• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٨ی ئوتی ٢٠١٧ی زایینی - ٢٧ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

بوودجەی پێشنیاریی ئێران و چەند سەرنجێک

زایینی: ٢٠-٠١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٥/١١/٠١ - ١١:٢٧ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
بوودجەی پێشنیاریی ئێران و چەند سەرنجێک
شەماڵ تەرغیبی

نەدانی چەندین مانگ مووچە و حەقدەستی وەدواکەوتوو هەنووکە یەکێک لە سەرەکیترین کێشە و لەمپەڕەکانی بەردەم ژیانی مووچەخۆرانی ئێرانە؛ کرێکارانی شارەداریی "کۆزەران" سەر بە پارێزگای کرماشان، کرێکارانی ناوەندی پیشەیی کشت و سەنعەتی شاری مەهاباد، کرێکارانی پەیمانکاری شارەداریی دێزفوول، پەرەستارەکانی میناب، مووچەخۆرانی سندووقی خانەنشین کراوانی سەنعەتی پۆڵا و چەندین توێژی دیکە لە دوو حەوتووی ڕابردوودا بۆ ئێعتراز بە نەدانی مووچەکانیان کۆبوونەوەی ناڕەزایەتییان وەڕێخست.

بڵاوبوونەوەی ئەم هەواڵانە لە کاتێکدان کە گەورە بەرپرسانی ڕێژیم بەردەوام حاشا لە بوونی کێشە و گرفتی ئابووریی دەکەن و تەنانەت بە چەشنێک لێدوان دەدەن وەک بڵێی باری دارایی و گوزەرانی خەڵک و دۆخی ئابووریی ئێران "زۆر باشە" و هەموو ئەو کێشانە کە خەڵک بە شەو و بە ڕۆژ لەگەڵی بەرەوڕوون هی وڵاتێکی دیکەیە و بەسەر خەڵکی ئێراندا داسەپێندراوە! تەنانەت لە بوودجەی پیشنیاریی دەوڵەتیش بۆ ساڵی داهاتوو، شێوازی باس کردن لە دۆخی ئێستا و هیواداربوون بۆ "باشتر کردنی دۆخەکە" زۆر زەق و بەرچاوە؛ خاڵێکی جێگەی سەرنج لەم گەڵاڵە پێشنیارییەی دەوڵەت کە لە سەرماوەزی ئەمساڵدا لەلایەن حەسەن ڕۆحانییەوە ڕەوانەی مەجلیس کرا، ئەوەیە کە پێداگرییەکی زۆر لەسەر "باج" کراوە. واتە بەپێچەوانەی بوودجەی ساڵانی ڕابردوو، بوودجەی ٩٦ زیاتر لەوەیکە بیر لە سەرچاوەیەکی جێگەی متمانەی داهات بکاتەوە، پشتی بە وەرگرتنی باج لە هاووڵاتیان و یەکە ئابوورییەکان بەستووە! بەڵام بەڕاستی بوودجەی ساڵی ٩٦ دەتوانێ ئێران لەو قەیرانە هەنووکەییە ڕزگار بکات؟

ئیسماعیل سەعیدی زادە کە بۆخۆی یەکێک لە فەرماندە پلەبەرزەکانی سپای پاسدارانە لەمبارەوە دەڵێ: بارودۆخی ئابووریی وڵات بەچەشنێکە کە زیاتر لە ٨٠%ی بوودجەی ساڵانەی وڵات تەنیا بۆ کاروباری تێچووە ڕۆژانەکان سەرف دەکرێت؛ ئەمەش لە کاتێکدایە کە دەوڵەت تەنانەت ناتوانێ قەرزە زۆر و زەوەندەکانی خۆی بە سندووقەکانی پاشەکەوت و خانەنشینی و سیستمی بانکی بداتەوە؛ بۆ وێنە تەنیا قەرزی دەوڵەت بۆ دەزگای دابین کردنی کۆمەڵایەتی زیاتر لە ١٢٠ هەزار میلیارد تمەنە!
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم کەتوارە کە لە زاری یەکێک لە فەرماندە دوگمەکانی ڕێژیمەوە دەدرکێ، دەتوانین بڵێین بە بوودجەی ٩٦ ناکرێ کۆتایی بە کێشەگەلێک وەکوو داتەپینی ئابووری و مایەپووچبوونی یەکە ئابوورییەکان بهێنرێت؛ کەواتە نەتەنیا دابین کردنی داهاتە ماڵیاتییەکان چەشنێک لە خەون و خەیاڵە، بەڵکوو زیادکردنی باج (وەک ئەوەی لە بودجەی ٩٦ دا پێشنیاری بۆ کراوە) دەتوانێ خەسارێکی کوشندە بێت بۆ بەژنی لاواز و نەخۆشی ئابووریی ئێران، ئەمەش بەوهۆیەوە کە هیچکام لە جەمسەرە ئابوورییەکانی ئیران (بازاڕ، بەرهەمهێنەران و کەرتی خزمەتگوزاری) ناتوانن ماڵیاتی (باج) پێشنیاریی لە گەڵاڵەی بودجە بۆ ساڵی داهاتوو ڕادەستی حکومەت بکەن.

خاڵێکی دیکەی جێگەی سەرنج لەم باسەدا دەتوانێ تێچووە قورسەکانی دەوڵەت بێت کە بەتەواوەتی بەسەر شان و ملی بودجەی گشتییەوە پان بووەتەوە؛ بەپێی بەرنامەکانی گەشەپێدانی چوارەم و پێنجەم (ساڵەکانی ١٣٨٤ تاکوو ١٣٩٤) دەوڵەت ئەرکدار بوو کە هەموو ساڵێک ٢٠%ی ڕێژەی مووچەخۆر و کارمەندەکانی خۆی کەم بکاتەوە، تاکوو بەمشێوەیە بەرەبەرە تێچووەکانی دەوڵەت کەم بکەنەوە، بەڵام نەتەنیا لەم ماوە زەمەنییەدا ئامانجەکانی ئەم بەرنامە نەپێکران، بەڵکوو بەپێچەوانەوە ڕێژەی مووچەخۆران ٢قات زیادیان کرد! (ئێران خاوەنی زیاتر لە ٤٥٠ هەزار بەڕێوەبەری دەوڵەتییە لە حاڵێکدا کە ژاپۆن کە حەشیمەتەکەی ٥/١ قات زیاتر لە ئیرانە، تەنیا ٣٠٠ هەزار بەڕێوەبەری دەوڵەتیی هەیە)
لە گەڵاڵەی پێشنیاریی ڕۆحانیدا، بوودجەی گشتیی وڵات بۆ ساڵی داهاتوو نیزیک بە ٣٢٠ هەزار میلیارد تمەن دیاری کراوە، کە بەم پێیە دەبێ یەک لەسەر سێی بوودجەی گشتیی ساڵی داهاتوو(نیزیک بە ١٠٠ هەزار میلیارد تمەن) بۆ دانی مووچەی کارمەندەکانی دەوڵەت (٤میلیۆن کەس) تەرخان بکرێت، کە ئەم ڕێژەیە بە بەراورد لەگەڵ بوودجەی ئاوەدان کردنەوەی وڵات (٦٠ هەزار میلیارد تمەن) گەلێک زۆرترە. تراژیک بوونی ئەم بارودۆخە کە بۆخۆی سەلمێنەری گەندەڵییەکی سیستماتیکی بەیاسایی کراوە و بە گەورەترین بەڵگە لەمەر خەیاڵیی بوونی بوودجەی پێشنیاریی ٩٦ دەزانرێت، ئەو کاتە زیاتر خۆی دەنوێنێ کە بزانین لانی زۆری مووچەی دیاریکراو بۆ بەڕێوەبەرانی دەوڵەتی ١٢ میلیۆن و ٥٠٠ هەزار تمەنە، کە ٢قات زیاتر لە ڕێژەی مووچەی بەڕێوەبەران لە "یاسای بەڕێوەبەریی خزمەتگوزارییەکانی وڵات" و ١٠ قات زیاتر لە مووچەی دیاریکراو بۆ کرێکارانە لە ساڵی داهاتوو.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ کوردی نوێنەر، نوێنەری کورد
ــ دۆستی خەباتێک
ــ پیلانی دابڕان لە زمانی کوردی پـــــووچـــەڵــە!
ــ گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان لە نێوان
دوو هێزی ناسیۆنالیستیی "ناوەندگەرا" و " ناوەندڕەتێن"