• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٥ی مەیی ٢٠١٧ی زایینی - ٠٤ی جۆزەردانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

کورد و تراژدییەک به نێوی ژیان و ڕزگاری

زایینی: ٠٥-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/١٦ - ٢١:٢٧ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
کورد و تراژدییەک به نێوی ژیان و ڕزگاری
شەهرام میرزایی

ئەگەر بمانهەوێ دەستپێکێک بۆ له نێو بردنی سیستماتیک و بەرنامەدارێژراوی گەلی کورد دیاری بکەین، بێشک شکستی کوردەکان بەرانبەر به پارس و ڕووخانی ئیمپراتۆریی ماد و به‌تاڵان چوونی کوردستان به دەستی کوروشی هەخامەنشی خاڵی دەستپێکی ئەو پرۆسەیه.

پرۆسەیەک که لەگەڵ دامەزراندنی ئیمپراتۆریی هەخامەنشی دەست پێدەکات و هەتا ئێستا درێژەی بووه و هەیه. کوشتار، ئێعدام، تۆقاندن، دوور خستنەوە، ڕاگواستنی خەڵکی کوردستان له شوێنکی ئەو وڵاته‌وە بۆ شوێنێکی دێکه، له نێو بردنی ژینگەی زاگرۆس، پەره‌دانی سیستمی جاشایەتی، چەوساندنەوەی گەلی کورد، ئێستعماری سەرچاوه سروشتییەکانی زاگرۆس، له نێو بردن یان گواستنەوەی ڕووبار و سەرچاوه ئاوییەکانی کوردستان، پەره‌دانی هەژاری و بێدەرەتانی، له نێو بردنی کەسایەتی تاکی کورد و هەوڵدان بۆ له نێو بردنی زمانی دایکیی گەلەکەمان و دەیان گەڵاڵە و پرۆژەی دیکه که له ٢٥٠٠ ساڵی ڕابردووەوە هەتا ئێستا به شێوەگەلی جیاواز بۆ له نێو بردنی کورد و کوردستان بەرێوه چووه و دەچێ.

بەڵام کاتێک کەمێک به وردی ئاوڕێک له دۆخی ئێستای کوردستان دەدەینەوە به ڕوونی دەبینین که بەو هەموو پیلانه دژه مرۆڤانەی که لە حەقی کورددا کراوه، هێشتا و هێشتا ئێمه لەسەر پێی خوەمان ڕاوەستاوین و هەر ڕۆژ بەیانی له نێو شار یان چیاکانمان، سڵاو له خۆر دەکەین و له فکری گەیشتن به ئازادی و پێکهێنانی ژیانێکی نوێ بۆ گەل و داهاتووی کوردستانین.

بەرخۆدان و شۆڕش بۆ ڕزگاری و پێکهێنانی ژیانێکی مرۆیی هەر له دوای داگیرکردنی خاکی کوردستان بەدەستی هەخامەنشییەکان دەستی پێکرد، شۆڕشی گئوماد له سەردەمی داریوشی هەخامەنشی و پێکهاتنی نزیک به ٥٤٠ سەرهەڵدانی دیکه له درێژایی تەمەنی ئیمپراتۆریی هەخامەنشی سەڵمێنەری ئەو ڕاستیەیه که کورد هێچکات دەسەڵاتی داگیرکەری قەبوول نەکردووه و هەمیشه به ئاواتی ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی وڵاتەکەی ژیاوە.

هەخامەنشییەکانیش بەرانبەر بەو هەموو ڕاپەڕینه بێدەنگ نماون و به دڕندانەترین شێوه وەڵامی ڕزگاریخوازیی گەلەکەمانیان داوەتەوە، که نموونەی بەرچاوی ئەو کوشتار و سەرکوته له کەتیبەی بیستووندا تۆمار کراوه. لەو کەتیبهدا داریوش هەخامەنشی دەڵێ: من چاو و گوێ و لووتی گئومادم بڕی و دەرمهێنا و پێستم کەند و پڕم کرد لە کا و له دەروازەی هێگمتانه هەڵمواسی بۆئەوەی ببێته پەندی مادەکان". بەڵام مێژوو ئەوەی نیشان دا که نەتەنیا ئەو دڕندەییه نەبووه مایەی پەند وەرگرتنی کوردەکان، بەڵکوو قین و هەستی تۆڵەسەندنی له نێو کوردەکاندا به هێزتر و به هێزتر کرد. ئەمه بووه هۆی ئەوەی داگیرکەر بەو قناعەته بگات که کوشتار و ژینۆسایدی کورد تەنیا ڕێگا نیه، بۆیه هەر لەسەرەتای حکومەتی هەخامەنشی پیلانگێرەکانی پارس دەستیان دایە داڕشتنی پرۆژەیەکی توکمە و درێژخایەن که هێدی هێدی له ڕێگای کولتووری و سڕینی مێژووی کورد و پێکهێنانی هەستی سووکایەتیی نەتەوەیی، هەوڵ بۆ له نێو بردنی زمان و هەستی کورد بوون بدەن، تا لەو ڕێگایهوە تاکی کورد به پەنا بردن بۆ باوەشی پارسەکان هێدی هێدی خۆی به دەستی خۆی، خۆی له نێوببات و له نێۆ کۆمەڵگای فارسی‌دا ئاسمیله ببێت.

له سەدەی بیستەمدا و دوای ٢٥٠٠ ساڵ و له سەدەی پێشکەوتنی ڕۆژ له دوای ڕۆژی تێکنۆلۆژی، حکومەتی ئێرانیش به گۆڕینی سیستمی سەرکوت و له نێوبردنی گەلەکەمان به تەواوەتی له کەرەستە مۆدێڕنەکان له ڕەوتی ئاسمیلاسیۆن و ژینۆسایدی کورد کەڵکی وەرگرت. شۆڕشی بەربڵاوی لوڕەکان لە ساڵانی ١٣٠٠ بەو لاوه و بۆمبارانی هەوایی "خوڕڕەم ئاوا" و سەرکوتی شۆڕشی "سمکۆی شکاک" دوو نموونه له کوشتاری کورد و لوڕ لەسەرەتای ئەم سەده و ڕانەوەستانی نەتەوەی کورد له شۆڕش و خەبات دژ به داگیرکەری ناوەندگەرایە. بەڵام حکومەتی ناوەندی بۆ بەرهەمهێنانەوهی "نظام معنایی"ی خۆی و سەڵماندنی دونیای فکری و هەروەها له‌نێو بردنی "جیهانبینیی کوردی" به تەواوەتی له کەرەستە و سیستمە مۆدێڕنەکانی دونیای ڕۆژئاوا به قازانجی خۆی کەڵکی وەرگرت.

دامەرزاندنی سیستمی پەروەردەی نۆێ لەسەر بناغەی زمان و بیری "پان ئیرانیسم" و پێکهنانی بوروکراسییەکی ناوەندگرا، دوو نموونەی هەره گرینگی بەرەوپێش بردنی سیاسەتی فاشیستی لە ئێران بووه.

بەڕێوبردنی ئەو سیاسەته نوێیه بووه هۆی پەروەرده کردنی کەسایەتیگەلێکی کورد که به تەواوەتی له خزمەتی بەڕێوبردنی سیستمی فاشیستیی ئێراندا بوون و خۆیان بوون به پێشکەشکار و بەرێوبەری ئاسمیلاسیون و تواندنەوەی ڕۆڵەکانی کورد له نێو زمان و فکری فارسی-‌ئێرانی. دوای سەرکوتی شۆڕشەکانی گەلەکەمان له ساڵانی سەرەتای ١٣٠٠ و بەڕێوەچوونی سیاسەته نوێیەکانی دژ به کورد، دەبینن که وێڕای ئەو هەموو گوشار و کوشتاره له ساڵی ١٣٢١ کۆمەڵەی ژێ.کاف به بنەمایەکی تەواو نەتەوەیی و ڕزگاریخوازانه پێکدێت و بیرەکەیشی به درێژایی زاگرۆس بڵاو دەبێتەوه تا جارێکی دیکە کورد زیندوو بوونی خۆی به داگیرکەر نیشان بدات. کوردەکان که لەگەڵ دونیای فکری نوێی ڕۆژئاوایی ئاشنا ببون، بۆ بەرپەرچ دانەوەی سیاسەتی فاشیستیی دژ به خۆیان هەوڵیان دا که بیری خۆیان به ڕۆژ بکەن و هەر لەم ڕاستایەدا بوو که هەوڵی پێکهێنانی حیزب و پەرەدان به سیستماتیک کردنی بیری حەق خوازی خۆیان دا که ئەو هەوڵانه به پێکهاتنی حزبێکی مۆدێڕن له ساڵی ١٣٢٤ –حیزب دێموکرات- و ڕاگەیاندنی "کۆماری کوردستان" به لوتکەی خۆی گەیشت.

بەردەوام بوون له خۆڕاگری و شۆڕش له نەتەوەی کورددا، بێشک بێ‌وێنەترین و درێژخایەنترین پرۆسەی ڕزگاریخوازیی نەتەوەیەک له دونیادایه. کاتێک "شوپێنهاوێر" مرۆڤ به بوونەوەرێکی "مەزن" وەسف دەکات له لێکدانەوەی ئەو وەسفەدا دەڵێ: ژیان به هەموو بێ‌مانایی و سامناکیی خۆیەوە مرۆڤی له ئامێز گرتووه، بەڵام مرۆڤ نه ملکەچ بووه و نه پاشەکشه‌ دەکات و بەو حاڵەیشەوە "بەهێز" ڕاوەستاوه، بۆیه من دەڵێم که مرۆڤ بونەوەرێکی مەزنە". لێره دەتوانین ئەو حوکمە فەلسەفییه گرێ بدەینەوە بە نەتەوەی کوردەوە و بڵێین، کورد بەو هەموو کوشتار و ماڵوێرانی و ئاوارەییه که به سەریدا سپاوه، له درێژەی زۆرتر له ٢٥٠٠ ساڵدا بەرانبەر به دۆژمنان و داگیرکەرانی خاکی "بەهێز" ڕاوستاوە و نەتەنیا ملکەچ نەبووه، بەڵکوو بەرانبەر به تراژێدیای لەئارادا بوو شورشی کردووه، بۆیه کورد نەتەوەیەکی مەزنە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠١ لەم ژمارەیەدا:

ــ کورتە وەڵامێک بۆ ئەو کەسە ئاکادمییانەی بەلارێ‌دا چوون
ــ لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی
ــ ئابووری چەکی دەستی بەربژێرەکان بۆ فریودانی خەڵک
ــ ژێستی سیاسی و خەباتکاری
  • هەڵبژاردن لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ئەزموونێكی ئەزموون كراو هەڵبژاردن لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ئەزموونێكی ئەزموون كراو
    یەكەم: ئەوەی كە كۆڵەكە ڕووخاوەكانی ئابووری و سیاسی نۆژن كەنەوە تا شانۆگەریی هەڵبژاردنێكی هێمن و بێ‌كێشە وە پشت سەر بنێن.
  • کورد فاکتەرى یەکلاکەرەوە لە ئاڵۆزییەکانى ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاست کورد فاکتەرى یەکلاکەرەوە لە ئاڵۆزییەکانى ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاست
    لەبەرچاوگرتنى ئەو هەنگاوانە بۆ دەستەبەرکردنى مافى کورد پێویستە و زۆر ڕوونە ئەگەر خۆمان پێشقەدەم نەبین لە کار کردن لە ئاراستەى ئەو ستراتیژییە، سەرکەوتنى کاتى یا بانگەشەى ڕاگەیاندن ناتوانن داهاتوویەکى ڕوون بۆ کورد دابین بکەن.
  • پەرویز ڕەحیم قادر: ڕاسان، پێویستی به‌ هاتنه‌ئارای عه‌قڵیه‌تێكی فره‌ڕه‌هه‌ند و نوێ و مۆدێڕنه‌ پەرویز ڕەحیم قادر: ڕاسان، پێویستی به‌ هاتنه‌ئارای عه‌قڵیه‌تێكی فره‌ڕه‌هه‌ند و نوێ و مۆدێڕنه‌
    یه‌كێك له‌ كێشه‌كانی كورد نه‌بوونی یه‌كگرتووییه‌كی عه‌ینی له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵات، دامه‌زراوه‌ یاخود ڕێكخراوێكی سه‌راسه‌ری بووه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ش بۆ نه‌بوونی ڕه‌گه‌زه‌ مۆدێڕنه‌ ناسنامه‌ییه‌كان(مادی و نامادی) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ درێژكراوه‌ی میژووی سیاسی-كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی بارودۆخی كورد/كوردستان بووه‌ له‌ هه‌موو به‌شه‌كاندا، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان.
  • سەرۆک کۆمارێکی کۆیلە یان تەداروکاتچی؟ بە چ نرخێک؟ سەرۆک کۆمارێکی کۆیلە یان تەداروکاتچی؟ بە چ نرخێک؟
    ڕۆمییەکان لە نیوان کۆیلەکان و بەکرێگیراواندا جیاوازی دادەنێن و بە گوێرەی بیر و باوەڕی ئەوان، کۆیلە کە کەرەستەیەکە، لە نووسینی وەسیەتنامە بێ‌بەشە و ناتوانێ وەک شاهێد لە دۆسیەیەکدا شاهێدی بدات یان سکاڵا تۆمار بکات، بەڵام ئەگەر سەرپێچییەک بکات یان یاسایەک بخاتە ژێ پێ، دەبێ سزا بدرێ.
  • ئابووری چەکی دەستی بەربژێرەکان بۆ فریودانی خەڵک ئابووری چەکی دەستی بەربژێرەکان بۆ فریودانی خەڵک
    ڕۆژنامەی کەیهان لە ژمارەی چەند ڕۆژ پێشی خۆیدا ڕایگەیاند؛ کەسانێک لە گوند و شار و شارۆچکە بێبەش کراوەکانی ئێراندا، هەڕەشەیان لە خەڵکی بێ‌دەرەتان و کەم‌داهات و هەژار کردووە کە ئەگەر دەنگ بە ڕۆحانی نەدەن بوودجە و یارانەکانتان لێ دەبڕین.
  • کۆماری ئیسلامی – حەتمیەتی لە ناوچوون کۆماری ئیسلامی – حەتمیەتی لە ناوچوون
    ستراتیژی ئیدارەدانی نێوخۆییان بۆ جڵەوگیرکردنی کۆمەڵگا لەسەر دوو بنەمای سەرەکی خۆی دەبینێتەوە، یەکەم : سیاسەتی زەبر و زەنگ و تێرۆری دەوڵەتی. دووەم : کارکردن لەسەر ستراتیژێکی پەروەردەیی زەمینەساز بۆ بێ‌ئاگاکردن و جڵەوگیرکردن و دەستەمۆکردنی کۆمەڵگا لەڕێگای خستنەگەڕی فاکتەرە فەرهەنگی و ئابوورییەکان.
  • لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی
    لە کۆماری ئیسلامی‌دا بەناو "پەروەردەی ئیسلامی"یان بەرز کردوەتەوە، هەموو شتێکیان بەستووەتەوە بەو تەوەرە لە بەر ئەوەی تەنیا بە خەڵکی بسەلمێن کە "وەلی فەقیهـ"، نوێنەری خودایە لە سەر زەوی.
  • کورتە وەڵامێک بۆ ئەو کەسە ئاکادمییانە کە بە لارێ‌دا چوون کورتە وەڵامێک بۆ ئەو کەسە ئاکادمییانە کە بە لارێ‌دا چوون
    ڕەنگە بەئەنجام گەیشتنی ئەم پڕۆسە ماوەیەکی زەمەنیی زۆری پێویست بێت کە بە ئاکام گەیشتنی زۆر ئەستەم دەبێت، بەڵام لە ئاکامدا بیر و هزری داگیرکەر تووشی ڕەپاڵدان (فرافکنی) دەبێت کە تەنانەت خۆیشی لە تەنیایی خۆیدا ناتوانێت کارە ناڕەواکەی ڕۆژی یەکەمی خۆی بە ناڕەوا بزانێت!!!
  • ژێستی سیاسی و خەباتکاری ژێستی سیاسی و خەباتکاری
    ئەم جۆرە سیمایانە کە ڕەنگە لێرە و لەوێ نموونەیان پەیدا ببێ، دەیانەوێ هەم لە ئاسوودەیی کایەکردن لە چوارچێوەی ڕێژیم بەشدار بن و هەم سیمای خەباتکارییان هەبێ، کە لە ڕاستیدا بوونەوەرێکن کە سیمای خەباتیان پێ ناشیرین دەکرێ و لە کاتی هەڵهاتنی هەتاوی ئازادی‌دا دۆڕاوییان زیاتر دەردەکەوێ.
  • ‌ئامانجی ئێمە ‌ئامانجی ئێمە
    ئەم قەڵایە کە حیزبی دێموکراتی کوردستان دایمەزراند و بناغەی دانا، ٧٠ ساڵە کە بەپێوەیە و نەک مەترسیی ڕووخانی لەسەر نیە، بەڵکوو لەگەڵ تێپەڕینی ڕۆژ و مانگ و ساڵدا، پتەوتر و قایمتر لە جاران، دەبێ بە قەڵای بەرخۆدانی ڕووناکبیری و هزری و چاوی وشیار و تیژی کۆمەڵگای کوردستان.
  • ئەمریکای ترامپ و دیکتاتۆرەکانی سەردەم ئەمریکای ترامپ و دیکتاتۆرەکانی سەردەم
    سەرەڕای تێپه‌ڕبوونی ماوەیەکى کورت لە ده‌سه‌ڵاتداریی ترامپ، پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و دیکتاتۆرەکانی سەردەم زۆر ئاڵۆز بووە و تەنانەت زۆر لایەن كاتژمێری سفری ده‌ستپێكی شەڕی جیهانی کە لایەکی ئەمریکا بێت، ڕادەگەینن. ئەو جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ حکوومەتی پێشووی ئۆباما هەیە کە خه‌ڵاتی نۆبێلی ئاشتیی وه‌رگرتبوو، بەڵام زۆر کێشەی چارەسه‌ر نەکراوی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا بەجێهشت.
  • تاوتوێ کردنی هەڵبژاردن لە چەند پرسیاردا تاوتوێ کردنی هەڵبژاردن لە چەند پرسیاردا
    بابەتی هەڵبژاردن وەک چەمکێک کە لە دەسەڵاتێکی دێموکراتیکەوە، چۆتە نێو کۆماری ئیسلامی و هەر وەها بوونی دوو باڵی جیاواز لە پێكهاتەی سیاسی ڕێژیمدا، وای کردووە، کە لە ئێراندا هەم کۆمەڵگا و هەم لایەنە سیاسییەکانی دەرەوەی پێکهاتەی ڕێژیم لە هەڵوێست گرتن، لەسەر هەڵبژاردن تووشی جۆرێک دڕدۆنگی و ڕاڕایی بێن، و دەرئەنجامی ئەو ڕاڕا بوونەش، دەبێتە ئاوێک و دەچێتە ئاشێ کۆماری ئیسلامییەوە.
  • ڕۆستەم جەهانگیری: کورد بە بێ پارێزگاکانی ورمێ، کرماشان و ئیلام جەستەیەکی كه‌مئه‌ندامه‌ ڕۆستەم جەهانگیری: کورد بە بێ پارێزگاکانی ورمێ، کرماشان و ئیلام جەستەیەکی كه‌مئه‌ندامه‌
    کاتێک ئێمه باسی "ستەمی نەتەوەیی" دەکەین، ئاماژه به مێژوویەکی زۆرتر له ٢٥٠٠ساڵ لێوانلێو له داگیرکاری، ژینۆساید، ئاسمیلاسیۆن، داگیرکەر،چەوساندنەوه، هەڵداشتن، زیندان و له‌نێوبردنی ژینگەی نه‌ته‌وه‌یه‌ك دەکەین که وێڕای ئەو هەموو جینایەته، مێژوویه‌کی لێوانلێو له بەرخۆدان و شۆڕشی بۆ مانەوە و به‌دەستهێنانی ژیانێکی ئینسانی و سەروەریی سیاسی له بازنەی جوگرافیای خۆیدا تۆمار کردووه.
  • دەنگ‌دان بۆ بەردەوامیی ڕاووڕووت و جینایەت؟ دەنگ‌دان بۆ بەردەوامیی ڕاووڕووت و جینایەت؟
    بۆ شی کردنەوەی وەڵامی ئەو دوو پرسیارە سەرەکییە، پێویستە کە لە پێشدا بە کورتی لە سەر مانای هەندێک کۆنسێپتی سەرەکی کە لەو وتارەدا بە کار دەبردرێن، ڕاوەستین؛ بۆ نموونە: دێموکراسی، هەڵبژاردن، بەشداری کردن، سیستمی تەواویەتخواز، تێۆلۆژی.