• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٨ی ژوئەنی ٢٠١٧ی زایینی - ٠٧ی پوشپەڕی ١٣٩٦ی هەتاوی  

تەگەرەکانی سەر ڕێگای پێشکەوتنی شێوەزار لە کرماشان !

زایینی: ٠٤-٠٢-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٥/١١/١٦ - ١٩:٥٨ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
تەگەرەکانی سەر ڕێگای پێشکەوتنی شێوەزار لە کرماشان !
ئاوات ساروج

کرماشان بە جۆغرافیای پان و بەرین، حەشیمەتی زۆر، فرە شێوەزار و ئایینیی جۆراوجۆر ناسراوە کە هەمیشە جێی باس و خواس، مەیدانی سیاسیی جەزب و دەفع و هەروەها شەقامی هاتوچۆی ڕێبوارانێک بووە کە هەموو هەڵسوکەوت، بیروباوەڕ، فکریەت و هزر و تەنانەت تەماشا و گوتاریان لە سەر وەرچەرخانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها قۆناخی فەرهەنگی هۆنەریی ئەم دەڤەرە باندوریان هەبووە و لە قۆناغە جیاوازەکاندا و بگرە زۆر جار ئاکامەکەی وەک لاسەنگی بە لای نەیار، دوژمن و دەسەڵاتداری بەرژەوەندیخواز و مەرکەزگەرادا دیاری و لار بۆەتەوە!

بە دەر لە ڕەنگاوڕەنگی ئایینی و ... . کە لە ئۆستانی کرماشان هەیە، ئەم تایبەتمەندیانە زۆر جار لە سەر بیر و هزری نیشتمانی و نەتەوەخوازیی تاکی کورد بێ باندور نەبووە و سەرەڕای هەموو کێشە و گرفتی هۆویەت‌خوازی و شۆناسی نەتەوەیی لە بوارە جیاوازەکاندا، کە هەم کەمتەرخەمی و بێ ئاگاهیی تاکی کورد، هەمیش پیلان و پڕۆژەی دەسەڵات و مۆرە چێندراوەکانی سیستەم ، لە ڕێگای نووسین ، دەنگ و ڕەنگ ،گوتار و خوێندن ئەوەش بە بەرنامە و پڕۆژەی لە پێش داڕێژڕاو، زۆر جار کێشەیەک کەوتووەتە بەرچاو و ئەگەر لێی ورد ببینەوە هەر چەندە دەستی نەیاری کورد و سیستەمی مەرکەزگەرایی ئێران لە قۆناغە جیاوازەکانی دەسەڵاتدارییدا بە زەقی تێیدایه. بە دەر ئەوەی لە بەر چاوە، خاڵە لاوازەکانی ئەم دەڤەرە بۆ لێدانی زەربەی دیار و کاریگەر لە لایەن پیلانگێڕەوە هەر بە ئاسانی و کەم هەزینەش جێبەجێ کراوە و خۆی نیشان داوە. بۆیە باشتر وایە بە ڕۆنی شرۆڤەیەک لە سەر شێوەزارەکانی ئەم دەڤەرە بکەین کە لایەنی قازانج، دەوڵەمەندی و تایبەتمەندییە ئەرێنییەکانی ئەم دیالیکتانە چین و لایەنی لاوازی ئەم شێوەزارانە کە بووەتە هۆی دەستێوەردان و دووبەرەکی نانەوەیان خۆد هۆی کێشە و گرفت یان لەمپەر لە لای تاک و ڕۆشنبیر و کۆڕی ئەدەبی و هەروەها لە کۆمەڵگای دەست بە قەڵەمی کوردی، بەدی هێناوە و سەرەڕای ئەم کیشانە کە بوونیان هەیە و هێشتا چارەسەر نەکراوە و بگرە ڕو لە زیاد بوون دایە!

دیارە زمانی کوردی بە شێوەزارەکانی خۆیەوە دەوڵەمەندە و بەرفەراوانی وشە و دەستەواژەی پڕ مانا و هەروەها گرانیی باری ئەدەبی لە نووسین، خوێندنەوە، هۆنەر و لایەنە جیاوازەکانی زمانی، بە نرخی و جوانییەک بەم زمانە دەدات کە دەڤەر بە دەڤەر و شێوەزار بە شێوەزاری ئەم زمانە، تایبەتمەندی جیاواز و بەرهەمی جیاوازی پر بەهای لێ دەکەوێتەوە.

کرماشانیش لەم تایبەتمەندیە بێبەش نیە و ساڵەهای ساڵە شاهیدی لاپەڕەی زێڕینی ئەدەبی و نووسینی بەرفەراوانی ئەدەبی لە بابەتە جیاوازەکاندا هەیه و خۆی نواندوە و پێگەی فەرهەنگی - ئەدەبی و دەوڵەمەدنی خۆی نیشان داوە. بەڵام لێرەدا هەبوونی چەند شێوەزار وەک کەڵهوڕی، لەکی، گۆرانی و بگرە بە ڕێژەیەک کەم لوڕی
خۆی دەتوانێت هەم گرانی و دەوڵەمەندیی ئەم زمانە بگەیەنێت و هەمیش کێشەکان دەر بخات !

ئەوەی کە ئەم ئۆستانە لە جۆغرافیای جیاجیای خۆیدا، شێوەزارەکان خۆیان دەکەونە زار و بێژە دەکرێن و دەنووسرێن ،هەرچەندە زیاتر بن هەنگاویکی ئەرێنی بەرە و یەکڕێزی و نزیکبوونەوە و بە ستانداردکردنی زمانی کوردیە و ئەمەش پاراوبوونی وشە و زمان و نووسین لازمەی ئەم یەکڕێزیەیە کە مەبەستە.

بەڵام ئەگەر سیستەمی دەسەڵاتداری مەرکەزی، بیر و هزری خێڵەکی و هەروەها شێوەزاریک زاڵ و بەرزتر لە دیالیکتیکی دیکە وەک لەمپەڕ و کێشەساز نەبن، هەنگاوەکان باشتر پێش دەکەون!

لێرەدا هەر ئەوە سیستەمە مەرکەزگەرایەی کە بە هەبوونی زمانی دیکە بێجگە زمانی فەرمی و هاوبەشی داسەپاو، قەڵسە و بە هەر شێوەیەکی پێویست هەوڵی لەناوبردن و کەم‌نرخکردن و هەروەها لە پەراوێز خستنی زمانی غەیری فەرمی (لێرە زیاتر مەبەست زمانی کوردی‌یە) دەدات، بگرە بە شێوەزار و ناوچەیی و کەم سنوور ناوی دەبات، هەر بە ئاسانی دەتوانێت لە ڕێگای دەنگ و ڕەنگی خۆیەوە وەک زۆر ساڵە شاهیدی تی ڤی زاگرۆس لە کرماشانین، بێجگە بێ ڕێزی و کەم‌نرخ زانین و دواکەوتووزانینی زمانی کوردی هیچ بەرهەمێکی ئەرێنی و گونجاو و بەنرخی نەبووە و ئەم سیستەمە لە ڕێگای مۆرە و دەست و پێوەندیەکانیەوە لەم ئۆستانە خەریکی دووبەرەکی نانەوە و دژایەتی سازکردن لە نێوانی ئاخێوەرانی ئەم شێوەزارانەیە و تەنیا نیەت و بەرنامە کە بە کرداریش دیاره بۆ لەناوبردنی زیاتر و بێ‌نرخکردنی ئەم زمانە بووە، بینراوە و زۆر جار زمانی کوردی بە شێوەزاری لادێی و پاشکەوتوو و دوور لە کۆمەڵگای شارستانیەتی ئێستا ناو دەبات کە چی بە داخەوە بێجگە پێکەنینیکی تاڵ هیچ دژ کردەوە و وڵامدانەوەیەکی بە هەست و بە پیز لە لایەنی تاک و چینی ڕۆشنبیرو زانای کۆمەڵگای کوردیەوە نەدراوەتەوە، بگرە بە بێ دەنگی، کەمتەرخەمی و بێ لایەنبوونی خۆیان پەرە بەم شێوە کردارە ناشیرینەشیان داوە!

وەک بە کەڵک وەرگرتن لە شێوەزاریک بە شێوەی تەنز و کۆمێدیک یان خۆد تەنیا بۆ گاڵتە و وردکردن، بە ئاشکرایی کەسایەتیەکی کورد دژ بە شێوەزاریکی دیکە هەر بە چەشنی گاڵتەجار پیشان دەدات و زۆر ئاگاهانە مەبەستی خۆی بۆ بێ‌نرخکردنی ئەم شێوەزارانە و بە گشتی لە بەرچاو خستنی زمانی کوردی بە کار دێنێت و داوا لە زۆر کەسانی ناشارەزا و نا تێگەیشتوو دەکات کە ئیتر پیان عار و شوورەیی بێت کە بەم زمانە قسە بکەن، ئەم پیلانەش ڕێک دەکەویتە پراکتیک و هەر بە ئاسانی و بە هێوری زمانی دەستکردیک وەک فارسیی کرماشانی کە لە هیچ ئەدەبیات و نووسین و خوێندنەوەیەکی زمانناسی و فەرهەنگی‌دا ناوی نیە کە چی باڵادەست دەبێت و خۆی دەخزێنێتەوە ناو ماڵ و شەقام و ڕۆژەقڤی ڕۆژدا و تەنانەت لە قۆتابخانە و خوێندنگەکاندا وەک زمانی مەحەلی بە مەبەستی نزیک کردنەوە لە زمانی فارسی و پەروەردە لە ئەم جێگایانەدا دێتە هەژمار و دوای ساڵەها بەرهەمی خوێندنی تاکی کورد لە شێوەی ئاخاوتندا بە زمانی فارسی، دەبێتە هۆی وێرانکردن، وێژەی ناتەواو و ناڕەسابوونی شێوەی دەربڕینی ئاخێورەی فارسی و لە هەمان حاڵدا خاوەن شێوەزاریکی ناتەواو و تێکچوو!

بۆیە ئەمڕۆ لە کرماشاندا فارسی قسە کردن تەنانەت بۆ نووسینیش تێکەڵ بەو زمانە دەستکردەی فارسی – کرماشانی دەبێت و وەک زمانی کوچە و بازاڕ دەناسرێت.

لێرەدا ئاستی هۆشیاری،هەستی بەرزی نەتەوەیی، جیاوازی دانەنان لە نێوانی شێوەزارە کوردیەکان و نەهیشتنیان لە چوارچێوەی باوچه یان خێڵی دیاری کراو، هەروەها بەرز و دەوڵەمەندی و بەرفەراوان زانینی ئەم شێوەزارانە و هەوڵ و تەقەلای بە یەک نزیک کردنیان و بەشداری و لە یەک نزیکبوونەوەی چینی ڕۆشنبیر، ئەدیب و تێگەیشتووی ئەم دەڤەرە خۆی دەتوانێت گوتارێکی هاوبەش، خوێندنەوەیەکی تازە و بە نرخ، بەرە و یەکڕێزی، بەرفەراوانی، هاوشێوەبوون و پێشکەوتن لە شێوەزارە جیاجیاکانی کرماشان ببێت و هەنگاوەکان بەرەو پاشنەکەوتنی هیچ شێوەزاریک نەبێت و هەروەها هەوڵ بۆ یەکبوون و بە ستانداردکردنی زمانی کوردی بدرێت کە خۆی بناغەی ئەم باس و خواستە کەم تا فرە لە مێژە داڕێژاوە و بە خۆشیەوە بە لابردنی تەگەرەکانی ئاماژە پێکراو، هەنگاوەکان چڕتر، پتەوتر و پێشکەوتووتر دەبن.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ ڕاسان، قووڵایی ستراتێژیکی کوردستان
ــ سیاسەتی شەرخوازیی ڕێژیمی ئێران
ــ هەڵاواردن، دەمارگرژی و سڕینەوەی مەسئەلە
ــ ترس لە تەرەقە
  • \ "ئاسمیلاسیون فەرهەنگی" پڕۆسەیەک بۆ له نێوبردنی کورد
    رستەکانی ئەو پێش‌نووسه پیشان دەدەن که لە ڕوانگەی داڕێژەرانی ئەو پێش نووسەوە، " ئاسمیلاسیۆنی فەرهەنگی" وەکوو بەشێک لە "ژینۆسایدی فەرهەنگی" پێناسە کراوه و لەو پێشنووسەدا جێی گرتووە.
  • د. مەحموود عوسمان: ئێران خۆی دژی کوردە و هەر شتێ کورد بیکا دژیەتی د. مەحموود عوسمان: ئێران خۆی دژی کوردە و هەر شتێ کورد بیکا دژیەتی
    بەرپرسانی هەرێمی کوردستان یەکەم مانگی وەرزی پاییزی ئەمساڵ ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان ئەنجام دەدەن و ئەوەش وەک هەمیشە کاردانەوەی دوو دەوڵەتی ئێران و تورکیەی لێکەوتەوە و بەتایبەتی ڕێژیمی ئێران بە توندی دژایەتی خۆی لەگەڵ ئەو پرسە دەربڕیوە.
  • بە دیوارکێشان، هەستی نەتەوەیی خاشەبڕ ناکرێ بە دیوارکێشان، هەستی نەتەوەیی خاشەبڕ ناکرێ
    جیرانەکانی تورکیەش لە هێندێک شوێن سنووری وڵاتەکانیان لەگەڵ تورکیە بە نەردە و تێلدوور بەستووە. سنووری تورکیە- یوونان لەلایەن یوونانەوە لە ساڵی ٢٠١٢ ڕا بە حەسارێک لە تۆپەکانی سیمی خاردار قاییم کراوە. حکوومەتی بولغارستانیش بە دروستکردنی دیوارێک لە سیمی خاردار بە درێژایی ٣٠ کیلۆمێتر سنووری خۆیان لە گەڵ تورکیە قایمم کردووە.
  • شووناسی بکەرانی هێرشە تێرۆریستیەکەی تاران و پرسێک شووناسی بکەرانی هێرشە تێرۆریستیەکەی تاران و پرسێک
    لەم پرسەی ئەمڕۆی ئێمەشدا تۆڕێک لە دەسەڵات بوونی هەیە کە زیاتر لە یەک سەدەیە کە پێوەندی کوردەکان و فارسەکان لە ئێران یان باشتر وایە بڵیێن (نواندنەوەکانی دیکەیان) لە رۆژهەلاتی ناڤیندا رێک و چوارچێوەیان بۆ دیاری کردووە.
  • هەڵاواردن، دەمارگرژی و سڕینەوەی مەسئەلە هەڵاواردن، دەمارگرژی و سڕینەوەی مەسئەلە
    ڕووداوی تاران پێچەوانەی زۆرینەی لێکدانەوەکان نەک لەجێ ڕوویدا و نە نەخوازراو بوو، نە بەو واتایە یەکلاکەرەوە کە بڵێین سێناریۆی پەتی بوو، بەڵکوو لەو ڕووەوە کە حاکمییەت ساڵانێکی زۆرە بەشێوازی داڕشتنی سیاسەتی سیستماتیک بەستێنی بۆ ڕووداوی ئەوتۆ خۆش کردووە.
  • منداڵ فرۆشی، دیاردەیەک لە وڵاتی چەوسێنەری ئێران منداڵ فرۆشی، دیاردەیەک لە وڵاتی چەوسێنەری ئێران
    ئێران وڵاتێکی چەوسێنەر و گیرۆدە بە نەخۆشییە، برین لەسەر برین لە جەستەی کز و لاوازیی وەک دیکتاتۆری، شەڕ، کوشتار، هەژاری، منداڵفرۆشی و ... سەرهەڵ ئەداو هەموویان لە وڵاتێکی ژێر حوکمی کۆماری ئیسلامی ئێراندا پێکەوە دەژین.
  • ڕاسان، قووڵایی ستراتێژیکی کوردستان (خوێندنەوەیەکی ڕاسان لە قۆناغی پاش داعش) ڕاسان، قووڵایی ستراتێژیکی کوردستان (خوێندنەوەیەکی ڕاسان لە قۆناغی پاش داعش)
    کەوایە لە ئێستادا ئەوەی لە هەنگاوی یەکەمدا ستراتێژی دوو داگیرکەری کوردستان واتە کۆماری ئیسلامی و تورکیا دیاری دەکات، لاواز کردنی دەسەڵاتی سیاسی کورد لە ناوچەکەدایە ، نەک سڕینەوەی شوناسی کوردستان.
  • ترس لە تەرەقە ترس لە تەرەقە
    خامنەیی کە هەیمەنەی درۆیینەی وەمەترسی کەوت، دەستی بە فڕوفیشاڵی زۆرتر کرد و گوایە دەیانەوێ لەگەڵ تیرۆریزمدا شەڕی کۆتایی بکەن، ئەمە لە کاتێکدایە کە تیرۆریزمی چ شیعی و چ سوننیەکەی لە لایەن کۆماری ئیسلامیەوە پەرەی پێ دراوە.
  • خوێندنه‌وه‌یه‌کی ناته‌واو له \ خوێندنه‌وه‌یه‌کی ناته‌واو له "باڵنده‌کانی ده‌م با"
    باڵنده‌کانی ده‌م با به زمانێکی زۆر شاعیرانه و ته‌كنیکێکی تێکه‌ڵاوی گێرانه‌وه، باسی وشکبوونی ئاره‌زەووه‌کانی پیاو له شۆره‌کاتی زیندان و مه‌نفا و ئاواره‌ییدا ده‌کا. باسی خه‌مێک که له ناخی پیاودا سه‌رهه‌ڵده‌دا و به‌دوای وەڵامی پرسیارێکدا د‌‌ه‌گه‌ڕێ، ئه‌وه‌ که: "له‌پێناوی کام تاواندا سزا دراوه ئه‌م پیاوه؟ له‌پێناوی کام تاواندا سزا ده‌درێین؟ له ئاگری کام تۆڵه‌دا ده‌سووتێن؟" (ل. ٢٩)
  • د. عەبدولحەکیم خوسرەو: ئێران بە نیسبەت هەرێمی کوردستان و پرسی سەربەخۆییەکەی بە شێوازێکی سلبی مامەڵەی کردووە د. عەبدولحەکیم خوسرەو: ئێران بە نیسبەت هەرێمی کوردستان و پرسی سەربەخۆییەکەی بە شێوازێکی سلبی مامەڵەی کردووە
    وتووێژی ڕۆژنامەی کوردستان لەگەڵ د.عەبدولحەکیم خوسرەو، مامۆستای زانستە سیاسییەکانی زانکۆی سەلاحەدین لە پێوەندی لەگەڵ پرسی ڕێفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی کورستان و مەترسی و هەڕەشەکانی حەشدی شەعبی بۆ سەر شنگال و ناوچەکانی دیکەی هەرێمی کوردستان.
  • هەنگاو بەرەو لووتکەی مافی دیاریکردنی چارەنووس هەنگاو بەرەو لووتکەی مافی دیاریکردنی چارەنووس
    زانایان و تئۆریسییەنەکان باس لە دوو هۆی سەرەکی دەکەن کە مافی جیابوونەوە بە گرووپێک دەدات تاکوو لە وڵاتی سەرەکیی خۆیان جیا ببنەوە و وڵاتێکی دیکەی سەربەخۆ بونیاد بنێن. ئەو دوو هۆیە ئەوەندە بەهێزن کە خواستی "تەواویەتی خاکیی" وڵاتان دەتوانرێ بە خاتریان وەلابنرێت. هۆی یەکم ئەوەیە کە ئەگەر وڵاتێک ڕێگری بکا لە گرووپێکی دیاریکراو کە لە بواری نێوخۆییدا کە مافی چارەی‌خۆنووسینی هەبێ و خۆی بەڕێوە ببات.
  • شەریف فەلاح: شیعر و هونەری بەرگری شادەماری ڕاسان و ڕابوونی شۆڕشە شەریف فەلاح: شیعر و هونەری بەرگری شادەماری ڕاسان و ڕابوونی شۆڕشە
    شەریف فەلاح، شاعیر، وەرگێڕ و چالاکوانی فەرهەنگی، ساڵی ١٣٥٣ی هەتاوی لە گوندی (گەزنە)ی سەر بە چەمشاری سنە لەدایک بووە.
  • تاوتوێ کردنی پرسی \ تاوتوێ کردنی پرسی "بەشداریی خەڵکی کوردستان لە هەڵبژاردن"دا
    ئێمە لە هەڵبژاردنی ئێراندا لەگەڵ دیاردەیەک بەرەوڕووین بەناوی "هەڵسووڕی قەدەغەکراو"، چالاکێک یان بکەرێک کە دەتوانێ کارتێکەریی لەسەر ئاراستەی هەڵبژاردنەکان بێ، بەڵام چالاکییەکانی لە ڕێگای جۆراوجۆری یاسایی و نایاسایی قەدەغە و سنووردار کراوە.
  • ئەزموونی دامەزرانی ئیسرائیل و چەند وانەیەک ئەزموونی دامەزرانی ئیسرائیل و چەند وانەیەک
    باوکی سەهیونیزم و دەوڵەتی یەهوود، تێئۆدۆر هێرتسێل بوو کە دەرچووی بەشی یاسای زانکۆی ڤییەن بووە و وەکو ڕۆژنامەوان کاری دەکرد. سەرچاوەی دروستبوونی ئەو بیرۆکەیە کە دەبێ دەوڵەتی یەهوود بۆ یەهوودییەکانی دونیا دروست بکات، لە نێوئاخنی بەڕێوەچوونی دادگای ئەفسەرێکی یەهوودی-فەڕانسەیی لە ساڵى ١٩٨٤کە بە تۆمەتی سیخوڕی بۆ ئەڵمانەکان دادگایی دەکرا دروست بوو.