• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٠ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٣٠ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی

زایینی: ٢٢-٠٥-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٣/٠١ - ١٩:٥٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
لە دیکتاتۆری‌دا پەروەردە کەرەستەیەکە بۆ ژێردەستەیی
بەختیار عوسمانی

دۆخی پەروەردە لە وڵاتی ئێران لێڵ، گوماناوی و هێژمونیخوازە، لەبەرئەوەی خەڵکی ئێران لە پەروەردەیەکی بەکەڵک و بەسوود بێبەشن، ئێمە لێرەدا نیشانی دەدەین کە بۆ پەروەردە لە ئێرانێک کە هەزاران ساڵە ئەزموونی حکوومداری هەیە، پەروەردە بۆ پێگەیاندن نییە!، سێ کەلێنی گەورە لە ئێران هەبووە و هەیە کە تا ئێستا چارەسەر نەکراون، تاکوو ئەم کەلێنانەش پڕ نەکرێنەوە پەروەردەیەک کە بە ڕاستەڕێدا بڕوا، دوورە لە چاوەڕوانی:
١ـ دەسەڵاتی سیاسی
٢ـ لەبەرچاونەگرتنی پێکهاتەی نەتەوەیی و ئایینی
٣ـ ئابووری

یەکەم‌ـ لە بواری دەسەڵاتی سیاسییەوە ئێران هەمیشە لە ژێر حوکمی چەک و سەرنێزەدا بووە، دەسەڵاتداران، دیکتاتۆر و دژی گەلی بوون.

خەڵکیان لە لا کۆیلە و فەرمانبەر بووە و بە زۆر ئیدارەیان کردوون، خەڵک بەردەوام هەوڵی داوە لەم ژێردەستەییە ڕزگاری بێ، بەڵام لە دیکتاتۆرێک ڕزگاری بووە، کەوتووەتە باوەشی دیکتاتۆرێکی دیکە. ترس لە دژکردەوەی خەڵک دەسەڵاتی وا لێ‌کردووە کە بە هەموو شێوەیەک لە بیری زنجیر و سەرکووتی خەڵکدا بن، بە پێشکەوتنی جیهان و پەرەگرتنی زانست و تیکنۆلۆژی، بواری پەروەردەیش گەشە وپەرەی سەند، لێرەیشدا بە جێگای ئەوە بۆ خزمەتی خەڵک کەڵکی لێ وەربگرن خستیانە ژێر دەسەڵات و بیری ڕەشیان بۆ ڕاهێنانی خەڵک بە کۆیلەتی، کۆنەپەرەستی و لارەملی، چوارچێوە و نێوەڕۆکی پەروەردەیان بە مەبەست و ئامانجی خزمەت و بەرزکردنەوەی " شا" و "ئیمام" داڕشتووە و جێبەجێ کردووە، وێنەی لاپەڕەی هەموو کتێبێکیان بە " شا" و "ئیمام"! داگیر کراوە و نێوەڕۆکەکەیشی بۆ پیاهەڵدان و ڕازاندنەوەی دەسەڵاتەکەیان نووسراوە و کێشراوە. هەموو فێربوونێک بۆ خزمەتی دەسەڵات و سەرکوتی خەڵکە، ئەگەر وانەبێ ڕێگای پەروەردەی لێ‌دەگرن یان کورتی دەکەنەوە، هەر وەک چۆن تا ئێستا کردوویانە.

لە کۆماری ئیسلامی‌دا بەناو "پەروەردەی ئیسلامی"یان بەرز کردوەتەوە، هەموو شتێکیان بەستووەتەوە بەو تەوەرە لە بەر ئەوەی تەنیا بە خەڵکی بسەلمێن کە "وەلی فەقیهـ"، نوێنەری خودایە لە سەر زەوی.

بۆیە تا دەسەڵاتێکی خەڵکی و دێموکرات جێگیر نەکرێ چاوەڕوانی لە پەروەردەیەکی بەكەڵک لە ئێران بێسوودە.

دووهەم‌ـ کەلێنێکی دیکە کە لەسەر ڕێگای پەروەردە لە ئێراندا هەیە، لەبەرچاونەگرتنی پێکهاتەی نەتەوەیی و ئایینییە. هەموومان دەزانین نەتەوەکانی کورد، بەلووچ، عەرەب، تورکمەن، تورک و فارس لەسەر خاکی خۆیان و لە چوارچێوەی وڵاتێک بە ناوی ئێراندا دەژین و هەر یەک لەم نەتەوانە خاوەنی هەموو ئەو تایبەتمەندیانەن کە نەتەوەیەک هەیەتی.

بەڵام دەسەڵاتداران چ ئەوانەی دوێنێ و چ ئەوانەی ئەمڕۆ چووکەترین گرنگییان بە نەتەوەکانی جیا لە فارس نەداوە، دەسەڵات تەنیا لای نەتەوەی باڵادەست(فارس)ە، تا ئێستاش نەتەوەکانی دیکە بندەست و مافخوراون و کەمترین دەوریان لە چارەنووسی وڵات و خۆیاندا نییە، بۆیان دەڕێسن و بۆیشیان دەدوورن. هێژمونیخوازیی نەتەوەی دەسەڵاتدار بە تەواوی ڕۆچووەتە نێو ناخی، هەر بۆیە هەرکامیان دەچنەسەر کورسیی دەسەڵات، ئەو خووە لە کار و کردەوەیاندا ڕەنگ دەداتەوە.

پەروەردە لەم وڵاتە بە بیر و زمانی هیژمونیخوازی و بە فارسی، بە ئامانجی خزمەتی ناسنامە و دەسەڵاتی نەتەوەی باڵادەست و سڕینەوەی ئەوانی دیکە دادەڕێژرێ، نەتەوەکانی دیکە نەک لە داڕشتنی پەروردە بێبەشن، تەنانەت لە هیچ شوێنێکیش جێگایان نییە.

دەسەڵاتداران دەزانن کە نەتەوە مافخوراوەکان بە خواست و ئیرادەی خۆیان نەچونەتە ژێرباڵی ئەو حوکمە، بۆیە هەوڵیانداوە کە لە ڕێگای پەروەردەیشەوە ئەمانە لە ژێردەستەیی‌دا بهێڵنەوە، زمان و فەرهەنگی خۆیان بەرز و پێش خستووە و لە بایەخی زمان و فەرهەنگی نەتەوەکانی دیکە کەم دەکەنەوە، بە چەشنێک کە بەشێک لە خەڵکی نەتەوە مافخواراوەکان باوەڕیان بەوە هێناوە کە زمانی فارسی لە زمانەکەی خۆیان شیرینترە، لە کاتێکدا هیچ زمانێک لە زمانی زگماکی شیرینتر نییە.

لانیکەم نیوەی حەشیمەتی ئێران غەیرە فارسن، ئەم نەتەوانە لە پەروەردەیەکی تایبەت بە خۆیان جیا لە پەروەردەی بنەماڵەیی بێبەش کراون و تەنانەت مافی خوێندنیش بە زمانی زگماکییان لێ زەوت کراوە چ بگا بەوەی کە پەروەردەکەیان بە زمانی زگماکی بێ. بەڵام لە ئێستادا ئەو نەتەوانە بە هەوڵ و تێکۆشانی خۆیان خەریکی پەروەردەکردن و ناساندی شوناسی خۆیانن، هەر بەو پێیەش زیاتر لە جاران لە هەوڵی بەدەستهێنانی مافە سیاسی و نەتەوەییەکانیاندان، لە بەرانبەریشدا دەسەڵات زیاتر و چڕتر لە جاران ئێعدام و کوشتاریان لێ دەکا.

جیا لە پێکهاتەی نەتەوەیی، پێکهاتەیەکی دیکە لە ئێران بە زەقی دیار و لەبەرچاوە ئەویش ئایینییە، جیا لە شیعە کە دەسەڵات وەک مەزهەبی فەرمی ناساندوویەتی، سوننە و مەسیحی و یارسان و .... ئایینی دیکە بوونیان هەیە کە خاوەنی تایبەتمەندیی خۆیانن و لە پەروەردەیەکی ئیسلامیی شیعەدا جێگایان نابێتەوە، ئەگەر لە دژایەتیشدا نەبن. پەروەردە لە ئێران ئەم کەلێنەیشی پڕ نەکردووەتەوە، بەڵکوو گەورەتر و گەورەتری کردووە.

سێهەم‌ـ بواری ئابووری، بوارێکی گرینگە لە ژیانی کۆمەڵگا و مرۆڤەکان، بەهێز و بێ‌هێز بوونی کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر بوارە جۆراوجۆرەکانی دیکەی دەسەڵات و کۆمەڵگا هەیە، ڕێژیمەکانی ئێران داهاتی وڵات و خەڵکیان تاڵان و خەرجی هێزە سەرکووتکەرەکانیان کردووە، هەر بۆیە ئابوورییەکی داڕماو و لاوازی هەیە، پاشماوەی ئەم داهاتە بۆ پەروەردە تەرخان دەکرێ، کە ئەمیش تەنیا بۆ پەروەردەی زمان و فەرهەنگی نەتەوەی باڵادەست تەرخان دەکرێ. زۆربەی زۆری خەڵکەکەی لەدەست هەژاری، بێکاری و کەم داهاتی دەناڵێنن و لە هەموو ئیمکاناتێک بێبەش کراون.

ئابووری پێوەندیەکی ڕاستەوخۆ و لێک‌گرێدراوی لەگەڵ پەروەردە هەیە، هەرچی دۆخی ئابووری گەشتر بێ، دەرفەت و ئیمکاناتی پەروەردەیەکی باشتر و زیاتر دەرەخسێ، یان دەشکرێ هەرچی دۆخی پەروەردە لە پێشەوە بێ، بواری ئابووری زیاتر گەشە دەکا و سەرمایەی مرۆیی زیاتر دەستەبەر دەبێ، بۆیە ئابووری و پەروەردە پێوەندییەکی چڕوپڕیان پێکەوە هەیە. ساڵانە زۆرن ئەو کەسانەی کە بە هۆی هەڵاواردن، بێداهاتی و نەبوونی ئیمکانات واز لە پەروەردە کردن دێنن و تێکەڵ بە کاروانی بێکاران دەبن.

بۆ ئەوەی وڵاتێکی وەک ئێران بتوانێ پەروەردەیەکی گشتگیر، بەبەرهەم و سەرکەوتووی هەبێ، لە پێشدا دەبێ سیستمی حوکمڕانییەکەی دێموکراتێک و مافی گشت نەتەوەکانی بپارێزی و هەروەها خاوەنی ئابوورییەکی بەهێز بێ، ئەم سێ بوارە حەلقەیەکی لێک‌گرێدراون کە بە بێ یەکتر ناتەواو و بێ‌کەڵکن، بۆیە ناتوانن پەروەردەیەکی باش پێشکەش بە خەڵک بکەن، تاکوو خونچەی پەروەردە لە ئێراندا بپشکوێت.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.