• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٢ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٢ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

کورد و تراژدییەک به نێوی ژیان و ڕزگاری

زایینی: ٠٥-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/١٦ - ٢١:٢٧ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
کورد و تراژدییەک به نێوی ژیان و ڕزگاری
شەهرام میرزایی

ئەگەر بمانهەوێ دەستپێکێک بۆ له نێو بردنی سیستماتیک و بەرنامەدارێژراوی گەلی کورد دیاری بکەین، بێشک شکستی کوردەکان بەرانبەر به پارس و ڕووخانی ئیمپراتۆریی ماد و به‌تاڵان چوونی کوردستان به دەستی کوروشی هەخامەنشی خاڵی دەستپێکی ئەو پرۆسەیه.

پرۆسەیەک که لەگەڵ دامەزراندنی ئیمپراتۆریی هەخامەنشی دەست پێدەکات و هەتا ئێستا درێژەی بووه و هەیه. کوشتار، ئێعدام، تۆقاندن، دوور خستنەوە، ڕاگواستنی خەڵکی کوردستان له شوێنکی ئەو وڵاته‌وە بۆ شوێنێکی دێکه، له نێو بردنی ژینگەی زاگرۆس، پەره‌دانی سیستمی جاشایەتی، چەوساندنەوەی گەلی کورد، ئێستعماری سەرچاوه سروشتییەکانی زاگرۆس، له نێو بردن یان گواستنەوەی ڕووبار و سەرچاوه ئاوییەکانی کوردستان، پەره‌دانی هەژاری و بێدەرەتانی، له نێو بردنی کەسایەتی تاکی کورد و هەوڵدان بۆ له نێو بردنی زمانی دایکیی گەلەکەمان و دەیان گەڵاڵە و پرۆژەی دیکه که له ٢٥٠٠ ساڵی ڕابردووەوە هەتا ئێستا به شێوەگەلی جیاواز بۆ له نێو بردنی کورد و کوردستان بەرێوه چووه و دەچێ.

بەڵام کاتێک کەمێک به وردی ئاوڕێک له دۆخی ئێستای کوردستان دەدەینەوە به ڕوونی دەبینین که بەو هەموو پیلانه دژه مرۆڤانەی که لە حەقی کورددا کراوه، هێشتا و هێشتا ئێمه لەسەر پێی خوەمان ڕاوەستاوین و هەر ڕۆژ بەیانی له نێو شار یان چیاکانمان، سڵاو له خۆر دەکەین و له فکری گەیشتن به ئازادی و پێکهێنانی ژیانێکی نوێ بۆ گەل و داهاتووی کوردستانین.

بەرخۆدان و شۆڕش بۆ ڕزگاری و پێکهێنانی ژیانێکی مرۆیی هەر له دوای داگیرکردنی خاکی کوردستان بەدەستی هەخامەنشییەکان دەستی پێکرد، شۆڕشی گئوماد له سەردەمی داریوشی هەخامەنشی و پێکهاتنی نزیک به ٥٤٠ سەرهەڵدانی دیکه له درێژایی تەمەنی ئیمپراتۆریی هەخامەنشی سەڵمێنەری ئەو ڕاستیەیه که کورد هێچکات دەسەڵاتی داگیرکەری قەبوول نەکردووه و هەمیشه به ئاواتی ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی وڵاتەکەی ژیاوە.

هەخامەنشییەکانیش بەرانبەر بەو هەموو ڕاپەڕینه بێدەنگ نماون و به دڕندانەترین شێوه وەڵامی ڕزگاریخوازیی گەلەکەمانیان داوەتەوە، که نموونەی بەرچاوی ئەو کوشتار و سەرکوته له کەتیبەی بیستووندا تۆمار کراوه. لەو کەتیبهدا داریوش هەخامەنشی دەڵێ: من چاو و گوێ و لووتی گئومادم بڕی و دەرمهێنا و پێستم کەند و پڕم کرد لە کا و له دەروازەی هێگمتانه هەڵمواسی بۆئەوەی ببێته پەندی مادەکان". بەڵام مێژوو ئەوەی نیشان دا که نەتەنیا ئەو دڕندەییه نەبووه مایەی پەند وەرگرتنی کوردەکان، بەڵکوو قین و هەستی تۆڵەسەندنی له نێو کوردەکاندا به هێزتر و به هێزتر کرد. ئەمه بووه هۆی ئەوەی داگیرکەر بەو قناعەته بگات که کوشتار و ژینۆسایدی کورد تەنیا ڕێگا نیه، بۆیه هەر لەسەرەتای حکومەتی هەخامەنشی پیلانگێرەکانی پارس دەستیان دایە داڕشتنی پرۆژەیەکی توکمە و درێژخایەن که هێدی هێدی له ڕێگای کولتووری و سڕینی مێژووی کورد و پێکهێنانی هەستی سووکایەتیی نەتەوەیی، هەوڵ بۆ له نێو بردنی زمان و هەستی کورد بوون بدەن، تا لەو ڕێگایهوە تاکی کورد به پەنا بردن بۆ باوەشی پارسەکان هێدی هێدی خۆی به دەستی خۆی، خۆی له نێوببات و له نێۆ کۆمەڵگای فارسی‌دا ئاسمیله ببێت.

له سەدەی بیستەمدا و دوای ٢٥٠٠ ساڵ و له سەدەی پێشکەوتنی ڕۆژ له دوای ڕۆژی تێکنۆلۆژی، حکومەتی ئێرانیش به گۆڕینی سیستمی سەرکوت و له نێوبردنی گەلەکەمان به تەواوەتی له کەرەستە مۆدێڕنەکان له ڕەوتی ئاسمیلاسیۆن و ژینۆسایدی کورد کەڵکی وەرگرت. شۆڕشی بەربڵاوی لوڕەکان لە ساڵانی ١٣٠٠ بەو لاوه و بۆمبارانی هەوایی "خوڕڕەم ئاوا" و سەرکوتی شۆڕشی "سمکۆی شکاک" دوو نموونه له کوشتاری کورد و لوڕ لەسەرەتای ئەم سەده و ڕانەوەستانی نەتەوەی کورد له شۆڕش و خەبات دژ به داگیرکەری ناوەندگەرایە. بەڵام حکومەتی ناوەندی بۆ بەرهەمهێنانەوهی "نظام معنایی"ی خۆی و سەڵماندنی دونیای فکری و هەروەها له‌نێو بردنی "جیهانبینیی کوردی" به تەواوەتی له کەرەستە و سیستمە مۆدێڕنەکانی دونیای ڕۆژئاوا به قازانجی خۆی کەڵکی وەرگرت.

دامەرزاندنی سیستمی پەروەردەی نۆێ لەسەر بناغەی زمان و بیری "پان ئیرانیسم" و پێکهنانی بوروکراسییەکی ناوەندگرا، دوو نموونەی هەره گرینگی بەرەوپێش بردنی سیاسەتی فاشیستی لە ئێران بووه.

بەڕێوبردنی ئەو سیاسەته نوێیه بووه هۆی پەروەرده کردنی کەسایەتیگەلێکی کورد که به تەواوەتی له خزمەتی بەڕێوبردنی سیستمی فاشیستیی ئێراندا بوون و خۆیان بوون به پێشکەشکار و بەرێوبەری ئاسمیلاسیون و تواندنەوەی ڕۆڵەکانی کورد له نێو زمان و فکری فارسی-‌ئێرانی. دوای سەرکوتی شۆڕشەکانی گەلەکەمان له ساڵانی سەرەتای ١٣٠٠ و بەڕێوەچوونی سیاسەته نوێیەکانی دژ به کورد، دەبینن که وێڕای ئەو هەموو گوشار و کوشتاره له ساڵی ١٣٢١ کۆمەڵەی ژێ.کاف به بنەمایەکی تەواو نەتەوەیی و ڕزگاریخوازانه پێکدێت و بیرەکەیشی به درێژایی زاگرۆس بڵاو دەبێتەوه تا جارێکی دیکە کورد زیندوو بوونی خۆی به داگیرکەر نیشان بدات. کوردەکان که لەگەڵ دونیای فکری نوێی ڕۆژئاوایی ئاشنا ببون، بۆ بەرپەرچ دانەوەی سیاسەتی فاشیستیی دژ به خۆیان هەوڵیان دا که بیری خۆیان به ڕۆژ بکەن و هەر لەم ڕاستایەدا بوو که هەوڵی پێکهێنانی حیزب و پەرەدان به سیستماتیک کردنی بیری حەق خوازی خۆیان دا که ئەو هەوڵانه به پێکهاتنی حزبێکی مۆدێڕن له ساڵی ١٣٢٤ –حیزب دێموکرات- و ڕاگەیاندنی "کۆماری کوردستان" به لوتکەی خۆی گەیشت.

بەردەوام بوون له خۆڕاگری و شۆڕش له نەتەوەی کورددا، بێشک بێ‌وێنەترین و درێژخایەنترین پرۆسەی ڕزگاریخوازیی نەتەوەیەک له دونیادایه. کاتێک "شوپێنهاوێر" مرۆڤ به بوونەوەرێکی "مەزن" وەسف دەکات له لێکدانەوەی ئەو وەسفەدا دەڵێ: ژیان به هەموو بێ‌مانایی و سامناکیی خۆیەوە مرۆڤی له ئامێز گرتووه، بەڵام مرۆڤ نه ملکەچ بووه و نه پاشەکشه‌ دەکات و بەو حاڵەیشەوە "بەهێز" ڕاوەستاوه، بۆیه من دەڵێم که مرۆڤ بونەوەرێکی مەزنە". لێره دەتوانین ئەو حوکمە فەلسەفییه گرێ بدەینەوە بە نەتەوەی کوردەوە و بڵێین، کورد بەو هەموو کوشتار و ماڵوێرانی و ئاوارەییه که به سەریدا سپاوه، له درێژەی زۆرتر له ٢٥٠٠ ساڵدا بەرانبەر به دۆژمنان و داگیرکەرانی خاکی "بەهێز" ڕاوستاوە و نەتەنیا ملکەچ نەبووه، بەڵکوو بەرانبەر به تراژێدیای لەئارادا بوو شورشی کردووه، بۆیه کورد نەتەوەیەکی مەزنە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: