• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٧ی مەیی ٢٠١٧ی زایینی - ٠٦ی جۆزەردانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

هه‌ڵاواردن، زیانێک بۆ کار و چالاکیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا

زایینی: ٢٠-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/٣١ - ٢٠:٤٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
هه‌ڵاواردن، زیانێک بۆ کار و چالاکیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا
سارا پارسا

مێژووی مرۆڤ بەگشتی لەگەڵ چه‌مكی هەڵاواردن ململانێی زۆری هەبووە و بۆ لابردنیشی بە درێژایی مێژوو خەباتی کردووە. وەک خەبات بۆ لابردنی هەڵاواردن لە نیوان دەوڵەمەند و هەژار لە کۆمەڵگا، هەڵاواردنی نەتەوەیی (کە نەتەوەی کورد لەم بوارەدا مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە)، هەڵاواردن لە بنەماڵەکان لە نێوان کچ و کور یان ژن و پیاو کە لە خانەی هەڵاواردنی ڕەگەزی جێ دەگرێت. لە هەموو کۆمەڵگاکانیشدا کەس یان کەسانێک هەبوون کە بۆ لابردنی ئەم دیارده‌ کۆمەڵایەتی و تا ڕادەیەکیش دەروونییە، چالاکییان کردووه‌ و تەنانەت خوێنیشیان بۆ داوه‌.

ئەو شتەی ئێستا تەوەری باسەکەیە، هەڵاواردن لە شوێنی کار و چالاکیی فەرمانبەرانە کە بە دڵنیاییشەوە گرفتی هەرە زۆری فەرمانبەران لە هەموو دنیادایە بەتایبەت لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و ئێراندا ئەم پرسه‌ سەرنجڕاکێشە بوونی هەیە.

باس لەسەر ئەم کێشەیە باسێکی زۆر قووڵ و سەرنجڕاکێشە. لە هەموو کۆمەڵگایەکدا مرۆڤەکان لە بواری جۆراوجۆری وەکوو ڕەگەز، تەمەن، ئایین، وشیاری و لێهاتوویی لێک جیاوازن، بەڵام ئەو شتەی جیاوازییەکان دەخاتە خانەی هەڵاواردنەوە، چۆنیەتیی هەڵسوکەوتی خاوەن پۆستە گرنگەکانە لە نێوان فەرمانبەران لە بارودۆخێکی هاوسەنگ و هاوشێوەدا کە هەرکات لەگەڵ هەڵاواردن هاوڕێ بێت لە هەر بوار و بەشێکدا، لە سەر داهاتوو و چالاکیی کۆمەڵگا کاریگەریی نەرێنیی هەیە و تەنانەت دەبێتە مەترسییەک بۆ مرۆڤ و ژینگەی مرۆڤەکان.

هۆکاری سەرهەڵدانی هەڵاواردن لەنێوان فەرمانبەران لەلایەن بەرپرسانەوە چییە؟

بەپێی ئه‌زموونەکان، هەرکات تاکێک یا گرووپێک و لە بیاڤێکی بەربڵاتر لە کۆمەڵگادا، بەرپرسێک لە شوێنی بەرپرسایەتی خۆیدا هەست بە مەترسی لە شوناس و بەرژەوەندیی خۆی بکات یان کاروباری فەرمانبەرانی کۆنترۆل بکات، بۆ پاراستنی قازانج و سەلماندنی ده‌سه‌ڵاتداریی خۆی، بەشێوەیەکی دوور لە یاسا و ئاكاری مرۆیی، بە ئۆگرکردنی کەس یان کەسانێک یا پێکهێنانی دەسته‌ و گرووپ وەک ئامرازی پاراستنی قازانج و بەرژەوەندیی خۆی، مافی کەسانی دیکە پێشێل بکات. بەڵام لەکۆمەڵگایەک کە ڕێکخراوەکانی وفەرمانگەکانی، ئیستا لە هەر ئاستێکدا بێت چ لە بازنەیەکی بچووک وەک فەرمانگە فەرمییە ئیجراییەکان و چ لە ئاستێکی گەورەتردا وەک وەزاڕەتخانەکان و فەرمانگە سیاسی و سەربازییەکان، لەلایەن بەرپرسانیەوە، فەرمانبەرانیان بکەونە بەرهەڵاواردن، بە دڵنیاییەوە ئەو کۆمەڵگایە هیچ داهاتوویەکی ڕوونی نابێت وتەنیا کولتووری پشت‌بستن بە زۆرداری و پێشێل کردنی ماف لە کۆمەڵگا لەهەر ئاستێکدا و لەهەر بوارێکدا لە نێوان مرۆڤەکانیدا پەرە دەستێنێت.

بەپێی سەرچاوە زانستییه‌كان، هەڵاواردن سێ جۆرە: هەڵاواردنی ڕاستەوخۆ، هەڵاواردنی ناڕاستەوخۆ و هەڵاواردنی سیستماتیک.

هەڵاواردنی ڕاستەوخۆ: کاتێک سەرهەڵدەدات کە بە فەرمانی بەرپرسان لە ڕێکخراوێک یا فەرمانگەیەک، بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی خۆیان تاک یا گرووپێک کە سەر بە فەرمانی بەرپرسانیان، هەلیان بۆ دەرەخسێت بۆ پێشچوونی کار و باریان لە ڕاستای قازانج و بەرژەوەندیی بەرپرس و لەو نێوانەشدا مافی دەستە یان تاکێکی دیکە زەوت دەکرێت و بەپێی سەرچاوەکان و گوته‌ی کارناسان، ئەمجۆرە هەڵاواردنە زۆر بە ڕاشکاوی هەستی پێدەکریت و لە زۆربەی هەرەزۆری ڕێکخراوەکان و فەرمانگاکان نەک هەر لە ئێران، بەڵکوو بەگشتی لە هەموو دنیادا بوونی هەیە.
هەڵاواردنی ناڕاستەوخۆ: ئەمجۆرە هەڵاواردنە کاتێک ڕوو ده‌دا کە یاساکان لە سیستمێکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی بە ڕواڵەت بێلایەنە، بەڵام لە ئاکامدا تەنیا بە قازانجی کەسانێک بێت کە شوناسێکی دیاریکراویان بێت و لە کۆتایشدا ببێتە هۆکارێک بۆ کەمبوونەوەی دەرفەتی کار بۆ گرووپ یا تاکەکان لە شوێنی کار یان ژیان، وەک ئەوەی کە ژن و پیاو هەردووکیان توانای کار لە بنکەی پۆلیسیان هەیە، بەڵام بە مەرجی بەرزیی باڵا کە لە ئاکامدا زۆربەی ژنان بە هۆی نەبوونی فاکتەری به‌رزیی باڵا، لە كاركردن لە ڕێزی پۆلیسدا بێبەش دەکرێن.

هەڵاواردنی پێكهاته‌یی یا سیستماتیک: جۆرێک لە هەڵاواردنی ناڕاستەوخۆیە کە بارودۆخی کۆمەلایەتیی ئەم جۆرە هەڵاواردنەی پێکهێنابێت و بە دریژایی کاتیش لە سیستمی کۆمەڵایەتی و تەنانەت سیاسیشدا گونجابێت، وەک: بەڕێوەبەریی نووسینگەکان تەنیا بۆ ژنانە و پیشه‌ی ئەندازیاری ته‌نیا بۆ پیاوان و...

ئێسترێس، دەرئەنجامی سەرەکیی هەڵاواردن لە شوێنی‌کار
ئێسترێس چییە؟ لە مانادا لە وشەی (stringere) وەرگیراوە، بە مانای تێکشێوانی باری دەروونی. ئێسترێس کەمبوونەوەی توانا و ئاستی جەستەیی و دەروونیە کە بە هۆی گرفتەوە سەرهەڵدەدات.

ئێسترێس ئه‌زموونێکە کە بەگشتی هەر تاکێک لە ژیاندا بە دەیان جار لە دەروونیدا بە هۆکارگەلێکی جۆراوجۆر هەستی پێکردووە.

سیاسەتگەلێکی نه‌شیاو و هەڵاواردن لە شوێنی کار لە هۆکارەکانی سەرهەڵدانی ئێسترێسە، نەمانی هاندەر بۆ کار و چالاکی و لە ئاکامدا تووشبوون بە خەمۆکی، جیاوازی لە دانی مووچە لە نێوان فەرمانبەران لە بارودۆخی یەکسان بۆ کار و چالاکی لە شوێنی کار، لاچوونی هەستی هاوکاری لە نێوان فەرمانبەران بە هۆی بوونی هەڵاواردن لەنێوان فەرمانبەراندا، چاوەدێریی بێ‌بنەما و ئازاردەر لەلایەن بەرپرسانەوە کە خۆی هۆکارێکە بۆ بێ‌متمانەیی لەنێوان فەرمانبەراندا. دەرچواندنی یاساگەلێکی وشک و نالۆژیک، ناکۆکیی جۆراوجۆر لە شوێنی کار لەکاتی بەڕێوەبردنی یاسا بۆ هەمووان، سەپاندنی ئەرکی دوور لە توانا بەسەر فەرمانبەراندا بەتایبەت فەرمانبەرانێک کە تەنیا بە هۆی پاڵپشتی لەلایەن بەرپرسانیانەوە ئەرکیان پێ‌ئەسپێردراوە بە بێ بوونی توانای پێویست بۆ ئەو ئەرکە، کە خۆی هۆکارێکی سەرەکیی ئێسترێسە بۆ ئەو تاک یا گرووپە، هەست بە زۆر بوونی ئەرک لە نێوان فەرمانبەران بە بێ هەڵسەنگاندنی ئاستی توانایان، کەڵک وەرنەگرتن لە توانای فەرمانبەرانی بەتوانا و کارامە، کەمیی هەڵکەوت و بارودۆخ لە شوێنی کار، سەرکەوتنی کەسانی بەرژەوەندیخواز بە هۆی خۆهەڵواسین بە بەرپرسایەتیەوە، سەرهەڵدانی گەندەڵی لە شوێنی کار و چالاکی، پێشێل کردنی یاسا لەلایەن کەسانێک کە خۆیان لە ئاستی بڕیاردەریدان و... دەتوانن هۆکارگەلێک بن بۆ سەرهەڵدانی ئێسترێس.

زۆربەی هەرە زۆری کەسانێک کە لەگەڵ ئەم کێشە کۆمەڵایەتییە بەرەوڕوو دەبنەوە باشترین دژكرده‌وه‌ بۆ بەرگری کردن لە باری دەروونییان چییە؟

پرسیار لە خۆ کردن کە ئایا بە مانای ڕاستەقینە قوربانیی هەڵاواردن بوون؟ ئەگەر کەسێک هەست دەکات کە بووەتە قوربانیی هەڵاواردن باشترین ڕێگاچارە چییە:

بە چالاکیی زیاترەوە ئەرکە ئەسپێڕدراوەکان جێبەجێ بکات، سەبر باشترین ڕێگە چارە بۆ لەنێو بردنی ناخۆشییەکان لە بەرانبەر هەڵاواردندایە. لە ئاکامدا و بە گشتی لە هەموو کۆمەڵگاکاندا هەڵاواردن بوونی هەیە، بەڵام زیاتر ئەم کردەوەیە لە کۆمەڵگایەکدا سەرهەڵدەدات و سیستمی ئەو کۆمەڵگایە لە یەک دەترازێنیت کە لە بواری کولتوورییەوە دەسەڵاتدارانی یا خود بەرپرسانی لە ئاستێکی خواری بیرکردنەوە و دەروونیدان، بەرژەوەندیخوازی لەو جۆر کۆمەڵگایانەدا قسەی یەکەم دەکات.

مەرایی کردن و زمان‌لووسی کردن سەرچاوەیەکە بۆ پێشبردنی کار و بەرژەوەندی، ئاستی توانامەندیی فەرمانبەران و تاکەکان پێوەر نییە بۆ ئەرکەکان و تەنیا چەپڵەڕێزان بۆ بەڵێ گوتن بە ناحەقییەکانی بەرپرسان، پێوەرێکە بۆ کار و چالاکی و سەرکەوتنی نەیاران.

کۆمەڵگایەک کە کولتووری لە سەر بنەما ناڕه‌واکان بێت، هەڵاواردن یەکەمین بەرهەمه‌ لەو جۆره‌ سیستمانەدا، کولتوورێک کە بەرژەوەندیخوازی ئامانجی سەرەکیی بێت، هیچ کات مافی هیچ تاکێک بە مانای ڕاستەقینەی دابین ناکرێت و تەنانەت پێشێلیش دەکرێت و دەرەنجامیشی ئاڵۆزی و بێمتمانەیی لە نێوان مرۆڤەکان و کۆمەڵگا دەبێت و بەس.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠١ لەم ژمارەیەدا:

ــ کورتە وەڵامێک بۆ ئەو کەسە ئاکادمییانەی بەلارێ‌دا چوون
ــ لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی
ــ ئابووری چەکی دەستی بەربژێرەکان بۆ فریودانی خەڵک
ــ ژێستی سیاسی و خەباتکاری
  • هەڵبژاردن لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ئەزموونێكی ئەزموون كراو هەڵبژاردن لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ئەزموونێكی ئەزموون كراو
    یەكەم: ئەوەی كە كۆڵەكە ڕووخاوەكانی ئابووری و سیاسی نۆژن كەنەوە تا شانۆگەریی هەڵبژاردنێكی هێمن و بێ‌كێشە وە پشت سەر بنێن.
  • کورد فاکتەرى یەکلاکەرەوە لە ئاڵۆزییەکانى ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاست کورد فاکتەرى یەکلاکەرەوە لە ئاڵۆزییەکانى ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاست
    لەبەرچاوگرتنى ئەو هەنگاوانە بۆ دەستەبەرکردنى مافى کورد پێویستە و زۆر ڕوونە ئەگەر خۆمان پێشقەدەم نەبین لە کار کردن لە ئاراستەى ئەو ستراتیژییە، سەرکەوتنى کاتى یا بانگەشەى ڕاگەیاندن ناتوانن داهاتوویەکى ڕوون بۆ کورد دابین بکەن.
  • پەرویز ڕەحیم قادر: ڕاسان، پێویستی به‌ هاتنه‌ئارای عه‌قڵیه‌تێكی فره‌ڕه‌هه‌ند و نوێ و مۆدێڕنه‌ پەرویز ڕەحیم قادر: ڕاسان، پێویستی به‌ هاتنه‌ئارای عه‌قڵیه‌تێكی فره‌ڕه‌هه‌ند و نوێ و مۆدێڕنه‌
    یه‌كێك له‌ كێشه‌كانی كورد نه‌بوونی یه‌كگرتووییه‌كی عه‌ینی له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵات، دامه‌زراوه‌ یاخود ڕێكخراوێكی سه‌راسه‌ری بووه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ش بۆ نه‌بوونی ڕه‌گه‌زه‌ مۆدێڕنه‌ ناسنامه‌ییه‌كان(مادی و نامادی) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ درێژكراوه‌ی میژووی سیاسی-كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی بارودۆخی كورد/كوردستان بووه‌ له‌ هه‌موو به‌شه‌كاندا، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان.
  • سەرۆک کۆمارێکی کۆیلە یان تەداروکاتچی؟ بە چ نرخێک؟ سەرۆک کۆمارێکی کۆیلە یان تەداروکاتچی؟ بە چ نرخێک؟
    ڕۆمییەکان لە نیوان کۆیلەکان و بەکرێگیراواندا جیاوازی دادەنێن و بە گوێرەی بیر و باوەڕی ئەوان، کۆیلە کە کەرەستەیەکە، لە نووسینی وەسیەتنامە بێ‌بەشە و ناتوانێ وەک شاهێد لە دۆسیەیەکدا شاهێدی بدات یان سکاڵا تۆمار بکات، بەڵام ئەگەر سەرپێچییەک بکات یان یاسایەک بخاتە ژێ پێ، دەبێ سزا بدرێ.
  • ئابووری چەکی دەستی بەربژێرەکان بۆ فریودانی خەڵک ئابووری چەکی دەستی بەربژێرەکان بۆ فریودانی خەڵک
    ڕۆژنامەی کەیهان لە ژمارەی چەند ڕۆژ پێشی خۆیدا ڕایگەیاند؛ کەسانێک لە گوند و شار و شارۆچکە بێبەش کراوەکانی ئێراندا، هەڕەشەیان لە خەڵکی بێ‌دەرەتان و کەم‌داهات و هەژار کردووە کە ئەگەر دەنگ بە ڕۆحانی نەدەن بوودجە و یارانەکانتان لێ دەبڕین.
  • کۆماری ئیسلامی – حەتمیەتی لە ناوچوون کۆماری ئیسلامی – حەتمیەتی لە ناوچوون
    ستراتیژی ئیدارەدانی نێوخۆییان بۆ جڵەوگیرکردنی کۆمەڵگا لەسەر دوو بنەمای سەرەکی خۆی دەبینێتەوە، یەکەم : سیاسەتی زەبر و زەنگ و تێرۆری دەوڵەتی. دووەم : کارکردن لەسەر ستراتیژێکی پەروەردەیی زەمینەساز بۆ بێ‌ئاگاکردن و جڵەوگیرکردن و دەستەمۆکردنی کۆمەڵگا لەڕێگای خستنەگەڕی فاکتەرە فەرهەنگی و ئابوورییەکان.
  • لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی
    لە کۆماری ئیسلامی‌دا بەناو "پەروەردەی ئیسلامی"یان بەرز کردوەتەوە، هەموو شتێکیان بەستووەتەوە بەو تەوەرە لە بەر ئەوەی تەنیا بە خەڵکی بسەلمێن کە "وەلی فەقیهـ"، نوێنەری خودایە لە سەر زەوی.
  • کورتە وەڵامێک بۆ ئەو کەسە ئاکادمییانە کە بە لارێ‌دا چوون کورتە وەڵامێک بۆ ئەو کەسە ئاکادمییانە کە بە لارێ‌دا چوون
    ڕەنگە بەئەنجام گەیشتنی ئەم پڕۆسە ماوەیەکی زەمەنیی زۆری پێویست بێت کە بە ئاکام گەیشتنی زۆر ئەستەم دەبێت، بەڵام لە ئاکامدا بیر و هزری داگیرکەر تووشی ڕەپاڵدان (فرافکنی) دەبێت کە تەنانەت خۆیشی لە تەنیایی خۆیدا ناتوانێت کارە ناڕەواکەی ڕۆژی یەکەمی خۆی بە ناڕەوا بزانێت!!!
  • ژێستی سیاسی و خەباتکاری ژێستی سیاسی و خەباتکاری
    ئەم جۆرە سیمایانە کە ڕەنگە لێرە و لەوێ نموونەیان پەیدا ببێ، دەیانەوێ هەم لە ئاسوودەیی کایەکردن لە چوارچێوەی ڕێژیم بەشدار بن و هەم سیمای خەباتکارییان هەبێ، کە لە ڕاستیدا بوونەوەرێکن کە سیمای خەباتیان پێ ناشیرین دەکرێ و لە کاتی هەڵهاتنی هەتاوی ئازادی‌دا دۆڕاوییان زیاتر دەردەکەوێ.
  • ‌ئامانجی ئێمە ‌ئامانجی ئێمە
    ئەم قەڵایە کە حیزبی دێموکراتی کوردستان دایمەزراند و بناغەی دانا، ٧٠ ساڵە کە بەپێوەیە و نەک مەترسیی ڕووخانی لەسەر نیە، بەڵکوو لەگەڵ تێپەڕینی ڕۆژ و مانگ و ساڵدا، پتەوتر و قایمتر لە جاران، دەبێ بە قەڵای بەرخۆدانی ڕووناکبیری و هزری و چاوی وشیار و تیژی کۆمەڵگای کوردستان.
  • ئەمریکای ترامپ و دیکتاتۆرەکانی سەردەم ئەمریکای ترامپ و دیکتاتۆرەکانی سەردەم
    سەرەڕای تێپه‌ڕبوونی ماوەیەکى کورت لە ده‌سه‌ڵاتداریی ترامپ، پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و دیکتاتۆرەکانی سەردەم زۆر ئاڵۆز بووە و تەنانەت زۆر لایەن كاتژمێری سفری ده‌ستپێكی شەڕی جیهانی کە لایەکی ئەمریکا بێت، ڕادەگەینن. ئەو جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ حکوومەتی پێشووی ئۆباما هەیە کە خه‌ڵاتی نۆبێلی ئاشتیی وه‌رگرتبوو، بەڵام زۆر کێشەی چارەسه‌ر نەکراوی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا بەجێهشت.
  • تاوتوێ کردنی هەڵبژاردن لە چەند پرسیاردا تاوتوێ کردنی هەڵبژاردن لە چەند پرسیاردا
    بابەتی هەڵبژاردن وەک چەمکێک کە لە دەسەڵاتێکی دێموکراتیکەوە، چۆتە نێو کۆماری ئیسلامی و هەر وەها بوونی دوو باڵی جیاواز لە پێكهاتەی سیاسی ڕێژیمدا، وای کردووە، کە لە ئێراندا هەم کۆمەڵگا و هەم لایەنە سیاسییەکانی دەرەوەی پێکهاتەی ڕێژیم لە هەڵوێست گرتن، لەسەر هەڵبژاردن تووشی جۆرێک دڕدۆنگی و ڕاڕایی بێن، و دەرئەنجامی ئەو ڕاڕا بوونەش، دەبێتە ئاوێک و دەچێتە ئاشێ کۆماری ئیسلامییەوە.
  • ڕۆستەم جەهانگیری: کورد بە بێ پارێزگاکانی ورمێ، کرماشان و ئیلام جەستەیەکی كه‌مئه‌ندامه‌ ڕۆستەم جەهانگیری: کورد بە بێ پارێزگاکانی ورمێ، کرماشان و ئیلام جەستەیەکی كه‌مئه‌ندامه‌
    کاتێک ئێمه باسی "ستەمی نەتەوەیی" دەکەین، ئاماژه به مێژوویەکی زۆرتر له ٢٥٠٠ساڵ لێوانلێو له داگیرکاری، ژینۆساید، ئاسمیلاسیۆن، داگیرکەر،چەوساندنەوه، هەڵداشتن، زیندان و له‌نێوبردنی ژینگەی نه‌ته‌وه‌یه‌ك دەکەین که وێڕای ئەو هەموو جینایەته، مێژوویه‌کی لێوانلێو له بەرخۆدان و شۆڕشی بۆ مانەوە و به‌دەستهێنانی ژیانێکی ئینسانی و سەروەریی سیاسی له بازنەی جوگرافیای خۆیدا تۆمار کردووه.
  • دەنگ‌دان بۆ بەردەوامیی ڕاووڕووت و جینایەت؟ دەنگ‌دان بۆ بەردەوامیی ڕاووڕووت و جینایەت؟
    بۆ شی کردنەوەی وەڵامی ئەو دوو پرسیارە سەرەکییە، پێویستە کە لە پێشدا بە کورتی لە سەر مانای هەندێک کۆنسێپتی سەرەکی کە لەو وتارەدا بە کار دەبردرێن، ڕاوەستین؛ بۆ نموونە: دێموکراسی، هەڵبژاردن، بەشداری کردن، سیستمی تەواویەتخواز، تێۆلۆژی.