• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٤ی فێڤریەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٥ی رەشەمەی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئابووریی شپرزەی ئێران بە قازانجی کێیە؟

زایینی: ٢٠-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/٣١ - ٢٠:٤٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئابووریی شپرزەی ئێران بە قازانجی کێیە؟
ن: شەماڵ تەرغیبی

پڕ ئاشکرایە کە ئابووری کۆڵەکەیەکی سەرەکییە لە ژیانی تاک، بنەماڵە، ڕێکخراو و کۆمەڵگە؛ هەر لەم ڕاستایەشدا هەرچەندە ئەم ئابوورییە بەهێز و ڕەگ داکووتاوتر بێ باری گوزەران و دۆخی ژیان بەهێزتر و لەبارتر دەبێ، بەپێچەوانەشەوە هەرچەندە ئەم ئابوورییە کز و لاواز و بی نێوەڕۆکتر بێت دۆشداماوی و چەرمەسەرییەکانی ژیان زیاتر و زیاتر دەبن. لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستییە بۆ چی هیچ هەوڵێک بۆ چارەسەری کیشە و ئاریشە گەورە و بچووکەکانی بیاڤی ئابووریی ئێران نادرێت؟ یان ئەگەر هەوڵێک دراوە بۆچی بە هیچ ئەنجامێکی هەستپێکراو نەگەیشتووە و ئابووریی ئێران هەروا لاوازە؟

بە دوو بۆچوون دەتوانین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە: یەکەم ئەوەیکە سیستمی ئابووریی ئێران سیستمێکی مێرکانتێلیستییە کە بەهۆیەوە ئەو کەسانەی لە دۆخی هەنووکەیی ئابووریی ئێران بەهرەمەند دەبن ڕێگری دەکەن لە چاکسازی پێکهاتەیی. "مێرکانتێلیزم" قوتابخانەیەکی فکرییە کە بەهۆیەوە قازانجەکان لە نێوان بازرگانەکان و دەسەڵاتبەدەستان ڕێک دەخرێت؛ لەسەر ئەم بنەماش هاوپەیمانییەکی ڕانەگەیەندراوی نایاسایی پێک دێت کە هەر دوو لایەن قازانجی لێدەکەن؛ لە لایەکەوە بازرگانەکان بەهۆی پشتیوانی سیاسەتمەدارەکان بەتواناتر لە ڕابردوو دەبنەوە و لە ڕێگەی پارە و توانایی بازرگانەکانیش پشتگیریی نابەجێ لە سیاسەتە ملهۆڕانەکانی دەسەڵاتبەدەستە دیکتاتۆرەکان دەکرێت کە دەبێتە گەرەنتی بەردەوامی ئەم دەسەڵاتە.

بە واتایەکی تر سیاسەتمەدارە گەندەڵەکانی ئێران بۆ وەرگرتنی پشتیوانیی بازرگانەکان دەرەتانی کاری نایاساییان بۆ دەڕەخسێنن، تاکوو ژیانی ئابوورییان بەهێزتر بێت و لە بەرانبەریشدا پشتیوانیی ماددی و مەعنەوی ئەم توێژە بۆ بەردەوامیی دەسەڵاتەکەیان مسۆگەر دەکەن کە ئەم یارییە لەسەر سفرەی وڵات و خەڵکی بێ دەرەتان ئەنجام دەدرێت.

دووهەم بۆچوون بریتییە لەوەیکە دەسەڵات بەدەستان لەسەر بنەمای پاوانخوازییان سیستمی ئابوورییان دابەش کردووە بەسەر خزم و کەسوکاری نیزیک لە خۆیان و هاوشێوەی "تیولداری"ی سەردەمی مەغۆلەکان دەرەتانی هەرچەشنە کەڵکاژۆ وەرگرتنێکیان پێداون و "حاتەم ئاسا" و بە بێ سەرئێشەی یاسایی سەرقاڵی تاڵان کردن بن، تەنیا بەو مەرجەی کە ببنە مایە و گەرەنتییەک بۆ بەردەوامیی دەسەڵاتبەدەستان؛ زەقترین دەرهاویشتەکانی ئەم پاوانخوازییەش بریتییە لە داخرانی ڕۆژانە و بەردەوامی یەکە ئابوورییەکان بەتایبەت ئەو بەشەی کە دەوڵەتی نین.

بەم پێیە زۆر ڕوونە کە دەسەڵاتبەدەستان و پشتیوانەکانیان کە لە چوارچێوەی کارتێلە ئابوورییە ڕانەگەیەندراوەکانیان سەرقاڵی هەڵلووشینی داهات و سەرمایەی ماددی و مەعنەوی ئێرانن، نەتەنیا پێیان خۆش نییە کە ئابووریی وڵات گەشە بکات، بەڵکوو هەموو هێز و توانای خۆیان دەخەنە گەڕ تاکوو دۆخی شپرزەی ئابووری وەک خۆی بمێنێتەوە؛ ئیتر لەم نێوانەدا ئەگەر قەیرانی ئاو، قەیرانی وشکەساڵی، گرفتەکانی وەک بێکاری، هەڵاوسان، گرانی و هەژاری کە بۆخۆیان بەستێن خۆشکەری دیاردە و نەخۆشییە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانن، بە چارەسەرنەکراوییش بمێننەوە گرینگ نییە چوونکە چارەسەرکردنی ئەم کێشانە واتە کەم کردنەوەی دەسەڵاتی تیولدارە زاڵەکان بە سەر وڵاتدا.

لەمبارەوە دوکتور عەلی میرزاخانی ئابووریناس دەڵێ: ئابووریی ئێران بریتییە لە تیولداری مۆدێڕن بەو مانایە کە هەرێمە جیاکراوەکان جێگەی خۆیان بە یەکە ئابوورییە دابەشکراوەکان داوە و لەم نێوانەدا هەندێک کەسی خاوەن دەسەڵات بەهرەمەند دەبن لە قازانجە ئابوورییەکان و خەڵکی دیکەش سەریان بێ کڵاو دەمێنێتەوە!

ناوبراو لە وتارێکی شیکاریدا باس لەوە دەکات کە ئەگەر بمانهەوێ چارەسەرێک بۆ دۆخی ئابووریی ئیران بدۆزینەوە دەبێ پیش لە هەموو شتێک پەکەیجی تیولداری مۆدێڕن وەلابنێین و تێگەیشتنمان بەرانبەر بە ئابووری و ئابووریی سیاسی بگۆڕین.

بە وتەی ناوبراو ئابووریی ئێران ئابوورییەکی سیاسەت لێدراوە کە تێیدا سیاسەتمەدارەکان بڕیار لەسەر ئابووری دەدەن، لە حاڵێکدا کە بەپێی پێناسە ئەوە ئابووریزانانن کە دەبێ لەم بیاڤەدا چالاکییان هەبێ نەک سیاسەتمەدارەکان. بەڵام مەسەلەکە لێرەدا ئەوەیە کە قازانجە ماددییەکانی ئەو کەسانە ڕێگرن لەبەردەم گەڕاندنەوەی شکۆی زانستی ئابووری.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٩ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ پرسی رێفراندۆم
ــ لە سەروەری نەتەوەییەوە هەتا کلۆنی بوون
ــ ژن پڕۆسەی ژێر دەستی سیاسەتە؟
  • پرسی رێفراندۆم پرسی رێفراندۆم
    تەنیا رێفراندۆمی دێموکراتیک و واقیعی دوای رووخانی کۆماری ئیسلامی و نووسینی یاسایەکی بنەڕەتی لەسەر ئەساسی پرەنسیپەکانی دێموکراسی و ژیانی ئازاد و یەکسانی هەموو نەتەوەکانی نێو ئێران دەکرێ، کە لەو گشتپرسییەدا ئەو یاسایە بخرێتە دەنگدانەوە و ببێ بە پەیمانی پێکەوە ژیان، نەک ئامرازی پیرۆزکردنی وەهمەکان و شمشێری کوشتاری خەڵک.
  • زستان لە کولتووری کوردەواریدا زستان لە کولتووری کوردەواریدا
    ئەو ڕۆژهەڵاتناس و نووسەرە گەڕیدانەی کە لەبارەی مێژوو، جوگرافیا و فەرهەنگی کورد و کوردستان نووسیویانە، هەموویان لە سەفەرنامەکانی خۆیاندا جەختیان لەسەر زستانی سەخت و تەڕ و تووشیی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان کردووە. هەرچەند ئێستا لەژێر کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانیدا و بە گەرمدا هاتنی کۆی گۆی زەوی، کەشی کوردستانیش، گۆڕانی بەسەردا هاتووە.
  • عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌ عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌
    پشتیوانی لە ڕاپەرینی گەلانی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی ئەو وڵاتە و هەروەها مەسەلەی "بەرجام" دوو تەوەری سەرەکیی یەکەم وتاری ساڵانەی سەرکۆماری ئامریکا بوون, کە بەرچاوترین جیاوازی لە سیاسەتی دەرەکیی ئەو وڵاتە بە نیسبەت ئیدارەی پێشووتری ئامریکا بەهەژمار دێن؛ بۆ شرۆڤەی زیاتری ئەو وتار و سیاسەتە کە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان لە نێوخۆی ئێراندا، سەرنجتان بۆ ئەم وتووێژەی کوردستان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا حیجاب، چالاکی سیاسی ڕادەکێشین.
  • خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟ خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟
    ئەوەتا دیسان دروشمگەلی وەک مردن بۆ دیکتاتۆر، نەمان بۆ خامنەیی، رێفۆرمخوازان ـ بناژۆخوازان ئیتر بەسە لەگەڵتان سازان( اصلاح طلب، اصولگرا، دیگر تمام است ماجرا) سەری هەڵداوەتەوە. رەنگە سەرکوت و گرتن و لێدان و کوشتن رەوتەکە هەندێ جار کز بکا، بەڵام وەستانی بۆ نییە. ئەگەر شەپکە هێندە بۆ رێژیمی ئاخوندی توندە، ئێمەی کورد دەبێ چی بکەین؟
  • تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا
    سۆشیال میدیا چ وەک دیاردە و چ وەک دەرفەت زۆر بەستێنی بۆ کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی‌نێوەراست خوڵقاندووە.
  • گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه
    فەرهەنگ هەموو بەها، رەوت و نموونە ڕەفتارییەکانی نێو کۆمەڵگەیەک لەخۆ دەگرێت و وڵات و نەتەوەکان لە یەک جیا دەکات، ئەگەرنا هەموو کۆمەڵگەکانی ئەم جیهانە دەبوو وەکوو یەک بن.
  • ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا
    "ئەدەب"، وشەیەکە کە بیسەر یان خوێنەر بە بیستنی چ بە شێوەی "شهودی" و چ بە جۆری "منطقی" کۆمەڵێک نۆرمی پڕ بەهای دەکەوێتە مێشک کە هەر مرۆڤێک بە بوونی ئەو بەهایە، کەسایەتییەکی قورس و جێگەی متمانە پەیدا دەکات و لە لای خەڵکی دیکە وەک مرۆڤێکی باش سەیری دەکرێت و حورمەتی لێدەگیرێت؛ ئەدەب بەنرخترین سەرمایە و میراتی ژیانی مرۆڤایەتییە کە مرۆڤ لەگەڵ ژیانی خۆیدا بە کۆڵی دەکێشێت.
  • ژن و سیاسەت ژن و سیاسەت
    دەرکەی سیاسەت لە ڕێگەی بنەماڵە، قوتابخانە، ڕۆژنامەکان، تەلەفزیۆن و هەروەها ململانێیە سیاسییەکانەوە بە ڕووی تاکدا دەکرێتەوە و تاک لە سەر ڕۆڵی دەوڵەت و دەزگا و دامەزراوەکانی سەر بە دەسەڵات هەرچی زۆرتر ئاگایی پەیدا دەکات. هێنانەکایەی سیستمێکی دێمۆکراتیک لەو وڵاتانەدا کە حکوومەتێکی نادێمۆکرات و سەرکوتکەریان ئەزموون کردووە، ئەنجامەکەی تەنیا بە شکست خواردن و سەرکوت کردن گەیشتووە؛ لەم جۆرە وڵاتانەدا بنەماڵەکان بەردەوام ئەوە بە گوێی منداڵەکانیاندا دەچرپێنن کە کاریان بە سیاسەتەوە نەبێت و بەشداریی تێدا نەکەن، نموونەی بەرچاوی ئەم وڵاتانە و ئەم کۆمەڵگەیانە، کۆمەڵگەی کوردەوارییە.
  • تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت
    لە ٨ی ژانویەدا، "تهران تایمز" راپۆرتی دا، کە بەپێی راپۆرتی بەرپرسی بەشی بەڕێوەبەریی ویشکەساڵی و قەیرانەکان لە دامەزراوەی کەشوهەواناسی ئێراندا، "نزیک بە ٩٦ لە سەدی سەرانسەری ناوچەکانی ئێران بەدەست ئاستی جیاوازی ویشکەساڵی درێژەکێشراوەوە دەناڵێنن".
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    خومەینی لە فتواکەیدا بڕیاری بە هەموو هێزە چەکدارەکانی دا، کە تا کۆتایی هاتنی کێشەی کورد لە کوردستان نەکشێنەوە؛ دوابەدوای ئەم بڕیارە ئایینییە بۆ ڕشتنی خوێنی کورد، کارەساتبارترین قۆناغی شۆڕش لە کوردستان دەستی پێکرد و خەڵک لە شار و گوندی کوردستان کەوتنە بەرپەلاماری هێزە دژی گەلییەکانی ڕێژیم. بە هاتنە ئارای ئەم دۆخەش، گەلی کورد بە ڕێبەرایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ناچار بوو بۆ پاراستنی کەرامەت و شەرافەتی نەتەوەکەی و پارێزگاری کردن لە نیشتمانی ئەهورایی کوردان، دەس بۆ چەک ببات و فازی خەباتی چەکداری دەستی پێکرد.
  • ڕاسان و پێشمەرگە ڕاسان و پێشمەرگە
    لە وەڵامی ئەو داوا و چاوەڕوانیەدایە کە پێگەی دروستی پێشمەرگە لە راساندا دەدۆزرێتەوە: ئامادەبوونی پێشمەرگە لە نێو دڵی خەڵک بۆ ورەدان بە خەبات و پاراستنی خەڵک لە ئاگری ڕێژیم؛ ئەمە ئەرکی نوێی پێشمەرگەی سەردەمی راسانە.
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.