• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٨ی ئوکتۆبەری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٦ی رەزبەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

کورد فاکتەرى یەکلاکەرەوە لە ئاڵۆزییەکانى ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاست

زایینی: ٢٢-٠٥-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٣/٠١ - ٢٠:١٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
کورد فاکتەرى یەکلاکەرەوە لە ئاڵۆزییەکانى ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاست
ئەلبورز ڕووئین تەن

هەر چەند ئاڵۆزى لە ڕۆژهەڵاتى نێوەڕاستدا بابەتێکى نوێ نییە و لە سەد ساڵى ڕابردوودا بەردەوام ئەم ناوچە چەقى ناکۆکییەکانى نێوان زلهێزەکان بووە. هەروەها کاتێ یەکێک لەو زلهێزانە لەگەڵ هێزێکى ناوچەیی كێشه‌ی هەبێ، ئاڵۆزییەکان دووهێندە دەبن. ئەگەر ئاڵۆزییەکانى نێوان وڵاتانى ناوچەشی پێوە زیاد بکەین، ئەوکات باشتر دەزانین بۆچى كوشتوبڕ و شەڕ لەو ناوچەیەدا بەردەوامە.

دابەش بوونى وڵاتانى ناوچە هەر لەو سۆنگەوە پێش شەڕى جیهانیى یەکەم دەستى پێکرد و تا ساڵانێكی درێژ ئەو دابەشکردنە هەر بەردەوام بوون. لەو نێوەدا ئەوەى بەردەوام بۆتە قوربانیى ئەو ناکۆکییانە، خەڵکى ناوچەكه‌ن و لەو نێوەدا کوردەکان پشكی زۆرینه‌یان وەبەر کەوتووە، چوونکە وێڕاى دابەشبوون بەسەر چوار دەوڵەتدا، بە دەیان شۆڕشی ئەو نه‌ته‌وه‌ بۆتە قوربانیى هاوکێشە ناوچەییەکان و زلهێزەکان. ڕێکەوتننامەکانى وەک سایکس - پیکۆ نمونەیەکى باشن بۆ ئەو بابەتە.

بەو پێشەکییەوە، دواى زیاتر لە یەک سەدە لە دەستپێکردنى ئاڵۆزییەکان لە ناوچەدا، ئاڵۆزیى ئەمڕۆش گرنگییەکى تایبەتیى بۆ ئێمە هەیە، چوونکە دیسان ئەوەى بە فاکتەرى سەرەکى بۆ قوربانی‌دان یا گەیشتن بە مافەکانى ڕۆڵ دەگێڕێ کوردە.

ناتوانین هەموو ئه‌و خه‌سارانەى لە مێژوودا بەر کورد کەوتووە و ئەو قوربانییەى بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانى داویه‌تی، تەنیا بە کێبڕکێی زلهێزەکان و دڕەندەیى وڵاتەکانى ناوچەى بزانین، بەڵکوو دەبێ بەشێکى زۆرى ئەو گرفتە بۆ یەک نەبوون و ڕێکنەکەوتن لە نێوان خۆشمان بگه‌ڕێنینه‌وه‌. لەبەر نەبوونى ئەو یەکنەبوونەشە کە نەمانتوانیوە ئەو هێزە دروست بکەین کە ببێ بە گه‌ره‌نتییەک بۆ پاراستنى مافەکانمان لە سەر خاکى خۆمان.

بەڵام ئێستا دواى ئەو هەموو ساڵە پێویستە سەرلەنوێ هاوکێشەکان بخوێنینەوە، یەکبگرین و هەوڵ بدەین لە هەموو هێزمان کەڵک وەرگرین بۆ دابین کردنى سەد ساڵى ترى بێ قوربانی‌دان. بۆ نه‌ته‌وه‌ی کورد ئەو پرسه‌ش زۆر گرنگە کە دەبێ هەموو سەرکردایەتیى سیاسیی کورد هەست بەو گرنگیە بکات، ئەگەر هەستی پێ‌نەکات ئەوا تووشی داهاتوویەکى نادیار و لەوانەیە ڕەشیش بێت.

ئەوەى زیاتر ئاڵۆزیى ئەو هاوکێشانەى دروست کردووە، دیار نەبوونى ڕۆڵى هێندێک له‌ هێزەکانە کە بەردەوام بەسەر بەرەکاندا دابەش دەبن و لە نێوان ئەم بەرە و ئەو بەره‌دا هاتوچۆ دەکەن کە ئەو بابه‌ته‌ وایکردووە بۆ بەرژەوەندیى کاتیى خۆیان نەتوانن ستراتیژییەکى درێژخایەنى نەتەوەیى دابڕێژن. هەر بۆیەش پێویسته‌ ئێمەى کورد چەند هەنگاوێک ڕەچاو بکەین بۆ هەبوونى سەد ساڵى گەش لە داهاتوودا.

هەنگاوى یەکم کە زۆر گرنگه‌ ئەوەیه‌ کە؛ کورد زیاتر لە دابەشبوون بەسەر بەرەکاندا کار بۆ هەبوونى بەرەیەکى کوردى هاودەنگ و یەکڕیز بکات، ئەوکات ڕۆڵ و فاکتەرى کورد زیاتر بەرچاو دەبێت. ئێمەى کورد دەبێ هەست بە گرنگیی خۆمان بکەین و لەگەڵ خۆمان ڕێکبکەوین و خاوەنی ستراتیژییەکى نەتەوەیی بین، ئەو کات بە هۆى پێویستیى بەرەکان بە ئێمە، باشتر دەتوانین بە ئامانجەکانمان بگەین.

بنەماییترین ئەرک لەو هەنگاوەدا ئەوەیە کە هەموو هێزەکان لەسەر ئەو بابه‌ته‌ ڕیک‌بکەون کە دەستێوەردان لە پارچەکانى دیكه‌ ڕابگرن و بە دژى بەرژەوەندیى گشتیی پارچەیەکى دیكه‌ کار نەکەن، ئەوکات گەیشتن بە خاڵى هاوبەش و ڕێککەوتن زۆر ئاسانتر دەبێت. لە بارودۆخێکى وەهادا کوردیش دەبێت بە بەرەیەکى دیارى ناوچە وەک تورک و شیعە و ناتوانرێت وا بە ئاسانى داخوازییەکانى پشتگوێ بخرێن.

هەنگاوى دووەم؛ خوێندنەوەی دروست بۆ بەرەکانى وەک ڕووسیە و ئەمریکایە. پێده‌چێ بە خویندنەوەیەکى دروست بۆ ئەو بەرانە، باشتر بتوانین لە ئەو بابه‌ته‌ تێبگەین كه‌ کام بەرە دەتوانێ زیاتر خزمەت بە گەلى کورد بکات و تا ئەو شوێنەى کە بە قازانجی کورد بێت لەگەڵ ئەو بەرانەدا بجوڵینەوە باشتر دەبێت. لێرەدا دەبێ چەند ڕاستییەکى به‌رچاو باس بکەین. بەرەیەک کە ئێران و ئەسەدى تێدا بێت گارانتیەک نادات بۆ پشتیوانى لە مافەکانى کورد، تەنانەت ئەگەر هاوکارییەکى کاتییش بکرێن تەنیا بۆ مەبەستى تایبەتە. چوونکە هەبوونى ئێران وەک دوژمنى سەرەکیى مافەکانى کورد لە ناوچە و لە ئێراندا کە تا ئێستاش دیکتاتۆرییەکەى ڕێگە نادات کورد مافەکانى دەستەبەر بکات. ئەو بابه‌ته‌ گەورەترین بەڵگەیە بۆ نەبوونى ئەو گارانتییە.

لە لایەکى دیکەوە پێدانى چەک جا چەندیش پێشکەوتوو یا چەکى قورس بێت لەلایەن بەرەى ئەمریکاوە بە هەر لایەنێکى کورد نیشانەى پشتگیرى لە کورد بە تەواوى مانا نییە. ئێستاش کورد ئەو هەڵەى هەیە کە چەک بە داخوازى یەکەمى خۆى دەزانێ، ئەو بابه‌ته‌ بۆ زلهێزەکان زۆر ئاسانە کە ئەمڕۆ چەک بدەن بە هەر هێزێک کە شه‌ڕیان بۆ بکا، بەڵام دواتر چەنده‌ ئەو پشتیوانە لۆجستیکە دەبێت بە پشتیوانى سیاسی یا ئەوەى بە هۆى هەبوونى پەیوەندى و بەرژەوەندیى وڵاتانى ناوچە دیسان کورد پشتگوێ بخرێ جێگەى گومانە، چوونکە ئێمە ئەو ئەزمونەى ئەمریکا لە زۆر شوێن دیتومانە کە چەک دەدات و دواتر دەبێ بە دوژمنى سەرەکییش.

هەنگاوى سێیەم؛ کار کردنە بۆ پەیوەندى و ڕێککەوتنێکى سەقامگیر لەگەڵ وڵاتانى زلهێز و تەنانەت ناوچەیش، چوونکە ئەو پرسه‌ دەبێتە هۆکارى ئەوە زیاتر پشتیوانیى زلهێزەکان بۆ لای خۆمان ڕابکێشین، ئەو کات ئەو دژایەتییەى کە وەک مەترسی هەیە زۆر کەمتر دەبێت. بۆ سەلماندنى ئەو بابەتە نموونەیه‌ك پیشان ده‌درێ. ئەگەر گفتوگۆکانى ئاشتى لە باکوورى کوردستان و تورکیە بەردەوام بان و دواتر ساڵح موسلیم وەک هەمیشە لە ئیستانبول لێدوانى ڕۆژنامەوانیى بدابا، ئێستا ناوچەى دژە فرێنى ڕۆژئاوا زۆر ئاسانتر دروست ببوو لە سێ کوچکەى کورد و ئەمریکا و تورکیە و بۆ بەدەست هینانى بەرژەوەندیى زیاتر بۆ کورد، دەمانتوانى کەڵکى زیاتر وەرگرین. بەڵام ئێستا بە هۆى ئەو سیاسەتە هەڵەیە سەرانى هەدەپە لە زیندانن و هەروەک "ئاڵتان تان" نوێنەرى هەدەپە لە دیاربەکر بە ڕوونى ئاماژەى پێدا، پشتیوانیى کورد لە ئەردوغان بووە هۆى سەرکەوتنى ڕێفراندۆم کە زۆر هەستیار بوو بۆ ئەردوغان و بۆ کوردیش شتێکى تێدا نەبوو. هەورەها ئەگەرى توندتر بوونى شەڕی ماڵوێرانکەر لە نێوان پەکەکە و تورکیە لە ئارادایە کە پێده‌چێ بۆردمانى ڕۆژئاوا و باشوور زیاتر ببێت. زیانى ئەو شەڕە بە پارچەکانى دیكه‌ بەتایبەتى ڕۆژئاواش دەگات. لە بارودۆخێکى وەهادا کە لێکەوتەى هەڵەى ستراتیژیک و سیاسی ڕوونە، دەبێ وەک ئەزمونێک سەیر بکرێن، نابێ کورد بە وەرگرتنى چەک سەرخۆش بێت، چوونکە دیار نییە دواى ئازادیى "ڕەقا" یا ڕووداوێکى تری دیپلوماتى، چەنده‌ ئەو پشتیوانییە بەردەوام دەبێ.

لێرەدا هەنگاوێکى دیكه‌ گرنگە، کە دەبێ وڵاتانى ناوچە بۆ گەیشتن بە ئارامى و سەقامگیریى ناوچە بیهاوێژن، ئەویش بەشێک لەو وڵاتانە بە هیچ شێوەیەک لە بەرنامەیاندا نییە. ئەو هەنگاوەش ڕێککەوتن لەگەڵ کورد و پشتیوانى لە مافە دێموکراتیک و ڕەواکانە، ئەگەر نا هیچکات ئەو وڵاتانە ڕوى ئارامى بە خۆیانه‌وه‌ نابینن. بەردەوام هەموو هیزێک کە دەكرێ بۆ پێشخستنى وڵات بەکاربهێنرێ، بۆ شەڕ و ماڵوێرانى بەکاردەبرێ کە ئەو شەڕە دامێنى خۆشیان دەگرێتەوە و زیانەکەشی تەنیا بۆ کورد نییە، بەڵکوو خۆشیان خه‌ساری قورسیان به‌رده‌كه‌وێ.

لەبەرچاوگرتنى ئەو هەنگاوانە بۆ دەستەبەرکردنى مافى کورد پێویستە و زۆر ڕوونە ئەگەر خۆمان پێشقەدەم نەبین لە کار کردن لە ئاراستەى ئەو ستراتیژییە، سەرکەوتنى کاتى یا بانگەشەى ڕاگەیاندن ناتوانن داهاتوویەکى ڕوون بۆ کورد دابین بکەن.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٠ لەم ژمارەیەدا:

ــ هەموو ڕێگاکان دەچنەوە کوردستان
ــ سەهۆڵبەردان لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا
ــ دیپلۆماسیی درۆزنەی نێوخۆیی
ــ زیندانیی سیاسی بوونی نییە
  • ڕەساڵەتی تەنز له شێعری \ ڕەساڵەتی تەنز له شێعری "مەلا مارف کۆکەیی"دا
    کۆمەڵیک ڕووداوی ناخۆش و تاڵ وەک شەڕە جیهانییه‌کان، شەڕی ناوخۆی ئێران، سیڵاوی مەهاباد، کوشتاری خەڵکی ئه‌م شاره و قات و قڕی له ماوەی ژیانی مەلا مارفدا که له سەر هەژاری و نەداری خەڵک شوێندانەر بوو له شێعرکانی ڕەنگدانه‌وەی جیددیان هه‌یه، شاعیری نوکته باز له سەردەمی دیکتاتۆرییه‌تدا زۆر جار به زمانی ته‌نز لۆمه له‌م بارودۆخه دەگرێ.
  • کەریم پەرویزی: خەڵک بە هاتنیان بۆ سەرشەقام، ترسیان لە داپڵۆسینی ڕێژیم ڕەویوەتەوە و لە مەرحەلەیەکی دیکەدا، دەبێت ترسی خەڵک لە زیندان بشکێت و بڕۆنە بەر زیندانەکان و داوای ئازادکردنی گیراوەکان بکەن کەریم پەرویزی: خەڵک بە هاتنیان بۆ سەرشەقام، ترسیان لە داپڵۆسینی ڕێژیم ڕەویوەتەوە و لە مەرحەلەیەکی دیکەدا، دەبێت ترسی خەڵک لە زیندان بشکێت و بڕۆنە بەر زیندانەکان و داوای ئازادکردنی گیراوەکان بکەن
    خرۆشانی جەماوەریی ڕۆژهەڵات و پەیامەکانی لە دوای ئەنجامە ئەرێنییەکەی ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی باشوور، مژاری چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی تیشکە لەگەڵ کەریم پەرویزی، ئەندامی دەفتەری سیاسی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە سەرنجتانی بۆ خوێندنەوەی ڕادەکێشین.
  • بەرەو درووستکردنی حکوومەتێکی سەربەخۆ و دێموکرات لە باشوور بەرەو درووستکردنی حکوومەتێکی سەربەخۆ و دێموکرات لە باشوور
    چوار فاکتۆری سەرچاوە گرتنی ئەم سەربەخۆییە لە ئیرادەی گشتی، دادپەروەری وەک بناغەی ئەو حکوومەتە، دێموکراسی و هەبوونی هێزی پێشمەرگە بۆ دابین کردنی ئاسایش و ئاسوودەیی هاووڵاتیان لەو فاکتۆرانەن کە لە بەرژەوەندیی حکوومەتی سەربەخۆی باشووری کوردستان دا دەبن.
  • باشووری کوردستان و بنچینەی خەباتی گەلی کورد باشووری کوردستان و بنچینەی خەباتی گەلی کورد
    ئێمە دەبێ سەرەتا لە هەناوی کۆمەڵگەی خۆماندا حزوورمان هەبێت و ئاگاداری هەموو گرفت و خەسڵەتەکانۆ کۆمەڵگەی خۆمان بین و بتوانین جیاوازییە هەرێمی و ناوچەییەکان بناسین، هەتا بتوانین بەرنامە و پرۆژەکانمان لەسەر بنەمای واقیعی کۆمەڵگەکەمان بێت.
  • چیرۆکی منداڵانی بێ‌‌سەرپەرەست لە ئێران چیرۆکی منداڵانی بێ‌‌سەرپەرەست لە ئێران
    سەرئەنجام دوای پڕۆسەی قانوونی، ماری و مێردەکەی پێکەوە لە ئافریقاڕا کچێک و کۆڕێکیان وەک منداڵی خۆیان وەرگرت. ئێستا ئەوان ١٤ ساڵ و ١٢ ساڵ تەمەنیانە و وەک هەر منداڵێکی دیکە دەچنە قوتابخانە و ژیانێکی باشیان هەیە.
  • خۆكوژی كۆتاییەكی تراژێدیك خۆكوژی كۆتاییەكی تراژێدیك
    دیاردەگەلێك كە بەربەستن لە بەردەم بەرزەفڕی مرۆڤ و وەك نەخۆشییەك خەون و ئارەزووەكانی مرۆڤ تووشی بەلاڕێداچوویی دەكەن و لە ئاكامدا ئەوە ئەو دیاردانەن كە زۆرجار زاڵ دەبن بەسەر مرۆڤدا. خۆكوژی یەكێك لەو دیاردانەیە كە ئەمڕۆ بەربینگی مرۆڤی گرتووە و بووەتە دیاردە لە نێو هەموو كۆمەڵگا مرۆییەكانی جیهاندا.
  • ڕاسان پرۆژەیەکی سیاسی نوێ لە خەباتی ڕۆژهەڵاتدا ڕاسان پرۆژەیەکی سیاسی نوێ لە خەباتی ڕۆژهەڵاتدا
    زۆربەی بزاڤە ڕزگاریخوازەکانی دنیا لە حاڵەتێکدا سەریان هەڵداوە، کە دیکتاتۆرەکان ویستوویانە لە ڕێگای ئامرازەکانی هێز و دەسەڵاتەوە ڕێککەوتنێکی مڵکەجبوون لە نێوان خۆیان و کۆمەڵگادا ساز بکەن و کۆمەڵگا ملکەجی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بکەن و ئەدەبیاتێک لە سەر کۆمەڵگا زاڵ بکەن کە لە ڕاستای دەسەڵاتی ئەواندا بێت و سەروەری ئەوانی تێدا گارانتی کرابێت.
  • دیپلۆماسیی درۆزنەی نێوخۆیی دیپلۆماسیی درۆزنەی نێوخۆیی
    کەوایە بەپێی وتەی بەرپرسانی ڕێژیم، خامنەیی ڕاستەوخۆ لە هەڵبژاردنی هەموو وەزیرەکانی رووحانیدا دەستی هەیە، ڕەنگە لێرەدا بگوترێ: "بۆخۆت بەخێر بێیتەوە، ئاگات لە کوێیە؟"
  • هەموو رێگاکان دەچنەوە کوردستان هەموو رێگاکان دەچنەوە کوردستان
    لە دوای ٥٧ و خۆسەپاندنی رێژیمی ئیسلامی بەسەر گشتایەتیی جوغرافیای ئێراندا، کوردستان بوو بە مەکۆی گشت لایەنە پەراوێزخراوەکان، ئەو رۆژانە زۆر لایەن بوون کە لە نیشتمانی کوردەکاندا داڵدە درابوون، حیزبە کوردییەکان بە سینگ ئاوەڵاییەوە وەریانگرتن.
  • سەهۆڵبەردان لە رۆژهەڵاتی ناویندا سەهۆڵبەردان لە رۆژهەڵاتی ناویندا
    پەرەئەستاندنی دێموکراسی و پتەوبوونی پەیوەندیی لە نێوان ئەمریکا، وڵاتانی ئەورووپی، ژاپۆن، کورەی باشوور و ئوسترالیا "بەراییەکی ئاشتی" (zone of peace) لێ کەوتووەتەوە. دێموکراسی هەروەها ڕای گشتی کردووەتە فاکتەری سنووردارکەر، هەڵبەت نەک ڕێگر، لە پەیوەندی لەگەڵ شەڕکردنی وڵاتانی دێموکراتیکدا.
  • زیندانیی سیاسی بوونی نییە زیندانیی سیاسی بوونی نییە
    لە وڵاتێکی ژێر دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری و فاشیستیدا، شتێک بە ناوی زیندانیی سیاسی ناتوانێ مانایەکی هەبێ و ئاماژەیەک بۆ شتێکی راستەقینە نابێ. لە راستیدا چەمکی زیندانیی سیاسی دەتوانێ چەمکێکی چەواشەکارانە و بەلاڕێدابەرانە بێ.
  • ئەحمەد شێربەگی: دوكتور سه‌عید پێی وابوو كه‌ هه‌ر به‌شێكی كوردستان ڕزگاری بێ، كارتێكه‌ری خۆی له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ده‌بێ ئەحمەد شێربەگی: دوكتور سه‌عید پێی وابوو كه‌ هه‌ر به‌شێكی كوردستان ڕزگاری بێ، كارتێكه‌ری خۆی له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ده‌بێ
    بە بۆنەی ٢٥ـەمین ساڵڕۆژی شەهیدانی بێرلین لە لایەن دیپلۆمات تێرۆریستانی نێردراوی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران ڕۆژنامەی کوردستان ئۆرگانی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وتووێژێکی لەگەڵ "ئەحمەد شێربەگی" بێژەری بەناوبانگی ڕادیۆ دەنگی کوردستانی ئیران پێک هێناوە کە دەقی ئەم وتووێژە بەم چەشنەیە:
  • شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟ شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟
    لە ڕاستیدا خودی وشەی "شۆڕش" (انقلاب) واتە گۆڕانێکی بنەڕەتی لە ناوەڕۆکدا؛ ئەوەش پێویستی بە هەندێک هۆکاری تایبەتی و گشتی هەیە کە هۆکارە تایبەتییەکە ئەوەیە سەرتاسەری شۆڕشەکانی مێژوو بە دەست کەسانی نوخبه و زانای کۆمەڵگای نێوخۆی خۆیان کراوە جا ئەم کەسانە لە هەر چین و توێژێکی کۆمەڵگا بن و بە هەر جۆرە بیرۆکەیەک.
  • کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
    لە ساڵانی ١٣٣٠ی (١٩٥٢ی زایینی) هەتاوی بەئەملا لەسەر دەستی كەسانێكی تر و نەوەیەكی تر شەپۆل و رەهەندێكی دیكە لە نووسین و داهێنانی ئەدەبی و بەتایبەت ژانری شیعر لە كرماشان و ئیلام سەر هەڵدەدەن و دەبنە ئاوێنەی باڵانوێنی كۆمەڵ و لەباری فەرهەنگییەوە پێشەنگایەتیی ئەو قۆناغە دەگرنە ئەستۆ.