• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی سێپتامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٣٠ی خەرمانانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

هه‌ڵاواردن، زیانێک بۆ کار و چالاکیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا

زایینی: ٢٠-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/٣١ - ٢٠:٤٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
هه‌ڵاواردن، زیانێک بۆ کار و چالاکیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا
سارا پارسا

مێژووی مرۆڤ بەگشتی لەگەڵ چه‌مكی هەڵاواردن ململانێی زۆری هەبووە و بۆ لابردنیشی بە درێژایی مێژوو خەباتی کردووە. وەک خەبات بۆ لابردنی هەڵاواردن لە نیوان دەوڵەمەند و هەژار لە کۆمەڵگا، هەڵاواردنی نەتەوەیی (کە نەتەوەی کورد لەم بوارەدا مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە)، هەڵاواردن لە بنەماڵەکان لە نێوان کچ و کور یان ژن و پیاو کە لە خانەی هەڵاواردنی ڕەگەزی جێ دەگرێت. لە هەموو کۆمەڵگاکانیشدا کەس یان کەسانێک هەبوون کە بۆ لابردنی ئەم دیارده‌ کۆمەڵایەتی و تا ڕادەیەکیش دەروونییە، چالاکییان کردووه‌ و تەنانەت خوێنیشیان بۆ داوه‌.

ئەو شتەی ئێستا تەوەری باسەکەیە، هەڵاواردن لە شوێنی کار و چالاکیی فەرمانبەرانە کە بە دڵنیاییشەوە گرفتی هەرە زۆری فەرمانبەران لە هەموو دنیادایە بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و ئێراندا ئەم پرسه‌ سەرنجڕاکێشە بوونی هەیە.

باس لەسەر ئەم کێشەیە باسێکی زۆر قووڵ و سەرنجڕاکێشە. لە هەموو کۆمەڵگایەکدا مرۆڤەکان لە بواری جۆراوجۆری وەکوو ڕەگەز، تەمەن، ئایین، وشیاری و لێهاتوویی لێک جیاوازن، بەڵام ئەو شتەی جیاوازییەکان دەخاتە خانەی هەڵاواردنەوە، چۆنیەتیی هەڵسوکەوتی خاوەن پۆستە گرنگەکانە لە نێوان فەرمانبەران لە بارودۆخێکی هاوسەنگ و هاوشێوەدا کە هەرکات لەگەڵ هەڵاواردن هاوڕێ بێت لە هەر بوار و بەشێکدا، لە سەر داهاتوو و چالاکیی کۆمەڵگا کاریگەریی نەرێنیی هەیە و تەنانەت دەبێتە مەترسییەک بۆ مرۆڤ و ژینگەی مرۆڤەکان.

هۆکاری سەرهەڵدانی هەڵاواردن لەنێوان فەرمانبەران لەلایەن بەرپرسانەوە چییە؟

بەپێی ئه‌زموونەکان، هەرکات تاکێک یا گرووپێک و لە بیاڤێکی بەربڵاتر لە کۆمەڵگادا، بەرپرسێک لە شوێنی بەرپرسایەتی خۆیدا هەست بە مەترسی لە شوناس و بەرژەوەندیی خۆی بکات یان کاروباری فەرمانبەرانی کۆنترۆل بکات، بۆ پاراستنی قازانج و سەلماندنی ده‌سه‌ڵاتداریی خۆی، بەشێوەیەکی دوور لە یاسا و ئاكاری مرۆیی، بە ئۆگرکردنی کەس یان کەسانێک یا پێکهێنانی دەسته‌ و گرووپ وەک ئامرازی پاراستنی قازانج و بەرژەوەندیی خۆی، مافی کەسانی دیکە پێشێل بکات. بەڵام لەکۆمەڵگایەک کە ڕێکخراوەکانی وفەرمانگەکانی، ئیستا لە هەر ئاستێکدا بێت چ لە بازنەیەکی بچووک وەک فەرمانگە فەرمییە ئیجراییەکان و چ لە ئاستێکی گەورەتردا وەک وەزاڕەتخانەکان و فەرمانگە سیاسی و سەربازییەکان، لەلایەن بەرپرسانیەوە، فەرمانبەرانیان بکەونە بەرهەڵاواردن، بە دڵنیاییەوە ئەو کۆمەڵگایە هیچ داهاتوویەکی ڕوونی نابێت وتەنیا کولتووری پشت‌بستن بە زۆرداری و پێشێل کردنی ماف لە کۆمەڵگا لەهەر ئاستێکدا و لەهەر بوارێکدا لە نێوان مرۆڤەکانیدا پەرە دەستێنێت.

بەپێی سەرچاوە زانستییه‌كان، هەڵاواردن سێ جۆرە: هەڵاواردنی ڕاستەوخۆ، هەڵاواردنی ناڕاستەوخۆ و هەڵاواردنی سیستماتیک.

هەڵاواردنی ڕاستەوخۆ: کاتێک سەرهەڵدەدات کە بە فەرمانی بەرپرسان لە ڕێکخراوێک یا فەرمانگەیەک، بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی خۆیان تاک یا گرووپێک کە سەر بە فەرمانی بەرپرسانیان، هەلیان بۆ دەرەخسێت بۆ پێشچوونی کار و باریان لە ڕاستای قازانج و بەرژەوەندیی بەرپرس و لەو نێوانەشدا مافی دەستە یان تاکێکی دیکە زەوت دەکرێت و بەپێی سەرچاوەکان و گوته‌ی کارناسان، ئەمجۆرە هەڵاواردنە زۆر بە ڕاشکاوی هەستی پێدەکریت و لە زۆربەی هەرەزۆری ڕێکخراوەکان و فەرمانگاکان نەک هەر لە ئێران، بەڵکوو بەگشتی لە هەموو دنیادا بوونی هەیە.
هەڵاواردنی ناڕاستەوخۆ: ئەمجۆرە هەڵاواردنە کاتێک ڕوو ده‌دا کە یاساکان لە سیستمێکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی بە ڕواڵەت بێلایەنە، بەڵام لە ئاکامدا تەنیا بە قازانجی کەسانێک بێت کە شوناسێکی دیاریکراویان بێت و لە کۆتایشدا ببێتە هۆکارێک بۆ کەمبوونەوەی دەرفەتی کار بۆ گرووپ یا تاکەکان لە شوێنی کار یان ژیان، وەک ئەوەی کە ژن و پیاو هەردووکیان توانای کار لە بنکەی پۆلیسیان هەیە، بەڵام بە مەرجی بەرزیی باڵا کە لە ئاکامدا زۆربەی ژنان بە هۆی نەبوونی فاکتەری به‌رزیی باڵا، لە كاركردن لە ڕێزی پۆلیسدا بێبەش دەکرێن.

هەڵاواردنی پێكهاته‌یی یا سیستماتیک: جۆرێک لە هەڵاواردنی ناڕاستەوخۆیە کە بارودۆخی کۆمەلایەتیی ئەم جۆرە هەڵاواردنەی پێکهێنابێت و بە دریژایی کاتیش لە سیستمی کۆمەڵایەتی و تەنانەت سیاسیشدا گونجابێت، وەک: بەڕێوەبەریی نووسینگەکان تەنیا بۆ ژنانە و پیشه‌ی ئەندازیاری ته‌نیا بۆ پیاوان و...

ئێسترێس، دەرئەنجامی سەرەکیی هەڵاواردن لە شوێنی‌کار
ئێسترێس چییە؟ لە مانادا لە وشەی (stringere) وەرگیراوە، بە مانای تێکشێوانی باری دەروونی. ئێسترێس کەمبوونەوەی توانا و ئاستی جەستەیی و دەروونیە کە بە هۆی گرفتەوە سەرهەڵدەدات.

ئێسترێس ئه‌زموونێکە کە بەگشتی هەر تاکێک لە ژیاندا بە دەیان جار لە دەروونیدا بە هۆکارگەلێکی جۆراوجۆر هەستی پێکردووە.

سیاسەتگەلێکی نه‌شیاو و هەڵاواردن لە شوێنی کار لە هۆکارەکانی سەرهەڵدانی ئێسترێسە، نەمانی هاندەر بۆ کار و چالاکی و لە ئاکامدا تووشبوون بە خەمۆکی، جیاوازی لە دانی مووچە لە نێوان فەرمانبەران لە بارودۆخی یەکسان بۆ کار و چالاکی لە شوێنی کار، لاچوونی هەستی هاوکاری لە نێوان فەرمانبەران بە هۆی بوونی هەڵاواردن لەنێوان فەرمانبەراندا، چاوەدێریی بێ‌بنەما و ئازاردەر لەلایەن بەرپرسانەوە کە خۆی هۆکارێکە بۆ بێ‌متمانەیی لەنێوان فەرمانبەراندا. دەرچواندنی یاساگەلێکی وشک و نالۆژیک، ناکۆکیی جۆراوجۆر لە شوێنی کار لەکاتی بەڕێوەبردنی یاسا بۆ هەمووان، سەپاندنی ئەرکی دوور لە توانا بەسەر فەرمانبەراندا بەتایبەت فەرمانبەرانێک کە تەنیا بە هۆی پاڵپشتی لەلایەن بەرپرسانیانەوە ئەرکیان پێ‌ئەسپێردراوە بە بێ بوونی توانای پێویست بۆ ئەو ئەرکە، کە خۆی هۆکارێکی سەرەکیی ئێسترێسە بۆ ئەو تاک یا گرووپە، هەست بە زۆر بوونی ئەرک لە نێوان فەرمانبەران بە بێ هەڵسەنگاندنی ئاستی توانایان، کەڵک وەرنەگرتن لە توانای فەرمانبەرانی بەتوانا و کارامە، کەمیی هەڵکەوت و بارودۆخ لە شوێنی کار، سەرکەوتنی کەسانی بەرژەوەندیخواز بە هۆی خۆهەڵواسین بە بەرپرسایەتیەوە، سەرهەڵدانی گەندەڵی لە شوێنی کار و چالاکی، پێشێل کردنی یاسا لەلایەن کەسانێک کە خۆیان لە ئاستی بڕیاردەریدان و... دەتوانن هۆکارگەلێک بن بۆ سەرهەڵدانی ئێسترێس.

زۆربەی هەرە زۆری کەسانێک کە لەگەڵ ئەم کێشە کۆمەڵایەتییە بەرەوڕوو دەبنەوە باشترین دژكرده‌وه‌ بۆ بەرگری کردن لە باری دەروونییان چییە؟

پرسیار لە خۆ کردن کە ئایا بە مانای ڕاستەقینە قوربانیی هەڵاواردن بوون؟ ئەگەر کەسێک هەست دەکات کە بووەتە قوربانیی هەڵاواردن باشترین ڕێگاچارە چییە:

بە چالاکیی زیاترەوە ئەرکە ئەسپێڕدراوەکان جێبەجێ بکات، سەبر باشترین ڕێگە چارە بۆ لەنێو بردنی ناخۆشییەکان لە بەرانبەر هەڵاواردندایە. لە ئاکامدا و بە گشتی لە هەموو کۆمەڵگاکاندا هەڵاواردن بوونی هەیە، بەڵام زیاتر ئەم کردەوەیە لە کۆمەڵگایەکدا سەرهەڵدەدات و سیستمی ئەو کۆمەڵگایە لە یەک دەترازێنیت کە لە بواری کولتوورییەوە دەسەڵاتدارانی یا خود بەرپرسانی لە ئاستێکی خواری بیرکردنەوە و دەروونیدان، بەرژەوەندیخوازی لەو جۆر کۆمەڵگایانەدا قسەی یەکەم دەکات.

مەرایی کردن و زمان‌لووسی کردن سەرچاوەیەکە بۆ پێشبردنی کار و بەرژەوەندی، ئاستی توانامەندیی فەرمانبەران و تاکەکان پێوەر نییە بۆ ئەرکەکان و تەنیا چەپڵەڕێزان بۆ بەڵێ گوتن بە ناحەقییەکانی بەرپرسان، پێوەرێکە بۆ کار و چالاکی و سەرکەوتنی نەیاران.

کۆمەڵگایەک کە کولتووری لە سەر بنەما ناڕه‌واکان بێت، هەڵاواردن یەکەمین بەرهەمه‌ لەو جۆره‌ سیستمانەدا، کولتوورێک کە بەرژەوەندیخوازی ئامانجی سەرەکیی بێت، هیچ کات مافی هیچ تاکێک بە مانای ڕاستەقینەی دابین ناکرێت و تەنانەت پێشێلیش دەکرێت و دەرەنجامیشی ئاڵۆزی و بێمتمانەیی لە نێوان مرۆڤەکان و کۆمەڵگا دەبێت و بەس.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٨ لەم ژمارەیەدا:

ــ توتالیتاریزم و کۆمەڵگا
ــ شار جمەی دێ
ــ خاکی سووتاووەک تاکتیک یان ستراتێژی؟
ــ کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
  • کاوە بەهرامی: ڕاسان هێمای خەباتی ڕۆژهەڵاتە و رێژیم بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێ کاوە بەهرامی: ڕاسان هێمای خەباتی ڕۆژهەڵاتە و رێژیم بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێ
    چالاکانی سیاسی لەو باوەڕەدان، ناوەندە ئەمنییەکان و سوپای پاسداران لە ماوەی چەندین ساڵی رابردوودا بە بەڕێوەبردنی مانۆڕ و میلیتاریزە کردنی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران، ویستوویانە سیمایەکی نائەمن لە ناوچە کوردنشینەکان نیشان بدەن و بەو هۆیەشەوە هەتا ئێستا بە شێوەی پلان بۆداڕێژراو پیشیان بە گەشە سەندنی ئابووری ناوچە کوردنشینەکان گرتووە.
  • ڕەساڵەتی تەنز له شێعری \ ڕەساڵەتی تەنز له شێعری "مەلا مارف کۆکەیی"دا
    ته‌نز یه‌کێک له شێوازە کاریگه‌رەکانی ئاخاوتنی ئه‌دەبی و هونه‌رییه. ئه‌م شێوازه ئاخاوتنه یه‌کێک له لقەکانی ئه‌دەبیاتی ڕەخنه‌گرانه و کۆمەڵایه‌تییانه‌ به ئه‌ژمار دێت.
  • خاکی سووتاو وەک تاکتیک یان ستراتێژی؟ خاکی سووتاو وەک تاکتیک یان ستراتێژی؟
    تێکدانی سرووشتی کوردستان بەمەبەستی تێکدانی ژیانی خەڵک و دەربەدەرکردنیان دەکرێ؛ بۆیە دەبێ ئەو سیاسەتە چەپەڵ و گەماڕەی داگیرکەران هەرچی زیاتر لەقاو بدرێ و پێش بەو وێرانکارییە بگیردرێ. ئەو سیاسەت و پیلانانەی دوژمن لە پێش هەموو شتێکدا دژی زاگۆن و کونوانسیۆنەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و بەتایبەتی کونوانسیۆنی مافی مرۆڤە.
  • کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
    لە سەدەی سێیەمی کۆچیدا کرماشان لە چوارچێوەی دەسەڵاتی "سەفارییەکان"دا بووە، بەڵام گرووپێک لە شیعە کوردەکانی کرماشان بەناوی "حەسەنویە" (حکوومەتی ئالی حەسەنویە)یان دامەزراندووە کە نزیکەی نیو سەدە لەوێ دەسەڵاتیان هەبووە.
  • سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ ڕەخساندنی دۆخی ئانۆمی لە كوردستان سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ ڕەخساندنی دۆخی ئانۆمی لە كوردستان
    ئەگەر ڕێگای ئەوەشمان پێ بدرێت كە بتوانین وەك گریمانەیەك سیاسەت لە دەرەوەی پانتایی كۆمەڵایەتی دابنین بۆ ئەوەی بتوانین پەیوەندی نێوان ئەم دووانە لە ئاستی ئانۆمیدا شی بكەینەوە، پێویستە بڵێین دوای هەر گۆڕانێكی بناغەیی لە كۆمەڵگا نۆڕم و بەها كۆمەڵایەتییەكان بە شێوەیەكی بنچینەیی دەگۆڕێن و نۆڕم و بەهای كۆمەڵایەتی نوێ جێگایان دەگرنەوە.
  • سەرنجێک لە بایەخ و دیاردە مودێڕنەکان لە ئێراندا سەرنجێک لە بایەخ و دیاردە مودێڕنەکان لە ئێراندا
    ئەوە حاشاهەڵنەگرە کە کۆمەڵگەی مەدەنیش وەک زۆرینەی بەها ئەوڕۆییەکان چەمکێکە کە لەسەر دیاردەیەکی بەرهەست و عەینی لە نێودڵی کۆمەڵگەی رۆژئاوایی هاتووەتە دەر.
  • توتالیتاریزم وكۆمەڵگا توتالیتاریزم وكۆمەڵگا
    هەربۆیە ئیدی ڕێبەر دەبێتە ئەفسانە و بەقەولی "ئینیا تسیۆسیلۆنێ" كە لە كتێبی مەكتەبی دیكتاتۆرەكان‌دا دەڵێ: «ڕێبەر دەبێتە ئەفسانەی تاكی خۆبە زلزان .» جارێك دەبێتە "سێبەری خودا" و جارێك دەبێتە "نوێنەرو جێبەجێكاری فەرمانی خودا".
  • ئامانجە شاراوەکانی پشت رێککەوتنەکەی نێوان حیزبوڵڵای لوبنان، رێژیمی ئەسەد و داعش ئامانجە شاراوەکانی پشت رێککەوتنەکەی نێوان حیزبوڵڵای لوبنان، رێژیمی ئەسەد و داعش
    ٥- پاش ئەوەی کۆریدۆری تاران - بەیروت لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە تێک درا بۆ ئەوەی رێگایەکی وشکانی بەرەو هاوپەیمانەکانی و بەرەو دەریای سپی ناوەراست بۆ خۆی بکاتەوە_ هەرچەند ئەو کۆریدۆرە پێشتر لەلایەن سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە تێکدرا لەوەی کە ئیزنی بە ئێران نەدا لە رێگای کوردستانەوە رێرەوێک بەرەو سوریا بکاتەوە_ ئێستا دەیهەوێ بە بەهانەی هێزەکانی داعش لە رێگای حەشدی شەعبییەوە ئەو رێگایە بەرەو لوبنان بکاتەوە کە گومانم هەیە لەمەشیاندا بەئاسانی بتوانێ ئەو پلانەی جێبەجێ بکات چونکە لەمێژە ئەمریکا بەو خەونەی ئێرانی زانیوە.
  • گەورەترین لەمپەری سەر ڕێگای ئێران بۆ سازکردنی هیلالی شیعی و پەرەدان بە تووندرەویەکان بوونی هێزی سەربازی ئامریکایە گەورەترین لەمپەری سەر ڕێگای ئێران بۆ سازکردنی هیلالی شیعی و پەرەدان بە تووندرەویەکان بوونی هێزی سەربازی ئامریکایە
    ئەگەرچی هیلالی شیعی بۆتە هۆی کۆنترۆڵی وڵاتانی عەرەبی و کێبڕکێ چەک‌وچۆڵییەکان بە قازانجی کۆمپانیا ئامریکاییەکان شکاوەتەوە و ئەوەش رەوایی بە مانەوەی درێژماوەی ئامریکا دەبەخشێت بەڵام بە دوو هۆکار ئامریکا ئەوە بە قازانجی درێژماوەی خۆی نابینێت.
  • دەوڵەتی موازی؛ كاریگەرترین پیلانی ڕێژیم بۆ مانەوه له دەسەڵات به هەر نرخێک بێ دەوڵەتی موازی؛ كاریگەرترین پیلانی ڕێژیم بۆ مانەوه له دەسەڵات به هەر نرخێک بێ
    بەڵام له دوای شەڕ هەست به كەڵك و بەكارهاتوویی ئەو هێزه كرا، چۆن ئەو هێزە له قوڵایی خەڵكەوه و له ناوچه جیاجیاكانی وڵات وەكوو بەلووچستان، باکوور و باشوور و كوردستان پێکهاتبوو و هەروەها ئەو لاوازیەی کە ئەرتەش هەیبوو ئەو هێزە نەیبوو و سەرەڕای ئەوەش سپای پاسداران هێزێکی ئیدئۆلۆژیک بوو.
  • شار جمەی دێ شار جمەی دێ
    ئەمە یەکەم سووکایەتی و ستەم نەبوو و دوایینیشیان نییە، بەڵام ستەمکاریەکە ئەوەندە روون و ئاشکرا بوو کە خوێنی خەڵکی وەجۆش هێنا و لە کردەوەیەکی مەدەنی و ئاشتیخوازانەدا شاریان داخست و چوونە بەردەم فەرمانداری تاکوو داوای دادپەروەری بکەن.
  • حەسەن شەرەفی: ئەوانەی ڕێژیمی ئێران پێی دەڵێت شەیتانی گەورە و دوژمن، بە کردەوە دەبنە جیرانی کۆماری ئیسلامیی ئێران حەسەن شەرەفی: ئەوانەی ڕێژیمی ئێران پێی دەڵێت شەیتانی گەورە و دوژمن، بە کردەوە دەبنە جیرانی کۆماری ئیسلامیی ئێران
    سەردانی سوپاسالاری ئێران بۆ تورکیە، ئامانج و بەرنامەیان لەو کاتە هەستیارەدا مژاری دیمانەی ئەمجارەی کوردستانە لەگەڵ بەڕێز حەسەن شەرەفی، جێگری سکرتێری گشتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین.
  • سەربەخۆیی باشوور وەک دەرفەتێک بۆ دەوڵەتسازی و دێموکراسیی سەرکەوتوو سەربەخۆیی باشوور وەک دەرفەتێک بۆ دەوڵەتسازی و دێموکراسیی سەرکەوتوو
    هەوڵێکی وا دەتوانێ دوو سوودی هەبێ: لەلایەک، بە دەسنیشان‌کردنی لێکچوون و جیاوازییەکانی باشووری کوردستان لەگەڵ وڵاتانی دیکە، دەتوانین باشتر ڕاڤەی ئەو مەسەلەیە بکەین، لەلایەکی دیکەوە، دەشێ بەرچاوڕوونی لەمەڕ قۆناغەکانی پاش سەربەخۆیی باشووری کوردستان وەدەست بێنین.
  • هەڵسەنگاندنێک لەسەر \ هەڵسەنگاندنێک لەسەر "ڕاسان" و "دەروونی کوردستانی ڕۆژهەڵات"
    بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوە کە هەتا ئێستا ڕاسان هەتا چ ڕادەیێک تێکەڵ بە دەروون یان ڕەوانی خەڵکی شەقامی کوردستانی ڕۆژهەڵات لە ناوخۆدا بووە ناچارم مێژویێکی کورتی ڕابردوو بهێنمەوە بەرباس کە لانیکەم لەم شارە کە من تێیدا دەژیم لە دەرونی مرۆڤەکان وخەڵکی تا ڕادەیێک جێگای خۆی کردبوویەوە.