• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٥ی سێپتامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٠٣ی رەزبەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئابووریی شپرزەی ئێران بە قازانجی کێیە؟

زایینی: ٢٠-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/٣١ - ٢٠:٤٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئابووریی شپرزەی ئێران بە قازانجی کێیە؟
ن: شەماڵ تەرغیبی

پڕ ئاشکرایە کە ئابووری کۆڵەکەیەکی سەرەکییە لە ژیانی تاک، بنەماڵە، ڕێکخراو و کۆمەڵگە؛ هەر لەم ڕاستایەشدا هەرچەندە ئەم ئابوورییە بەهێز و ڕەگ داکووتاوتر بێ باری گوزەران و دۆخی ژیان بەهێزتر و لەبارتر دەبێ، بەپێچەوانەشەوە هەرچەندە ئەم ئابوورییە کز و لاواز و بی نێوەڕۆکتر بێت دۆشداماوی و چەرمەسەرییەکانی ژیان زیاتر و زیاتر دەبن. لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستییە بۆ چی هیچ هەوڵێک بۆ چارەسەری کیشە و ئاریشە گەورە و بچووکەکانی بیاڤی ئابووریی ئێران نادرێت؟ یان ئەگەر هەوڵێک دراوە بۆچی بە هیچ ئەنجامێکی هەستپێکراو نەگەیشتووە و ئابووریی ئێران هەروا لاوازە؟

بە دوو بۆچوون دەتوانین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە: یەکەم ئەوەیکە سیستمی ئابووریی ئێران سیستمێکی مێرکانتێلیستییە کە بەهۆیەوە ئەو کەسانەی لە دۆخی هەنووکەیی ئابووریی ئێران بەهرەمەند دەبن ڕێگری دەکەن لە چاکسازی پێکهاتەیی. "مێرکانتێلیزم" قوتابخانەیەکی فکرییە کە بەهۆیەوە قازانجەکان لە نێوان بازرگانەکان و دەسەڵاتبەدەستان ڕێک دەخرێت؛ لەسەر ئەم بنەماش هاوپەیمانییەکی ڕانەگەیەندراوی نایاسایی پێک دێت کە هەر دوو لایەن قازانجی لێدەکەن؛ لە لایەکەوە بازرگانەکان بەهۆی پشتیوانی سیاسەتمەدارەکان بەتواناتر لە ڕابردوو دەبنەوە و لە ڕێگەی پارە و توانایی بازرگانەکانیش پشتگیریی نابەجێ لە سیاسەتە ملهۆڕانەکانی دەسەڵاتبەدەستە دیکتاتۆرەکان دەکرێت کە دەبێتە گەرەنتی بەردەوامی ئەم دەسەڵاتە.

بە واتایەکی تر سیاسەتمەدارە گەندەڵەکانی ئێران بۆ وەرگرتنی پشتیوانیی بازرگانەکان دەرەتانی کاری نایاساییان بۆ دەڕەخسێنن، تاکوو ژیانی ئابوورییان بەهێزتر بێت و لە بەرانبەریشدا پشتیوانیی ماددی و مەعنەوی ئەم توێژە بۆ بەردەوامیی دەسەڵاتەکەیان مسۆگەر دەکەن کە ئەم یارییە لەسەر سفرەی وڵات و خەڵکی بێ دەرەتان ئەنجام دەدرێت.

دووهەم بۆچوون بریتییە لەوەیکە دەسەڵات بەدەستان لەسەر بنەمای پاوانخوازییان سیستمی ئابوورییان دابەش کردووە بەسەر خزم و کەسوکاری نیزیک لە خۆیان و هاوشێوەی "تیولداری"ی سەردەمی مەغۆلەکان دەرەتانی هەرچەشنە کەڵکاژۆ وەرگرتنێکیان پێداون و "حاتەم ئاسا" و بە بێ سەرئێشەی یاسایی سەرقاڵی تاڵان کردن بن، تەنیا بەو مەرجەی کە ببنە مایە و گەرەنتییەک بۆ بەردەوامیی دەسەڵاتبەدەستان؛ زەقترین دەرهاویشتەکانی ئەم پاوانخوازییەش بریتییە لە داخرانی ڕۆژانە و بەردەوامی یەکە ئابوورییەکان بەتایبەت ئەو بەشەی کە دەوڵەتی نین.

بەم پێیە زۆر ڕوونە کە دەسەڵاتبەدەستان و پشتیوانەکانیان کە لە چوارچێوەی کارتێلە ئابوورییە ڕانەگەیەندراوەکانیان سەرقاڵی هەڵلووشینی داهات و سەرمایەی ماددی و مەعنەوی ئێرانن، نەتەنیا پێیان خۆش نییە کە ئابووریی وڵات گەشە بکات، بەڵکوو هەموو هێز و توانای خۆیان دەخەنە گەڕ تاکوو دۆخی شپرزەی ئابووری وەک خۆی بمێنێتەوە؛ ئیتر لەم نێوانەدا ئەگەر قەیرانی ئاو، قەیرانی وشکەساڵی، گرفتەکانی وەک بێکاری، هەڵاوسان، گرانی و هەژاری کە بۆخۆیان بەستێن خۆشکەری دیاردە و نەخۆشییە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانن، بە چارەسەرنەکراوییش بمێننەوە گرینگ نییە چوونکە چارەسەرکردنی ئەم کێشانە واتە کەم کردنەوەی دەسەڵاتی تیولدارە زاڵەکان بە سەر وڵاتدا.

لەمبارەوە دوکتور عەلی میرزاخانی ئابووریناس دەڵێ: ئابووریی ئێران بریتییە لە تیولداری مۆدێڕن بەو مانایە کە هەرێمە جیاکراوەکان جێگەی خۆیان بە یەکە ئابوورییە دابەشکراوەکان داوە و لەم نێوانەدا هەندێک کەسی خاوەن دەسەڵات بەهرەمەند دەبن لە قازانجە ئابوورییەکان و خەڵکی دیکەش سەریان بێ کڵاو دەمێنێتەوە!

ناوبراو لە وتارێکی شیکاریدا باس لەوە دەکات کە ئەگەر بمانهەوێ چارەسەرێک بۆ دۆخی ئابووریی ئیران بدۆزینەوە دەبێ پیش لە هەموو شتێک پەکەیجی تیولداری مۆدێڕن وەلابنێین و تێگەیشتنمان بەرانبەر بە ئابووری و ئابووریی سیاسی بگۆڕین.

بە وتەی ناوبراو ئابووریی ئێران ئابوورییەکی سیاسەت لێدراوە کە تێیدا سیاسەتمەدارەکان بڕیار لەسەر ئابووری دەدەن، لە حاڵێکدا کە بەپێی پێناسە ئەوە ئابووریزانانن کە دەبێ لەم بیاڤەدا چالاکییان هەبێ نەک سیاسەتمەدارەکان. بەڵام مەسەلەکە لێرەدا ئەوەیە کە قازانجە ماددییەکانی ئەو کەسانە ڕێگرن لەبەردەم گەڕاندنەوەی شکۆی زانستی ئابووری.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٩ لەم ژمارەیەدا:

ــ شەرەفکەندی و ڕاسان
ــ دەوڵەتی کوردستان، کیانێک بۆ ژیانی سەربەست
ــ مستەفا هیجری: ئیرادەی خەڵکی کورد لە باشوور وەک بەشەکانی دیکە بۆ ئێمە جێگای ڕێزە
ــ شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟
  • ئەحمەد شێربەگی: دوكتور سه‌عید پێی وابوو كه‌ هه‌ر به‌شێكی كوردستان ڕزگاری بێ، كارتێكه‌ری خۆی له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ده‌بێ ئەحمەد شێربەگی: دوكتور سه‌عید پێی وابوو كه‌ هه‌ر به‌شێكی كوردستان ڕزگاری بێ، كارتێكه‌ری خۆی له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ده‌بێ
    بە بۆنەی ٢٥ـەمین ساڵڕۆژی شەهیدانی بێرلین لە لایەن دیپلۆمات تێرۆریستانی نێردراوی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران ڕۆژنامەی کوردستان ئۆرگانی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وتووێژێکی لەگەڵ "ئەحمەد شێربەگی" بێژەری بەناوبانگی ڕادیۆ دەنگی کوردستانی ئیران پێک هێناوە کە دەقی ئەم وتووێژە بەم چەشنەیە:
  • شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟ شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟
    لە ڕاستیدا خودی وشەی "شۆڕش" (انقلاب) واتە گۆڕانێکی بنەڕەتی لە ناوەڕۆکدا؛ ئەوەش پێویستی بە هەندێک هۆکاری تایبەتی و گشتی هەیە کە هۆکارە تایبەتییەکە ئەوەیە سەرتاسەری شۆڕشەکانی مێژوو بە دەست کەسانی نوخبه و زانای کۆمەڵگای نێوخۆی خۆیان کراوە جا ئەم کەسانە لە هەر چین و توێژێکی کۆمەڵگا بن و بە هەر جۆرە بیرۆکەیەک.
  • کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
    لە ساڵانی ١٣٣٠ی (١٩٥٢ی زایینی) هەتاوی بەئەملا لەسەر دەستی كەسانێكی تر و نەوەیەكی تر شەپۆل و رەهەندێكی دیكە لە نووسین و داهێنانی ئەدەبی و بەتایبەت ژانری شیعر لە كرماشان و ئیلام سەر هەڵدەدەن و دەبنە ئاوێنەی باڵانوێنی كۆمەڵ و لەباری فەرهەنگییەوە پێشەنگایەتیی ئەو قۆناغە دەگرنە ئەستۆ.
  • شەرەفکەندی و ڕاسان شەرەفکەندی و ڕاسان
    ڕاسان هەڵقووڵاوی بیر و ڕێبازی قاسملوو و شەرەفکەندییە. ئەمساڵ کە یادی دوکتۆر شەرەفکەندی دەکەینەوە، لە جێگای خۆیدایە بە خوێندنەوەی دەقەکانی سەردەمی شاخ لە کتێبی "‌هەڵبژاردەیەک لە وتارەکانی سادق شەرەفکەندی (١٣٦٨-١٣٦٢)" بنەما فکری و سیاسییەکانی ڕاسان بخەینە ڕوو.
  • مستەفا هیجری: ئیرادەی خەڵکی کورد لە باشوور وەک بەشەکانی دیکە بۆ ئێمە جێگای ڕێزە مستەفا هیجری: ئیرادەی خەڵکی کورد لە باشوور وەک بەشەکانی دیکە بۆ ئێمە جێگای ڕێزە
    بەختەوەرین لە دەرفەتێکی مێژوویی، لە خەباتی سەد ساڵەی کورد لە هەموو بەشەکاندا، جارێکی دیکە دەرفەتێک هاتووەتە پێش بۆ بەشێک لە کوردستان، دانیشتوانی باشوور کە دەتوانن لە چەند رۆژی داهاتوودا دەنگ بدەن بۆ دیاریکردنی مافی چارەنووسی خۆیان.
  • دەقی قسەکانی \ دەقی قسەکانی "مستەفا هیجری" سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ڕێوڕەسمی ٢٦ی خەرمانانی ١٣٩٦ی هەتاوی
    ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی لەڕێگای دەوڵەتی ئەوکاتەی ئاڵمان و تەنانەت هەڕەشەکردن لە قازی دادگا هەموو هەوڵی خۆیدا کە لانیکەم ڕێژیم بە تاوانبار نەزانرێت، بەڵام قازییەکانی دادگا بە هیچ جۆرێک نەچوونە ژێرباری هەڕەشەکان و زۆر بەجورئەتەوە، دوای چوارساڵ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوە، حوکمی دادگایان ڕاگەیاند، حوکمێک کە نە کۆماری ئیسلامی و نە دنیا چاوەڕوانی نەدەکرد.
  • دەوڵەتی کوردستان، کیانێک بۆ ژیانی سەربەست دەوڵەتی کوردستان، کیانێک بۆ ژیانی سەربەست
    بەواتایەکی تر گەر نەتزانی هەنگاوەکانت چەندە گرینگن، بە رووخساری دوژمنانتدا بزانە کە چەندەی لێ نیگەرانن!
  • کاوە بەهرامی: ڕاسان هێمای خەباتی ڕۆژهەڵاتە و رێژیم بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێ کاوە بەهرامی: ڕاسان هێمای خەباتی ڕۆژهەڵاتە و رێژیم بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێ
    چالاکانی سیاسی لەو باوەڕەدان، ناوەندە ئەمنییەکان و سوپای پاسداران لە ماوەی چەندین ساڵی رابردوودا بە بەڕێوەبردنی مانۆڕ و میلیتاریزە کردنی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران، ویستوویانە سیمایەکی نائەمن لە ناوچە کوردنشینەکان نیشان بدەن و بەو هۆیەشەوە هەتا ئێستا بە شێوەی پلان بۆداڕێژراو پیشیان بە گەشە سەندنی ئابووری ناوچە کوردنشینەکان گرتووە.
  • ڕەساڵەتی تەنز له شێعری \ ڕەساڵەتی تەنز له شێعری "مەلا مارف کۆکەیی"دا
    ته‌نز یه‌کێک له شێوازە کاریگه‌رەکانی ئاخاوتنی ئه‌دەبی و هونه‌رییه. ئه‌م شێوازه ئاخاوتنه یه‌کێک له لقەکانی ئه‌دەبیاتی ڕەخنه‌گرانه و کۆمەڵایه‌تییانه‌ به ئه‌ژمار دێت.
  • خاکی سووتاو وەک تاکتیک یان ستراتێژی؟ خاکی سووتاو وەک تاکتیک یان ستراتێژی؟
    تێکدانی سرووشتی کوردستان بەمەبەستی تێکدانی ژیانی خەڵک و دەربەدەرکردنیان دەکرێ؛ بۆیە دەبێ ئەو سیاسەتە چەپەڵ و گەماڕەی داگیرکەران هەرچی زیاتر لەقاو بدرێ و پێش بەو وێرانکارییە بگیردرێ. ئەو سیاسەت و پیلانانەی دوژمن لە پێش هەموو شتێکدا دژی زاگۆن و کونوانسیۆنەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و بەتایبەتی کونوانسیۆنی مافی مرۆڤە.
  • کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
    لە سەدەی سێیەمی کۆچیدا کرماشان لە چوارچێوەی دەسەڵاتی "سەفارییەکان"دا بووە، بەڵام گرووپێک لە شیعە کوردەکانی کرماشان بەناوی "حەسەنویە" (حکوومەتی ئالی حەسەنویە)یان دامەزراندووە کە نزیکەی نیو سەدە لەوێ دەسەڵاتیان هەبووە.
  • سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ ڕەخساندنی دۆخی ئانۆمی لە كوردستان سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ ڕەخساندنی دۆخی ئانۆمی لە كوردستان
    ئەگەر ڕێگای ئەوەشمان پێ بدرێت كە بتوانین وەك گریمانەیەك سیاسەت لە دەرەوەی پانتایی كۆمەڵایەتی دابنین بۆ ئەوەی بتوانین پەیوەندی نێوان ئەم دووانە لە ئاستی ئانۆمیدا شی بكەینەوە، پێویستە بڵێین دوای هەر گۆڕانێكی بناغەیی لە كۆمەڵگا نۆڕم و بەها كۆمەڵایەتییەكان بە شێوەیەكی بنچینەیی دەگۆڕێن و نۆڕم و بەهای كۆمەڵایەتی نوێ جێگایان دەگرنەوە.
  • سەرنجێک لە بایەخ و دیاردە مودێڕنەکان لە ئێراندا سەرنجێک لە بایەخ و دیاردە مودێڕنەکان لە ئێراندا
    ئەوە حاشاهەڵنەگرە کە کۆمەڵگەی مەدەنیش وەک زۆرینەی بەها ئەوڕۆییەکان چەمکێکە کە لەسەر دیاردەیەکی بەرهەست و عەینی لە نێودڵی کۆمەڵگەی رۆژئاوایی هاتووەتە دەر.
  • توتالیتاریزم وكۆمەڵگا توتالیتاریزم وكۆمەڵگا
    هەربۆیە ئیدی ڕێبەر دەبێتە ئەفسانە و بەقەولی "ئینیا تسیۆسیلۆنێ" كە لە كتێبی مەكتەبی دیكتاتۆرەكان‌دا دەڵێ: «ڕێبەر دەبێتە ئەفسانەی تاكی خۆبە زلزان .» جارێك دەبێتە "سێبەری خودا" و جارێك دەبێتە "نوێنەرو جێبەجێكاری فەرمانی خودا".