• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٧ی ژولیەی ٢٠١٧ی زایینی - ٠٥ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئابووریی شپرزەی ئێران بە قازانجی کێیە؟

زایینی: ٢٠-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/٣١ - ٢٠:٤٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئابووریی شپرزەی ئێران بە قازانجی کێیە؟
ن: شەماڵ تەرغیبی

پڕ ئاشکرایە کە ئابووری کۆڵەکەیەکی سەرەکییە لە ژیانی تاک، بنەماڵە، ڕێکخراو و کۆمەڵگە؛ هەر لەم ڕاستایەشدا هەرچەندە ئەم ئابوورییە بەهێز و ڕەگ داکووتاوتر بێ باری گوزەران و دۆخی ژیان بەهێزتر و لەبارتر دەبێ، بەپێچەوانەشەوە هەرچەندە ئەم ئابوورییە کز و لاواز و بی نێوەڕۆکتر بێت دۆشداماوی و چەرمەسەرییەکانی ژیان زیاتر و زیاتر دەبن. لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستییە بۆ چی هیچ هەوڵێک بۆ چارەسەری کیشە و ئاریشە گەورە و بچووکەکانی بیاڤی ئابووریی ئێران نادرێت؟ یان ئەگەر هەوڵێک دراوە بۆچی بە هیچ ئەنجامێکی هەستپێکراو نەگەیشتووە و ئابووریی ئێران هەروا لاوازە؟

بە دوو بۆچوون دەتوانین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە: یەکەم ئەوەیکە سیستمی ئابووریی ئێران سیستمێکی مێرکانتێلیستییە کە بەهۆیەوە ئەو کەسانەی لە دۆخی هەنووکەیی ئابووریی ئێران بەهرەمەند دەبن ڕێگری دەکەن لە چاکسازی پێکهاتەیی. "مێرکانتێلیزم" قوتابخانەیەکی فکرییە کە بەهۆیەوە قازانجەکان لە نێوان بازرگانەکان و دەسەڵاتبەدەستان ڕێک دەخرێت؛ لەسەر ئەم بنەماش هاوپەیمانییەکی ڕانەگەیەندراوی نایاسایی پێک دێت کە هەر دوو لایەن قازانجی لێدەکەن؛ لە لایەکەوە بازرگانەکان بەهۆی پشتیوانی سیاسەتمەدارەکان بەتواناتر لە ڕابردوو دەبنەوە و لە ڕێگەی پارە و توانایی بازرگانەکانیش پشتگیریی نابەجێ لە سیاسەتە ملهۆڕانەکانی دەسەڵاتبەدەستە دیکتاتۆرەکان دەکرێت کە دەبێتە گەرەنتی بەردەوامی ئەم دەسەڵاتە.

بە واتایەکی تر سیاسەتمەدارە گەندەڵەکانی ئێران بۆ وەرگرتنی پشتیوانیی بازرگانەکان دەرەتانی کاری نایاساییان بۆ دەڕەخسێنن، تاکوو ژیانی ئابوورییان بەهێزتر بێت و لە بەرانبەریشدا پشتیوانیی ماددی و مەعنەوی ئەم توێژە بۆ بەردەوامیی دەسەڵاتەکەیان مسۆگەر دەکەن کە ئەم یارییە لەسەر سفرەی وڵات و خەڵکی بێ دەرەتان ئەنجام دەدرێت.

دووهەم بۆچوون بریتییە لەوەیکە دەسەڵات بەدەستان لەسەر بنەمای پاوانخوازییان سیستمی ئابوورییان دابەش کردووە بەسەر خزم و کەسوکاری نیزیک لە خۆیان و هاوشێوەی "تیولداری"ی سەردەمی مەغۆلەکان دەرەتانی هەرچەشنە کەڵکاژۆ وەرگرتنێکیان پێداون و "حاتەم ئاسا" و بە بێ سەرئێشەی یاسایی سەرقاڵی تاڵان کردن بن، تەنیا بەو مەرجەی کە ببنە مایە و گەرەنتییەک بۆ بەردەوامیی دەسەڵاتبەدەستان؛ زەقترین دەرهاویشتەکانی ئەم پاوانخوازییەش بریتییە لە داخرانی ڕۆژانە و بەردەوامی یەکە ئابوورییەکان بەتایبەت ئەو بەشەی کە دەوڵەتی نین.

بەم پێیە زۆر ڕوونە کە دەسەڵاتبەدەستان و پشتیوانەکانیان کە لە چوارچێوەی کارتێلە ئابوورییە ڕانەگەیەندراوەکانیان سەرقاڵی هەڵلووشینی داهات و سەرمایەی ماددی و مەعنەوی ئێرانن، نەتەنیا پێیان خۆش نییە کە ئابووریی وڵات گەشە بکات، بەڵکوو هەموو هێز و توانای خۆیان دەخەنە گەڕ تاکوو دۆخی شپرزەی ئابووری وەک خۆی بمێنێتەوە؛ ئیتر لەم نێوانەدا ئەگەر قەیرانی ئاو، قەیرانی وشکەساڵی، گرفتەکانی وەک بێکاری، هەڵاوسان، گرانی و هەژاری کە بۆخۆیان بەستێن خۆشکەری دیاردە و نەخۆشییە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانن، بە چارەسەرنەکراوییش بمێننەوە گرینگ نییە چوونکە چارەسەرکردنی ئەم کێشانە واتە کەم کردنەوەی دەسەڵاتی تیولدارە زاڵەکان بە سەر وڵاتدا.

لەمبارەوە دوکتور عەلی میرزاخانی ئابووریناس دەڵێ: ئابووریی ئێران بریتییە لە تیولداری مۆدێڕن بەو مانایە کە هەرێمە جیاکراوەکان جێگەی خۆیان بە یەکە ئابوورییە دابەشکراوەکان داوە و لەم نێوانەدا هەندێک کەسی خاوەن دەسەڵات بەهرەمەند دەبن لە قازانجە ئابوورییەکان و خەڵکی دیکەش سەریان بێ کڵاو دەمێنێتەوە!

ناوبراو لە وتارێکی شیکاریدا باس لەوە دەکات کە ئەگەر بمانهەوێ چارەسەرێک بۆ دۆخی ئابووریی ئیران بدۆزینەوە دەبێ پیش لە هەموو شتێک پەکەیجی تیولداری مۆدێڕن وەلابنێین و تێگەیشتنمان بەرانبەر بە ئابووری و ئابووریی سیاسی بگۆڕین.

بە وتەی ناوبراو ئابووریی ئێران ئابوورییەکی سیاسەت لێدراوە کە تێیدا سیاسەتمەدارەکان بڕیار لەسەر ئابووری دەدەن، لە حاڵێکدا کە بەپێی پێناسە ئەوە ئابووریزانانن کە دەبێ لەم بیاڤەدا چالاکییان هەبێ نەک سیاسەتمەدارەکان. بەڵام مەسەلەکە لێرەدا ئەوەیە کە قازانجە ماددییەکانی ئەو کەسانە ڕێگرن لەبەردەم گەڕاندنەوەی شکۆی زانستی ئابووری.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٥ لەم ژمارەیەدا:

ــ مستەفا هیجری: بێجگە لە ئێرانییەکان لــە مێــژووی مرۆڤایەتیــدا ...
ــ چاڵی لاوازی کۆماری ئیسلامی
ــ پێوەر و پرەنســیپە نەگۆڕەکانی قاسملوو لە سیاســەتدا بە نیسبەت کوردەکانــی پارچەکانی دیکە
ــ وتووێژی ڕۆژنامەی کوردستان لەگەڵ دوکتور ئیدریس ئەحمەدی