• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٧ی ئوتی ٢٠١٧ی زایینی - ٢٦ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

هەڵبژاردن لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ئەزموونێكی ئەزموون كراو

زایینی: ٢٢-٠٥-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٣/٠١ - ٢٠:٢٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
هەڵبژاردن لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ئەزموونێكی ئەزموون كراو
ناسر ساڵحی ئەسڵ

پاش هەراوهوریایەكی زۆر، دوازدەهەمین خولی سەركۆماری و پێنجەمین خولی هەڵبژاردنی شۆراكانی شار و گوند لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیدا له‌ ڕۆژی ٢٩ی بانەمەڕی ١٣٩٦ی هەتاوی بەڕێوە چوو. هەڵبژاردنێك كە ڕێژیم لە چەند ساڵ پێشتره‌وه‌ بۆ بەڕێوەبردنی و كێشانی خەڵك بۆسەر سندووقەكانی دەنگدان پلانی داڕشتبوو. لەم وتارەدا هەوڵدەدرێ تیشك بخرێته‌سەر چۆنیەتیی تیۆریزە كردن و بەڕێوەبردنی شانۆی هەڵبژاردن لە چوارچێوەی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران و جارێكی دیكه‌ لەگەڵ لایەنەكانی چەواشەكاری و فریودەرانەی ئەم شانۆگەرییە ئاشناتر بینەوە.

١- هەڵبژاردن بە چ مەبەستێك؟

ئەگەر قبووڵ بكەین كە لە چوارچێوەی سیستمێكی دێموكراتیكدا بەشداری كردن لە پرۆسەی هەڵبژاردندا بە مانای بەشداری كردنە لە پرۆسەی بەڕێوەبردنی دەسەڵات و وڵاتدا، ئەوە لە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا چوونكە ڕەوایی خۆی لە ئاسمانەوە وەردەگری و خەڵك لە ڕەواییدان بەم دەسەڵاتە هیچ ڕۆڵێكیان نییە، بەشداری لە هەڵبژاردندا تەنیا به‌ڕێوه‌بردنی ئەركی شەرعی، پەیمان نۆی كردنەوە لەگەڵ وەلی فەقیهـ و" مقبولیت» دان بە ڕێژیم، پێناسە كراوە. خامنەیی ڕێبەری ڕێژیم هەر لەو ماوەیەدا لە زانكۆی نیزامیی سپای پاسداراندا گوتی: "بۆ من گرنگ نییە كێ دەنگ دێنێتەوە، بەڵكوو بۆ من بەشداربوونی زیاتری خەڵك لەسەر سندووقەكان گرینگە". هەر بۆیە بەشداری لە هەڵبژاردن و دەنگدان لە سیستمی كۆماری ئیسلامیدا، بەشدارییه‌كی دێموكراتیك نییە. چوونكە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی لەسەر كۆمەڵە بنەمایەك دامەزراوە كە هیچ باوەڕێكی بە ئازادی و دێموكراسی و هەڵبژاردنی ڕوون نییە، بەڵكوو تەنیا دەنگدەرانی بۆ ڕازاندنەوەی ڕیزی خەڵك لەسەر سندووقی دەنگدان دەوێت.

هەروەها خاڵی گرنگتر لەو ئەوەیە كە؛ لە بەرنامەی كاندیداكانی خولی دوازدەهەمی سەركۆماریدا هیچ حیسابێكی بۆ نەتەوەكانی ئێران نەكردووە و تەنیا بۆ پڕوپاگەندەی هەڵخڵه‌تێنەر كەڵكیان لە نەتەوەكانی ئێران وەرگرت و بە هێندیان نەگرتوون. ئەو بە هێند نەگرتنەش جیا لەوەی كە باری ئیدئۆلۆژی هەیە، بۆتە یاسا و وەك ئەسڵ لە یاسای بنەڕتی‌دا گونجێندراوە. لە سیستمێكدا كە بەپێی بەندی١١٥ی یاسای بنەڕەتی، بەشێكی زۆری گەلانی ئێران و ژنان لە خۆ پاڵاوتن بۆ پۆستی سەركۆماری بێبەش كراون. چوونکە بەپێی ئەسڵی ١١٥ی یاسای بنەڕەتیی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێران بە غیری شیعەی دوازدە ئیمامی، پێڕەوانی مەزهەبەكانی سوننە، مەسیحی، یه‌هوودی، زەرتشتیی، بەهایی و شیعەی ٧ ئیمامی و ژنان بۆ پۆستی سەركۆماری مافی خۆ پاڵاوتنیان نییە. هەروەها بەپێی بەندەكانی ٥ و ٩٩ و ١١٠ی یاسای بنەڕەتیی ڕێژیمی ئیسلامی، هەم شۆرای نیگابان دەتوانێ هەڵبژاردنی سەركۆمار هەڵوەشێنێتەوە و هەم ڕێبەری ڕێژیم كە نوێنەری ئیمامی زەمان لە سەر زه‌وییه‌ و دەتوانێ لە واژۆكردنی حوكمی سەركۆماری هەرچەند بە دەنگی خەڵكیش هەڵبژیردرابێ‌، خۆ بپارێزیت. كاندیداكانی سەركۆماری تەنیا لەسەر مادەی ١٥ی یاسای بنەڕەتی مانۆڕی تەبلیغاتییان دەدا و بەڵێنیان دەدا، بەتایبەت حەسەن ڕۆحانی كە نەتەوەكانی ئێران فێری خوێندن و نووسین "نەك خوێندن بە زمانی كوردی" بە زمانی زگماكی خۆیان بن. كە وابوو هەڵبژاردن لە وەها دەسەڵاتێكدا جگه‌ له‌ ڕەواییدان بە دەسەڵاتی وەلی فەقیهـ، هیچ واتایه‌كی دیكەی نییە.

هەر بۆیە هەڵبژاردن لە وەها سیستمێكدا بە مانای ڕەوایی دان بە دیكتاتۆریەتی ویلایەتی فەقیهـ و پێوەندیی بە مافی دەنگدان و بەشدارییەكی دێموكراتیك و بەتایبەت بە چارەنووس و داخوازییەكانی نەتەوەكانی ئێرانەوە نییە. تەنانەت ئەگەر سەركۆماری هەڵبژیردراو بێهەوێت ئاڵوگۆڕ و ڕیفورم لە سیستمی كۆماری ئیسلامیدا بكا، بە هوی بوونی كەسیكی وەك وەلیی فەقیهـ و یاسایه‌كی بنەڕەتیی نادێموكراتیك توانای گۆڕان و ڕیفورمی نییە. كە وابوو مەبەستی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی لە وەڕێخستنی هەڵبژاردن، تەنیا بەشداری پێكردنی خەڵكە بۆ ڕازاندنەوەی سندووقەكانی دەنگدان و وەدەستخستنی ڕەوایی لە بیروڕای گشتیی جیهاندا. دوای ٣٨ساڵ ئەزموون كردنی هەڵبژاردن لە چوارچێوەی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی‌دا، دەبێ‌ بەو قەناعەتە بگەین كە ئەو جورە هەڵبژاردنە هیچ قازانج و پێوەندییەكی بە ماف و داخوازییەكانی نەتەوەكانی ئێرانەوە نییە. چوونکە تەنانەت ئەو كەسانه‌ی چ لە ڕابردوو و چ لە ئیستادا كە وەك سەركۆمار دیاری كراون و دیاری دەكرێن، دەبینین بەشێكیان لە سیما دیارەكانی پشتیوانانی تێرور و تێروریزمی دەوڵەتین و تەنانەت ڕوڵیان لە تیرۆر كردنی كەسایەتییەكانی بەرهەڵستكاری ڕێژیم و بەتایبەت لە تێرۆری ڕێبەرانی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێراندا هەبووە و لەلایەن دادگاكانی ڕۆژئاواوە حوكمی دەستگیركردنیان هەیە.

٢- هاوكات كردنی دوو هەڵبژاردن:

پاش ملدان و چوك‌دادانی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی بۆ دانووستان لە سەر دۆسیەی چەكی ناوكی لەگەڵ وڵاتانی ٥+١ بە هۆی ئەوەوە بوو كە لەلایەك كۆڵەكەكانی سەروەری و دەسەڵاتی ڕێژیم لە تەواویەتی خۆیدا لەرزۆك ببوو و لەلایەكی دیكەوە هەستیان بە مەترسیی ڕووخانی دەسەڵاتەكەیان كردبوو. هەر بۆیە بە دوو هۆكاری گرینگ كەوتەكار تاكوو بتوانێت دوو ئامانجی سەرەكی بۆ خۆیان دەستەبەر بكەن.

یەكەم: ئەوەی كە كۆڵەكە ڕووخاوەكانی ئابووری و سیاسی نۆژن كەنەوە تا شانۆگەریی هەڵبژاردنێكی هێمن و بێ‌كێشە وە پشت سەر بنێن.

دووهەم: سەرنجی خەڵك دووبارە بۆ سەر سندووقەكانی دەنگدان ڕابكێشنەوە و ڕه‌وایی لەدەست چووی خۆیان تا ڕادەیەك لەبەرچاوی جیهانیان وەدەست بێننەوە.

بۆ گەیشتن بەم دوو ئامانجە سەرەكییە ده‌وڵەتی حەسەن ڕۆحانی و دەزگا ئەمنیەتی و نیزامییەكان، هەموو هەوڵەكانی خۆیان وەگەڕ خست، ڕێگایان لە هەرچەشنە ناڕەزایه‌تی دەربڕینێكی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان گرت و وێڕای گرتن و دەستبەسەر كردنی چالاكانی مەدەنی و فەرهەنگی و ڕۆژنامەنووسان و چالاكانی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان لەلایەكەوە و لەلایەكی دیكەوە دژایەتی لەگەڵ دەربڕینی هەردەنگێكی نەیار لەگەڵ ویستەكانی ڕێبەری كۆماری ئیسلامی و بە ڕاپێچ كردن و گرتنی دەیان كەس، خرانە بەندیخانە و تەنانەت كەسانی ڕۆژنامەنووس كه‌ لە ڕۆژنامەكانی ڕێژیمدا كاری ڕۆژنامەگەرییان دەكرد، ده‌ستبه‌سه‌ر كران.

تێكڕای ئەو كارانە بۆ هێور كردنەوەی ڕەوشی كۆمەڵگا و دامركاندنی گڕكانی ناڕەزایەتێیەكانی كۆمەڵانی ناڕازی بەڕێوەچوون. هاوكات ڕێژیم بۆ مانەوەی و درێژەدان بە دەسەڵاتی ڕەشی خۆی دەستەوەستان نەوەستا و بۆ شانۆگەریی هەڵبژاردن لە ٢٩ی بانەمەڕی ئەمساڵدا، كەوتە پیلانگێڕی و سیاسەتی فریودەرانە لەگەڵ گەلانی ئێراندا. ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی باش دەیزانی كە بەو هەڵوێستە سەركوتكەرانەی كە لەهەمبەر گەلانی ئێراندا گرتوویەتە بەر، ناتوانێ بە بێ‌كیشە هەڵبژاردنی سەركۆماری و شۆراكانی شار و گوند بەڕێوە ببات تاكوو وەكوو ساڵی ١٣٨٨ی هەتاوی جارێكی دیكە هەڵبژاردنی سەركۆماری نەبێتە ڕسوایی و پەتەی بۆ هەموو جیهانیان نه‌كەوێتە سەرئاو. هەر لەم ڕووەوە بە هێنانە بەرباسی ئەو تەوەرە كە هەڵبژاردنەكانی شۆرای شار و گوندەكان دەبێ هاوكات بكرێت لەگەڵ هەڵبژاردنی سەركۆماری. پلانی ڕاكێشانی خەڵكی بۆ سەر سندووقەكانی خستە نێو دەستووری کارەوە‌. بە سه‌رنجدان بە بەڕێوە چوونی هەڵبژاردنەكانی شۆراكانی شار و گوند و ئەو كەش و هەوا ڕقابەتییەی كە بە هۆی بوونی چەند دەستەیی لە نێو خەڵكی شار و گوندەكاندا لە ئێران وەڕێ كەوتبوو، ڕێژیم زۆر زوو هەستی بەوە كرد كە ئەگەر بێت و ئەو هەڵبژاردنە لەگەڵ شانۆی هەڵبژاردنی سەركۆماری هاوكات بكرێت، دەتوانێت ساردی و بێ‌مەیلیی خەڵك لەهەمبەر هەڵبژاردنەكانی سەركۆماری لەنێو گڕ و تینی كەشی ڕقابەتی هەڵبژاردنەكانی شۆرای شار و گوندەكاندا بشارێتەوە و بەو شێوەیە بە گوللەیەک‌ دوو ئامانج كە هاتنی خەڵكە بۆ سەر سندووقەكانی دەنگدان، بپێكێت. بەو شێوەیە لەلای بیروڕای جیهان وا خۆی بنوێنێت كە ئەو خەڵكە بۆ هەڵبژاردنی سەركۆماری هاتوون و حەماسەی سیاسی و ویستی خامنەیی ڕێبەریان هێناوەتەدی. هەر لەم ڕووەوە، ئەگەرچی ڕێژیم لە ئەساسدا ئامانجی هەڵبژاردنی سەركۆماری بوو و هەڵبژاردنی شۆراكانی لە پلەی دووهەم دانابوو. بەڵام ئەگەر چاوێك به‌ نێو بەرنامەی كاریی ڕێژیم لە هەڵبژاردنەكاندا بخشێنین، زۆر بە ڕوونی ئەبینین كە بە پێچەوانە، ئامانجی سەرەكی شۆراكان بوون، چوونکە ئەوە شانۆی گەرمی شۆراكانە كە دەتوانێ دەنگدەری زیاتر بێنیتە سەر سندووقی دەنگدان، تا بیر و ڕای هه‌موو جیهانی پێ چەواشە بكات، نەك هەڵبژاردنی ساردی سەركۆماری. لەم بارەوە بۆ وێنە دەتوانین ئاماژە بەو خاڵە بكەین كە بە پێچەوانەی ساڵانی پێشوو كە ژمارەیەكی كەم بەربژێری هەڵبژاردنی شۆڕاكان لە لایەن دەزگاكانی چاوەدێریی شۆرای نیگابانەوە پەسند دەكران، بۆ هەڵبژاردنی ئەمساڵی شۆراكان زیاتر لە چەند بەرانبەری ئەو ڕێژەیەی كە دەبوایە ببان بە شۆرا، ئیزنی پڕوپاگەندا كردنیان پێدرابوو (لە زۆربەی شار و گوندەكانی كوردستان زۆربه‌ی بەربژیرەكان لەلایەن ئەو دوو دەزگایەوە پەسەند كران) كە ئەم ئیزن دانەش ڕاست لە چوارچێوەی گڕ و تین دان بە شانۆی هەڵبژاردن بوو. ئەوە لەحاڵێكدا بوو كە بۆ هەڵبژاردنی سەركۆماری لە ١٦٤٨ كەس تەنیا ٦ كەسیان ئیزنی هاتنە ژوورەوەی نێو شانۆكەیان پێ‌درا و باقی ڕەت كرانەوە.

پاش ئەو هەموو پلانانەی كە ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی بۆ بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن بەڕێوەی برد، لەئاكامدا ڕۆژی ٢٩ی بانەمەڕی ١٣٩٦ی هەتاوی شانۆی بەناو هەڵبژاردنەكان بەڕێوە چوو و ڕێژیم بە وەڕێخستنی كەش و هەوایەكی چەندبەرەكی لە زۆربەی شار و گوندەكانی ئێران و كوردستان، توانیی ژمارەیەك لە خەڵك بۆ هەڵبژاردنەكانی شۆراكان بێنێتە سەر سندووقەكان و لە ڕاستیدا شانۆی سەرەكیی هەڵبژاردن واتە هەڵبژاردنی سەركۆماریی پێ ڕازاندەوە. پاش بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن هەموو كەس چاوەڕوانی ئەوەی دەكرد كە لە ماوەی چەند كاتژمێر دوای هەڵبژاردن ئاكامەكان ڕابگەیەندرێت، بەڵام بەپێچەوانە ئەو ئاكامانە تا دواساتەكانی ڕۆژ بەتەواوی ڕانەگەیەندران كە هەر ئەم خاڵە دوو ڕوویی و ڕووهەڵماڵراویی ڕێژیم بۆ خەڵك زیاتر دەردەخات، لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە ئاراوە كە ئاخۆ ساڵی ٨٨ چلۆن نزیك بە ٣٠ میلیۆن دەنگ كە ڕێژیم ئیدعای دەكرد خەڵك خستویانەتە نێو ‌سندووق لە ماوەی كەمتر لە چەند كاتژمێرێكدا خوێندرانەوە و ئاكامەكان بە زوویی ڕاگەیەندران، بەڵام ئەمساڵ هەر ئەو ڕێژەیە ماوەیه‌كی هێنده‌ دەخایەنێت؟

خالی كۆتایی ئەوەیە كە لەم قوناغە هەستیارەی ڕۆژهەڵاتی ناڤین كە لە حاڵی گۆڕاندایە، هەڵبژاردن لە كەش و هەوایەكی ئارام و بێ كیشە، زۆر بۆ ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی گرینگ بوو. چوونكە پێویستی بە كەسێكە كە هەم سیاسەتێكی نەرم و نیانی لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە و بەتایبەت لەگەڵ ڕۆژئاوا و وڵاتانی عەره‌بی و جیران و سیاسەتی سەركوت و خەفەقان لە نێوخۆی وڵاتدا پێڕەو بكا، هەبوو. هەروەها دانی وادە و دروشمی چاك كردنی بژیو و ژیانی خەڵك و سەقامگیركردنی ئابووریی وڵات، لایەنێكی دیكەی سیاسەتی ڕێژیم بۆ كێشانی خەڵكی زیاتر بۆ سەر سندووقەكانی دەنگدان بوو. سەرەڕای ئەو هەموو پروپاگەندە درۆیینە لەلایەن كاربەدەستانی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامییەوە خەڵك لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان، بە پێشوازیی بایكۆتی حیزب و ڕێكخراوەكانەوە هاتن و بەپێی خودی ئامارەكانی ڕێژیم لە ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا ڕێژه‌یه‌كی كه‌م له‌ خه‌ڵك به‌شدار بوون، كە وابوو سەرەڕای وادە و بەڵێنییەكانی كاندیداكان بە خەڵكی كورد لە ڕۆژهەڵات بۆ ئەوە لە شانۆی هەڵبژاردندا بەشداری بكەن، بەڵام ئەو شێوە هەڵبژاردنە بۆ نەتەوەی كورد گرینگ نەبوو‌، چوونکە بەشداری كردن و دەنگدان لەم هەڵبژاردنەدا هیچ قازانجێكی بۆ خەڵكی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا تێدا نەبوو و نییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ کوردی نوێنەر، نوێنەری کورد
ــ دۆستی خەباتێک
ــ پیلانی دابڕان لە زمانی کوردی پـــــووچـــەڵــە!
ــ گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان لە نێوان
دوو هێزی ناسیۆنالیستیی "ناوەندگەرا" و " ناوەندڕەتێن"