەی ئەوەبوو کە شیکردنەوەی دیاردەکان بەتایبەتی سیاسەت، ئیتر پەی‌بردنێکی یەک ڕەهەندی(ادراک تک بعدی) بە زانیاری و بیاڤە فەرمییەکانی وەک دەوڵەت و هەڵبژاردن و کەسایەتییە حکوومەتییەکان نییە، بەڵکوو چەمکگەلی وەک ململانێی توێژەکان و گرووپە بچووکەکانیشە کە تۆڕێکی بەربڵاو و چەند ڕەهەندی نێوان سیاسەت و جوغرافیا پێکدێنێت. کەوابوو لە تیۆرییەکانی جوغرافیای سیاسی سێ ڕەگەزی شوێن، فەزا و خاک پێوەندی دیالیکتیکیان پێکەوە هەیە کەئەو پێوەندییەش هیرارشییە(سلسلە مراتب)، واتە لە یەکەیەکی بچووک(گوندێک) بۆ یەکەیەکی گەورەتر(جیهان). بە واتایەکی دیکە گۆڕان لە پێکهاتەی شار، گۆڕان لە زەینی دانیشتوانی شاردا پێکدێنێت و ئەمەش ناسنامەی شار ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت.

کەوابوو شار لە کۆنەوە بۆ ئێستا، شوێن(مکان) و هێمای(نماد) حوکمڕانی و ڕەقەبەرایەتیی نێوان هێزەکان بۆ بەدەستەوەگرتنی هێز و دەسەڵات بووە. ڕووداوەکانی چەندین شار لە جهیان وەک تیانامن، ئازادی، التحریر، گەزی، واڵستریت و... سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە ناوەندی ئاڵوگۆڕە سیاسییەکان لە گورەپان و شوێنە ناسراوەکان دایە و بەرگری(چەشنێک سیاسەت)کردن لەم شارانە زۆر گرێدراوی هێما و مەکانەکانە.

بزاڤی شاری

بە سەرنجدان بە پێناسە و چەمکی شار کە دابەشکاری، بەرهەمهێنان، کۆبوونەوەی بەرژەوەندییە جیاوازەکان و حەشیمەتی خەڵکی لە تایبەتمەندییەکانیەتی ئەوا جووڵە و پێوەندییەکانیش ناو ئەم شێوە ڕێکخستنە(کۆمەڵگەیە) وەک سەردەمی پێش شارنشینی و تەنانەت شارنشینیی نیوەی سەدەی ڕابردووش نابێ، بەڵکوو جۆرە ڕوانینێک زاڵە کە ئیتر چینێک، یان توێژێک ناتوانێ ببێتە بزوێنەری کۆمەڵگە و بایەخەکانی ببێتە بایەخی هەموو کەس و گرووپێک، بەڵکوو چەشنێک لە جووڵە و داواکاری درووست بوون کە لە ئەدەبییاتی ٥٠ ساڵی ڕابردوودا بە "بزاڤگەلی نوێی کۆمەڵایەتی"(SOCIAL MOVEMENT NEW) ناوبانگیان دەکردووە و خوێندکاران، ژینگەپارێزان، دژبەرانی سیاسەتی فەرمی(دەوڵەتی)، ژنان، سەربەخۆخوازان، چالاکانی مەدەنی لە گرنگترینی ئەو بزاڤە نوێیانەن. هەموو ئەمانەش لە شار دروست دەبن و گەشە دەکەن کە هەروەک پێشتر باسمان کرد، دەوڵەت خۆی بەخاوەنی دەزانێ و هەوڵ بۆ سەپاندنی سیاسەت و پلانەکانی(ئابووری، کۆمەڵایەتی، فەرهەنگی و...) لە چوارچیوەیەک بەناوی شار دەدات.
پێوەندیی شار و ئەو شێوە بزاڤانە، لەلایەن کۆمەڵناسێک بەناوی ئالێن توورین(Alain Touraine) بە باشی لێکدراوەتەوە کە بۆ شیکردنەوەی بابەتی ئێمە بەکەڵک و باشە. بە بڕوای ئەو کۆڵناسە فەڕانسەویە، بزاڤگەلی کۆمەڵایەتیی ناو شارەکان بەهۆکاری دەستپێڕاگەیشتن بە زانیار، زانین و پێوەندییە لۆکاڵی و جیهانییەکان خاوەنی سێ تایبەتمەندیی "ناسنامەی دیاریکراو"(هویت مشخص)، "دژبەریی لەگەڵ دۆخی هەنووکەییی"(مخالفت با وضع موجود) و "گشتییەتی"ـیە(عمومیت)و ڕوولە باشقەی فەرهەنگی کۆمەڵگە (الگوی فرهنگی جامعە) و بەرژەوەندییە. واتە بزاڤە نوێیەکان هەوڵی گۆڕینی ئەو بایەخ(ارزش) و باشقانە دەدەن کە کۆمەڵگە لە دۆخێکی کۆنترۆڵکراو و ڕێکوپێک بەسەریدا سەپێندراون. ئەم تایبەتمەندییانە وا دەکەن کە بزاڤەکە لەجیاتی ئەندام، بەشداربووی(مشارکت‌کننده) هەبێ کە ناسنامەی تاکیەتی(هویت فردی) بنەمای کردەی کۆمەڵایەتی ئەو کەسەیە کە دەرەنجامی گەشە و بەهێزیی چینی ناوەڕاستی کۆمەڵگەیە. ئەو دۆخە وا لە شار دەکات کە هەم کەرەستەیەکی بێ بۆ بەڕیوەبردنی ئەو جۆرە بزاڤانە و هەمیش ئامانجی خودی بزاڤەکە بێت. یانی شار دەبێتە ‌حیزبێکی سیاسی کە دانیشتووەکانی بە هەڵسوکەوتەکانیان، ڕۆڵی ئەندامێکی حیزبی دەگێڕن کە کارەکانیان ڕاڤەی تاکی و کۆیی دەکرێت و ئەمەش جێی سەرەنجی سیاسییەکانە.

شار، بەڵام لە دوو دنیای جیاوازی دێمۆکراسیی ڕۆژئاواو و سەرەڕۆی خۆرهەڵات، ئاماژەی تایبەت بە خۆی هەیە. واتە ئەو ڕۆڵەی کە بزاڤە نوێیەکان لە شاری ڕۆژئاوا دەیگێڕت، جیاوازە لەو ڕۆڵەی کە هەمان بزاڤ لە خۆرهەڵات هەیەتی. لە ڕۆژهەڵات ڕاڤەی هێژمۆنیی دەوڵەت و هەقیقەتی سەپێندراوی دەوڵەت هەیە، بەڵام لە خۆرهەڵات سیستەمی تۆتالیتاری حاکمە کە هەموو جومگەکانی دەسەڵات و هەقیقەتی قورخ کردووە و دەرفەتی دەربڕینی ڕاوبۆچوونی جیاواز نییە. خاڵی هاوبەشی ئەو دوو دنیایەش، هێما و هێماسازییە. چەشنێک "تغییر کاربری" ڕەگەزە جەستەییەکانی شار( عناصر کالبدی شهر) لە مەکانەوە بۆ هێما، هێمایەک کە دەبێتە بابەت و بەستێنی ڕەفتار و پێوەندی کۆمەڵایەتیی تاکەکان(هاووڵاتییان)و دواجار ناسنامەی مەکانی بەرهەم دێت. ناسنامەیەک کە هێما و هێماسازی ڕەگەزی سەرەکییەتی.

سیمبۆل وسیمبۆلسازی

مرۆڤ بەدرێژایی مێژوو هەمیشە خوازیاری ئەوە بووە کە بە شێوەی سیمبۆلی، ناخی خۆی کە بە زمان و وشە وێنا ناکرێت، دەرببڕێت. ئەم کارەشی چەشنە نەمرییەکی بە خولیا و ئارەزووەکانی بەخشیوە کە بانتر لە کات‌وشوێنە و زۆر بواری فەرهەنگی، وێژەیی، مێژوویی و هونەری دەگرێتە خۆی. هێما خۆی بەرهەستە(عینی) و پێوەندیی نێوان دوو، یان چەند شت ڕوون و واتایان پێدەدات، بەڵام دەربڕی هەست و بایەخگەلێکە کە یان گرێبەستی(قراردادی) نێوان تاکەکانە، یان بە تێپەڕینی کات(عرفی) ڕەوایی وەرگرووە. ژاک دریدا لەبارەی هێماوە ئەیژێت کە هێماکان نێوەندگیری(واسطه) نێوان مرۆڤ و کەتوارن(واقع)ن. بەو مانایە کە هێما توانستی زۆری بۆ تەجهیزی کۆمەڵگە هەیە و هەموو ناسنامە جیاوازەکان لە بەستێنێکی هاوبەش کۆ دەکاتەوە. ڕاڤەی هێماکانیش لە باسی جوغرافیای سیاسیی شار جێگای سەرنجە. شارێک کە لە بایەخگەلی جیاجیاو بەرژەوەندیی جیاواز پێکدێت، ئەوا تەنیا هێمایە کە دەتوانێت هەستی هاوبەش درووست بکات و لە حاڵەتی داڕنراودا(تجریدی) بیانکاتە بەرهەست و مەلمووس کە پێوەندیی نێوان تاکەکان دابمەزرێنێت.

پێوەندییەک کە کاریگەری لەسەر سیاسەت و دواجار هێز دابنێت. زمان گەورەترین شوێنی کۆبوونەوەی هێماکانە کە زادەی فەرهەنگ و کەلەپووری کۆمەڵگە وەردەگرێت، کە ئەم بیاڤەش چوارچێوەی گشتی کاروهەڵسوکەوتی مرۆڤەکانی نێو کۆمەڵگە دیاری و دەستنیشان دەکات.

فۆکۆ و سیاسەت

پێوەندی سیاسەت(بەمانای هێزێک بۆ باندۆردانان و کۆنتڕۆڵکردن) و فەزا لە دێززەمانەوە هەبووە و شارەکانی یۆنان و پێش ئەوانیش سوومێڕ و ئاشوور، چەشنێک لە پێکهاتەی سیاسیی فەرمانڕەوایی بوون. لە سەردەمی ئێستادا پێوەندیی شار و هێزی سیاسی بووەتە بابەتێکی پسپۆڕانە و زانستی کە وانەی زانستگای پێ دەخوێنن و جێ سەرنجی هەم سیاسییەکان و هەمیش بەڕێوەبەرانی شارە. یەکێک لەو کەسانەی کە ڕوانگەکانی بە نیسبەت شار و سیاسەت جێ وردبوونەوەیە، میشێل فۆکۆیە. ناوبراو دەڵێ کە هێز لە بۆشایی نییە و دەبێ بەرهەست بکرێت.

شارەکانیش نموونەی پێکهاتەی فەزای دەسەڵاتی سیاسییە کە خۆی لە دابەشکاریی سیاسیی ـ مەکانیدا دەبینێتەوە، هەر لە دابەشکاریی شار، شارۆچکە و گۆندەوە تاکوو دابەشکاریی پارێزگاکان. فۆکۆ بەپێچەوانەی بیرمەندانی دیکی وەک مارکس کە بڕوایان بە گرتنەدەستی هێز لەلایەن بێ دەسەڵاتەکانە، باوەڕی بەوەیە کە هێز سیما و ڕۆاڵەتی جیاجیای هەیە کە نەک لەلایەن چینێک، گرووپێک یان تەنانەت دەوڵەتێک، بەڵکوو بەهۆی تۆڕێکی بەربڵاوی کۆمەڵاتی کۆمەڵگەوە وەجووڵە دەخرێت. فۆکۆ پێی وایە هێز ئیتر نەک "بازدارند" بەرگریکار، بەڵکوو "مولد" بەرهەمهێنەری ناسنامە و زەهنییەتیشە، واتە هێز خاوەندارێتی(تصاحب) ناکرێت، بەڵکوو جێبەجێ(اعمال) دەکرێت.

دەرەنجام

بەلەبەرچاوگرتنی مێژووی شارنشینی و زاتی ئەو دیاردەیە و درووستبوونی چین و توێژی جیاجیا بە بایەخ، چاوەڕوانی و پێوەندیی جیاواز ئیتر چەمکی سیاسەت و سیاسەتکردنیش ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت و زۆرتر لە هێما و نیشانەکاندا خۆی مانیفیست و پێناسە دەکات. ئەم تەرجمەیە لە سیاسەت لەلایەن بزاڤەگەلی نوێی کۆمەڵایەتی نوێنەرایەتی دەکرێ کە بێجگە لە پێکۆڵ(چالش)کردنی هێما فەرمییەکانی سیاسەت(دەوڵەت)، شوێن و مەکانی دیکەش بۆ سیاسەت دیاری و دەستنیشان دەکات. لە کوردستان دەتوانین ئاماژە بۆ پێنج بیاڤ بکەین:

١ـ مۆبلێمانی شاری: کۆی ئەو شتانەی کە ڕواڵەت و گەوهەری شارێک دیاری دەکەن و ڕۆڵی پێوەندی ناسنامەیی هاووڵاتییان بە شارەکەوە دەگێڕیت. وەک پارکەکان، پەیکەرەکان، وێستگە تاکسییەکان، تابلۆی کەسانی پسپۆر، پەڕچینەکان و .... مۆبلێمان لە چەند ساڵی ڕابردوودا لەلایەن شارەوانییەکان(ئۆرگانی دەوڵەتی) گرینگیی زۆری پێدراوە و یەکێک لە کێشەکانی شارەوانی و شووڕاکان(ڕێکخستنێکی خەڵکیی) هەر لەسەر ئەو مۆبلێمانە شارییە بووە. ئێنجا ئەو هێما و ئێلمانانەی کە ڕابردوویەکی سیاسییان لە ساڵەکانی دەیەی شەستی هەتاوی لە کۆیادی(حافظه) خەڵک هەبووە، دەبێ زیاتر لە هێما نوێیەکان گرینگی تایبەتییان پێ بدرێت.

٢ـ خانووە مێژووییەکان(ابنیە تاریخی):کوردستانی خۆرهەڵات بەهۆی درێژی جوغرافیایی، هەموو کات درووستکردنی هەستی هاوبەش تووشی بەربەست بووەتەوە. زۆربەی هەرەزۆری هاووڵاتیانی کوردستان ڕووبە ناوەندی ئێران و شوێنە گەشتیارییەکان هاتوچۆ و سەردان دەکەن، بەڵام بە پێچەوانە، زۆرێک لە غەیرە کوردستانییەکان بۆ سەردان دێنە کوردستان. سەیرانگەکانی کوردستان بەتایبەتی ئەو خانووە کە لایەنی مێژوویی و فەرهەنگییان پێوەندیی ڕاستەخۆی بە کوردایەتی و هەستی کوردبوونەوە هەیە، پۆتانسیکی ئەوەیان هەیە کە ببنە فەزا و هێمایەک بۆ سیاسەتی کوردی و کۆبوونەوەی چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی کوردستان.

٣ـ شەقامەکان: چەند ساڵ پێش ئێستا، حیزبی دێمۆکرات لە شارەکانی خۆرهەڵاتی کوردستان، شەقامەکانی بە ناوی شەهید دکتۆر قاسملووە نا. بەردەوامی بەو کارە و تەبلیغاتکردن بۆ بەهێماکردنی ئەو شەقام و گۆڕەپانانە دەتوانێ هەڵگری چەمکێی دیاری سیاسەتکردن بێ کە جیاوازە لە باقی تەیفە سیاسییەکان.

٤ـ سەیرانگەکان: ئەم شوێنە گەشتیارییانە بەهۆی لایەنی ئەمنی، واتە فەزای کراوە و بەربڵاویان، باشترین شوێنن بۆ کۆبوونەوەی خەڵکانێک کە لە تێچووەکانی کاری سیاسی دەترسن.

سەیرانچییەکان دەتوانن بە کەڵکوەرگرتن لە لایەنی داپۆشراوی(پوششی) سەیرانگەکان و نەبوونی چاوەدێری ئەمنیی و خەشیمەتی زۆر، چالاکی هەمەجۆر بکەن کە هەم دەنگدانەوەی زیاترە و هەمیش لە کۆیادی خەڵکی مانگار و هەرمان دەبێت. ڕێکخستنی سەیران، بەتایبەتی نەورۆز و بۆنە نەتەوەییەکان لە چەند ساڵی ڕابردوودا، زۆرترین کاریگەری لە بیرەوەریی خەڵکی و مۆبیلیزەکردنی جەماوەر و کردەی کۆیی داناوە کە نوێترین نموونەی لە گوندی تەنگیسەر و هەڵدانی جامەدانە وەک هێمای پێشمەرگایەتی دەبینڕێت.

٥ـ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان:لەچەند ساڵی ڕابردوودا تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و بەتایبەتی فەیسبووک، تێلێگرام و ئینیستاگرام زۆرترین بەکاربەریان لەناو توێژی لاوداهەبووە. ئەو تۆڕە کۆمەڵایەتییانە هەرچەند مەجازین، بەڵام فیدبەگی دنیای کەتوارین(دنیای واقعی). هەموو ڕووداو، چالاکی و ڕۆڵگێڕانی تاکەکانی کۆمەڵگە لەناو ئەم تۆڕانە ڕەنگدانەوە دەبێت و پێوەندییەکی "کنش و واکنش" لەنێوانیاندا دروست بووە کە دەتوانێ ڕاستەخۆ لەسەر بابەتی سیاسییش باندۆری هەبێ. کاریگەریی تێلێگرام لەسەر بەربژێرەکانی سەرکۆماری و مەجلیس لە ساڵی ٩٢، باشترین نموونەیە بۆ ئەوە ڕۆڵەی کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە بیاڤی سیاسیی ئێران گێڕای.

سەبارەت بە ڕۆڵی شار لە سیاسەتکردندا، ڕووداوەکانی چەندین شاری ناوچە و جیهان، باشترین بەڵگەیە بۆ ئەو شتەی کە بە ناسنامەی مەکانی(هویت مکانی) دەناسرێت. بەهاری عەرەبی بەبێ قاهیرە و گۆڕەپانی تەحریر ناناسرێتەوە، یان پێناسە ناکرێت. ڕووداوەکانی تورکییەش لە ٣ ساڵی ڕابردوودا بە گۆڕەپانی تەقسیم ناوبانگی جیهانی پەیدا کرد و چەندان نموونەی دیکە. بۆیە کوردیش لە خۆرهەڵات دەبێ لەو ئەزموونانە کەڵک وەر بگرێ.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٨ لەم ژمارەیەدا:

ــ توتالیتاریزم و کۆمەڵگا
ــ شار جمەی دێ
ــ خاکی سووتاووەک تاکتیک یان ستراتێژی؟
ــ کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
  • کاوە بەهرامی: ڕاسان هێمای خەباتی ڕۆژهەڵاتە و رێژیم بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێ کاوە بەهرامی: ڕاسان هێمای خەباتی ڕۆژهەڵاتە و رێژیم بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێ
    چالاکانی سیاسی لەو باوەڕەدان، ناوەندە ئەمنییەکان و سوپای پاسداران لە ماوەی چەندین ساڵی رابردوودا بە بەڕێوەبردنی مانۆڕ و میلیتاریزە کردنی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران، ویستوویانە سیمایەکی نائەمن لە ناوچە کوردنشینەکان نیشان بدەن و بەو هۆیەشەوە هەتا ئێستا بە شێوەی پلان بۆداڕێژراو پیشیان بە گەشە سەندنی ئابووری ناوچە کوردنشینەکان گرتووە.
  • ڕەساڵەتی تەنز له شێعری \ ڕەساڵەتی تەنز له شێعری "مەلا مارف کۆکەیی"دا
    ته‌نز یه‌کێک له شێوازە کاریگه‌رەکانی ئاخاوتنی ئه‌دەبی و هونه‌رییه. ئه‌م شێوازه ئاخاوتنه یه‌کێک له لقەکانی ئه‌دەبیاتی ڕەخنه‌گرانه و کۆمەڵایه‌تییانه‌ به ئه‌ژمار دێت.
  • خاکی سووتاو وەک تاکتیک یان ستراتێژی؟ خاکی سووتاو وەک تاکتیک یان ستراتێژی؟
    تێکدانی سرووشتی کوردستان بەمەبەستی تێکدانی ژیانی خەڵک و دەربەدەرکردنیان دەکرێ؛ بۆیە دەبێ ئەو سیاسەتە چەپەڵ و گەماڕەی داگیرکەران هەرچی زیاتر لەقاو بدرێ و پێش بەو وێرانکارییە بگیردرێ. ئەو سیاسەت و پیلانانەی دوژمن لە پێش هەموو شتێکدا دژی زاگۆن و کونوانسیۆنەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و بەتایبەتی کونوانسیۆنی مافی مرۆڤە.
  • کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
    لە سەدەی سێیەمی کۆچیدا کرماشان لە چوارچێوەی دەسەڵاتی "سەفارییەکان"دا بووە، بەڵام گرووپێک لە شیعە کوردەکانی کرماشان بەناوی "حەسەنویە" (حکوومەتی ئالی حەسەنویە)یان دامەزراندووە کە نزیکەی نیو سەدە لەوێ دەسەڵاتیان هەبووە.
  • سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ ڕەخساندنی دۆخی ئانۆمی لە كوردستان سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ ڕەخساندنی دۆخی ئانۆمی لە كوردستان
    ئەگەر ڕێگای ئەوەشمان پێ بدرێت كە بتوانین وەك گریمانەیەك سیاسەت لە دەرەوەی پانتایی كۆمەڵایەتی دابنین بۆ ئەوەی بتوانین پەیوەندی نێوان ئەم دووانە لە ئاستی ئانۆمیدا شی بكەینەوە، پێویستە بڵێین دوای هەر گۆڕانێكی بناغەیی لە كۆمەڵگا نۆڕم و بەها كۆمەڵایەتییەكان بە شێوەیەكی بنچینەیی دەگۆڕێن و نۆڕم و بەهای كۆمەڵایەتی نوێ جێگایان دەگرنەوە.
  • سەرنجێک لە بایەخ و دیاردە مودێڕنەکان لە ئێراندا سەرنجێک لە بایەخ و دیاردە مودێڕنەکان لە ئێراندا
    ئەوە حاشاهەڵنەگرە کە کۆمەڵگەی مەدەنیش وەک زۆرینەی بەها ئەوڕۆییەکان چەمکێکە کە لەسەر دیاردەیەکی بەرهەست و عەینی لە نێودڵی کۆمەڵگەی رۆژئاوایی هاتووەتە دەر.
  • توتالیتاریزم وكۆمەڵگا توتالیتاریزم وكۆمەڵگا
    هەربۆیە ئیدی ڕێبەر دەبێتە ئەفسانە و بەقەولی "ئینیا تسیۆسیلۆنێ" كە لە كتێبی مەكتەبی دیكتاتۆرەكان‌دا دەڵێ: «ڕێبەر دەبێتە ئەفسانەی تاكی خۆبە زلزان .» جارێك دەبێتە "سێبەری خودا" و جارێك دەبێتە "نوێنەرو جێبەجێكاری فەرمانی خودا".
  • ئامانجە شاراوەکانی پشت رێککەوتنەکەی نێوان حیزبوڵڵای لوبنان، رێژیمی ئەسەد و داعش ئامانجە شاراوەکانی پشت رێککەوتنەکەی نێوان حیزبوڵڵای لوبنان، رێژیمی ئەسەد و داعش
    ٥- پاش ئەوەی کۆریدۆری تاران - بەیروت لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە تێک درا بۆ ئەوەی رێگایەکی وشکانی بەرەو هاوپەیمانەکانی و بەرەو دەریای سپی ناوەراست بۆ خۆی بکاتەوە_ هەرچەند ئەو کۆریدۆرە پێشتر لەلایەن سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە تێکدرا لەوەی کە ئیزنی بە ئێران نەدا لە رێگای کوردستانەوە رێرەوێک بەرەو سوریا بکاتەوە_ ئێستا دەیهەوێ بە بەهانەی هێزەکانی داعش لە رێگای حەشدی شەعبییەوە ئەو رێگایە بەرەو لوبنان بکاتەوە کە گومانم هەیە لەمەشیاندا بەئاسانی بتوانێ ئەو پلانەی جێبەجێ بکات چونکە لەمێژە ئەمریکا بەو خەونەی ئێرانی زانیوە.
  • گەورەترین لەمپەری سەر ڕێگای ئێران بۆ سازکردنی هیلالی شیعی و پەرەدان بە تووندرەویەکان بوونی هێزی سەربازی ئامریکایە گەورەترین لەمپەری سەر ڕێگای ئێران بۆ سازکردنی هیلالی شیعی و پەرەدان بە تووندرەویەکان بوونی هێزی سەربازی ئامریکایە
    ئەگەرچی هیلالی شیعی بۆتە هۆی کۆنترۆڵی وڵاتانی عەرەبی و کێبڕکێ چەک‌وچۆڵییەکان بە قازانجی کۆمپانیا ئامریکاییەکان شکاوەتەوە و ئەوەش رەوایی بە مانەوەی درێژماوەی ئامریکا دەبەخشێت بەڵام بە دوو هۆکار ئامریکا ئەوە بە قازانجی درێژماوەی خۆی نابینێت.
  • دەوڵەتی موازی؛ كاریگەرترین پیلانی ڕێژیم بۆ مانەوه له دەسەڵات به هەر نرخێک بێ دەوڵەتی موازی؛ كاریگەرترین پیلانی ڕێژیم بۆ مانەوه له دەسەڵات به هەر نرخێک بێ
    بەڵام له دوای شەڕ هەست به كەڵك و بەكارهاتوویی ئەو هێزه كرا، چۆن ئەو هێزە له قوڵایی خەڵكەوه و له ناوچه جیاجیاكانی وڵات وەكوو بەلووچستان، باکوور و باشوور و كوردستان پێکهاتبوو و هەروەها ئەو لاوازیەی کە ئەرتەش هەیبوو ئەو هێزە نەیبوو و سەرەڕای ئەوەش سپای پاسداران هێزێکی ئیدئۆلۆژیک بوو.
  • شار جمەی دێ شار جمەی دێ
    ئەمە یەکەم سووکایەتی و ستەم نەبوو و دوایینیشیان نییە، بەڵام ستەمکاریەکە ئەوەندە روون و ئاشکرا بوو کە خوێنی خەڵکی وەجۆش هێنا و لە کردەوەیەکی مەدەنی و ئاشتیخوازانەدا شاریان داخست و چوونە بەردەم فەرمانداری تاکوو داوای دادپەروەری بکەن.
  • حەسەن شەرەفی: ئەوانەی ڕێژیمی ئێران پێی دەڵێت شەیتانی گەورە و دوژمن، بە کردەوە دەبنە جیرانی کۆماری ئیسلامیی ئێران حەسەن شەرەفی: ئەوانەی ڕێژیمی ئێران پێی دەڵێت شەیتانی گەورە و دوژمن، بە کردەوە دەبنە جیرانی کۆماری ئیسلامیی ئێران
    سەردانی سوپاسالاری ئێران بۆ تورکیە، ئامانج و بەرنامەیان لەو کاتە هەستیارەدا مژاری دیمانەی ئەمجارەی کوردستانە لەگەڵ بەڕێز حەسەن شەرەفی، جێگری سکرتێری گشتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین.
  • سەربەخۆیی باشوور وەک دەرفەتێک بۆ دەوڵەتسازی و دێموکراسیی سەرکەوتوو سەربەخۆیی باشوور وەک دەرفەتێک بۆ دەوڵەتسازی و دێموکراسیی سەرکەوتوو
    هەوڵێکی وا دەتوانێ دوو سوودی هەبێ: لەلایەک، بە دەسنیشان‌کردنی لێکچوون و جیاوازییەکانی باشووری کوردستان لەگەڵ وڵاتانی دیکە، دەتوانین باشتر ڕاڤەی ئەو مەسەلەیە بکەین، لەلایەکی دیکەوە، دەشێ بەرچاوڕوونی لەمەڕ قۆناغەکانی پاش سەربەخۆیی باشووری کوردستان وەدەست بێنین.
  • هەڵسەنگاندنێک لەسەر \ هەڵسەنگاندنێک لەسەر "ڕاسان" و "دەروونی کوردستانی ڕۆژهەڵات"
    بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوە کە هەتا ئێستا ڕاسان هەتا چ ڕادەیێک تێکەڵ بە دەروون یان ڕەوانی خەڵکی شەقامی کوردستانی ڕۆژهەڵات لە ناوخۆدا بووە ناچارم مێژویێکی کورتی ڕابردوو بهێنمەوە بەرباس کە لانیکەم لەم شارە کە من تێیدا دەژیم لە دەرونی مرۆڤەکان وخەڵکی تا ڕادەیێک جێگای خۆی کردبوویەوە.