• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٦ی دێسامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٥ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

دەستنیشان کردنی مەترسی و شێوازی ڕووبەڕووبوونەوە

زایینی: ٢٣-٠٥-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٣/٠٢ - ١٣:٥٥ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
دەستنیشان کردنی مەترسی و شێوازی ڕووبەڕووبوونەوە
ئارەش ساڵح

چەمکی ئاسایشی نەتەوەیی لە نێو زانستە سیاسیەکاندا تا ڕادەیەک جێگە و شوێنی لە نێو بەستێنە جیاوازەکان وەکوو هزری سیاسی کردۆتەوە، کە هەندێ جار پرسیاری سەرەکیی هزری سیاسیی هەڵبژاردن لە نێوان ئازادی و ئاسایشی نەتەوەییە. ئەگەرچی هەندێک جار پێویستە لە نێوان ئەو دوو چەمکەدا یەکێکیان هەڵبژێرین، بەڵام هاوکاتیش دەست‌لەنێودەست بوونیان تا ڕادەیێک گرینگە کە لەدەست چوونی یەکێکیان بێ‌گومان لەدەست چوونی ئەویتریانی بە دواوە دێت.

گەورەترین مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی کۆمەڵگای کودستان، ئەمڕۆ کۆماری ئیسلامی بەو واتایە کە ئێمە تا ئێستە ناسیومانە نیە. ئەم وتەیە لەوانەیە هەندێک قورس بێتە بەر چاو، بەڵام کۆماری ئیسلامی هەم لە بواری سەرچاوەکانی و هەم لەبەر شکستی گوتارەکەی لە ئاستی دنیادا بۆ هیچ لایەنێک ناتوانێت مەترسی وجوودی بێت.

ئەمڕۆ گەورەترین مەترسی لە سەر کۆمەڵگای کوردستان لە ڕاستی‌دا گوتاری ئیسڵاحتەڵەبیە. لە کوردستان ئەم گوتارە لە زۆر قاڵبی جیاواز وەکوو دامەزراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی، هەڵبژاردن، شێوازی بیرکردنەوە، مۆد و دامەزراوەی ئابووری خۆی دەردەخات. واتە گوتاری ئیسڵاحتەڵەبی لە کوردستاندا پێش لە هەرشتێک شێوازێکی ژیانە کە لە هەندێ سیمبولی کۆمەڵگای کوردەوارییش کەڵک وەردەگرێ. هەڵگرانی ئەو گوتارە لە هەڵبژاردندا باسی پێشەوا دەکەن و هاوکاتیش بە کۆمەڵگای کوردستان دەڵێن؛ بێن دەنگ بدەن لەبەر ئەوەی دوکتور قاسملوو وتوویەتی کە "سیاسەت ڕەش و سپی" نیە، لەحاڵێکدا ئامانجی سەرەکی، نەهێشتنی گوتاری قازی و قاسملوویە و شمشێری بۆ لەنێو بردنی هەڵکێشاوە. لەحاڵێکدا باس لەوە ناکات کە یەکێک لە گرینگترین بەشەکانی وەسیەتی ئەو قازی محەممەدە کە ئەو کەڵکی لێ وەردەگرێت ئەوەیە کە؛ ئەو سیستمە کە نەتەوەی سەردەست بەڕێوەی دەبات بەهیچ شێوە جێگای متمانە نیە، یان ئەو ڕاستییە دەشارێتەوە کە ئەو دوکتور قاسملوویە گەورەترین خەباتی چەکداریی لە پێناو ئەو سیاسەتە "لە نێوان ڕەش و سپی"یەدا ڕێبەرایەتی کردووە.

ئەوان کە نوێنەرایەتی ئەو گوتارە دەکەن کە قازی محەممەدیان لە سێدارە داوە، ئەمڕۆ لەبەر دەنگ نیە کە ناوی قازی لە کەمپەینەکانیان دێنن، بەڵکوو ئەیانەوێت تاکی کورد بە ویژدانی ڕاحەتترەوە تەسلیمی شێوازی ژیانیان ببێت و بە ئاسانی شوناسی خۆی لە نێو "شوناسی چل تیکە"دا بتوێنێتەوە.

ئامانجی ئەوان ئەوەیە کە ئولگوی بڕیاری سیاسی بە هۆی شێوازی ژیانەوە بەسەرماندا بسەپێنن. ئەمڕۆ گوتاری ئیسڵاحتەڵەبی دوا هەوڵی ناسیونالیسمی فارسە کە باڵادەستیی خۆی لە فەلاتی ئێراندا ڕزگار بکات.

گەشەی گوتاری مافی مرۆڤ و هاتنی سەتەڵایەت و سۆشیال میدیا ئەو باڵادەستیەی خستۆتە مەترسییەوە و ئیسڵاحتەڵەبی ئەو هەوڵەیە کە دەیەوێت بە کۆنتڕوڵی سەبکی ژیان، ئولگوی بڕیاری سیاسی نەتەوەکان کونتروڵ بکات.

ڕۆحانی یان هەر نوێنەرێکی ئەو گوتارە توانایی پاراستنی بەرژەوەندیی چینی مامناوەندی فارسی هەیە. کێشەی ئەوان ئەوەیە کە ژیانێکی ئاسوودەی دوور لە هەرا و هوریایان هەبێت، سەرمایەی دەرەکی بەرەو تاران و ئیسفەهان و شیراز بگوازرێنەوە و ئەوانیش بە ئاسوودەیی بتوانن هاتوچۆی دنیا بکەن. پرسیارێکی زۆر گرینگی سەر سۆشیال میدیا ئەوە بوو کە؛ بۆچی ئێرانیەکانی نیشتەجێی ڕۆژئاوا بەشدارییان لە هەڵبژاردندا کرد؟ لە ڕاستیدا فارسەکان ئەمڕۆ بەشێکی زۆریان بەهۆی ئەوە کە بە هۆی ساختارییەوە باڵادەستن، توانایی ماڵی و زانستیی ئەوەیان بۆ خۆیان کۆ کردۆتەوە کە بەشێکی زۆر لە منداڵەکانیان بنێرنە دەرەوە و خۆشیان هاتوچۆی دەرەوە بکەن. ئەگەر ئەم دیاردەیە لە شارە کوردییەکان یان عەرەبەکان یان بەلووچەکان نامۆیە، لە شارە فارسەکاندا زۆر ئاساییە و خەڵکێکی لە ڕادەبەدەری فارس ئەمڕۆ لە موعتەبەرترین زانکۆکانی ڕۆژئاوادا دەخوێنن، بەشێکی زۆریان هاتووچۆی ڕۆژئاوا دەکەن. دیارە یەکێک لە هەڵسوکەوتە بەناوبانگەکانی چینی مامناوەندی فارس دوای هاتن بۆ ڕۆژئاوا ئەوەیە کە؛ یەکەم شت کە فێر دەبن بە زمانەکانی بێگانە بیهێننە زمان ئەوەیە کە؛ ئێمە خەڵکی پێرشیا واتە پارسین و شانازی بەوە دەکەین. ئەمە خۆی دەرخەری ئەو ڕاستیەیە کە ئەوان چەمکی ئێران بۆ بەردەوام کردنی ئەو ستەمە بەکار دێنن، ئەگینا لە ڕاستی‌دا ئەو شوناسەی کە شانازی پێوە دەکەن شوناسی پێرشیایە.

ڕۆحانی یان ئیسڵاحتەڵەبی ئەو بەرژەوەندییانە دەپارێزێت، بۆیە هەوڵی ناسیوناڵیسمی فارس ئەوەیە کە ئولگووی ئەو هەڵسووکەوتە سیاسییە بەسەر کۆمەڵگای کورددا بسەپێنێت و بەو پێیە گەرەنتی ئەوە بکات کە کوردەکان لە پێناو سەقامگیر کردنی بەرژەوەندیی ئەواندا هەڵسوکەوت بکەن و دەنگ بدەن. بۆ ئەوان کۆڵبەری کورد، خوێندنی زمانی کورد یان هەرشتێکی تر کە پێوەندی بە ژینگەی سیاسی کوردەوە هەبێت گرینگ نیە، و تەنیا لە ڕوانگەیەکی ئامرازی و ئەمنیەتییەوە چاو لە بابەتەکانی ژینگەی سیاسیی کورد دەکەن.

دیارە ئەگەرچی تاکی کورد و بەلووچیش وەکوو تاکی فارس خاوەنی دەرفەتی بەرانبەرە بۆ کەڵک وەرگرتن لە گەشەی ئابووریی ئێران، یان هاتن بۆ ڕۆژئاوا و خوێندن لە باشترین زانکۆکان، یان دەرمان بوون بە باشترین سیستمە پیزیشکیەکان، یان گەڕان و ڕابواردن؛ بەڵام لەبەر هەبوونی ستەمێکی سیستماتیک و دواکەوتنێکی ساختاری کە لە نێو ئێراندا هەیە، تاکی کورد نە توانای ماڵیی ئەوەی هەیە و نە ئەو دامەزراوە زانستی و تەکنیکییانە لە کوردستاندا بوونیان هەیە کە تاکی کورد بتوانێت توانایی کێبڕکێ لە گەڵ ئەوانی‌دا هەبێت، یان سەرچاوەی ماڵیی پێویستی هەبێت. ئیسڵاحتەڵەبی باشترین گوتارە بۆ ئەوەی کە ناسیۆناڵیزمی باڵادەست، باڵادەستیی خۆی سەقامگیرتر بکات و لەهمانکاتدا ئێمە ناچار بکات کە بە هەستیار بوون بەرانبەر ناوی قازی و قاسملوو یان کەسانی تر، بچینە پای سندووقەکانی دەنگدان و بەپێی ئەو باشقانە(ئۆلگوو) دەنگ بدەین و هەڵسووکەوت بکەین کە پارێزەری باڵادەستیی ئەوی دیە و ژێردەستیی خودی کورد.

بەڵام لە ڕاستی‌دا تەنیا یەک وەڵام بۆ ئەو مەترسییە هەیە و ئەویش گەشەی بەرگریی چەکدارییە. ئامانجی ئەو بەرگرییە و ڕۆڵی پێشمەرگە پێویستە لە گرێدانی خەباتی شار و شاخ بگوازرێتەوە بۆ بوون بە هێزی واتا بەخش، هێزی شوناس بەخش. پێویستە هێزی پێشمەرگە ببێت بە سەربازی ڕۆژهەڵات، بەو واتایە کە ببێت بە بڕبڕەی پشتی سیاسەتەکانی کۆمەڵگای ڕۆژهەڵات بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەییمان.

ئەم هەڵبژاردنانە و چەندین هەڵسوکەوتی سیاسی لە کوردستان دەریدەخەن کە؛ شوناسی کورد تا ئەو جێگە ڕۆڵی سیاسی دەگێڕێت کە دەستی کاریگەری هێزی پێشمەرگەی پێ گەیشتووە. ڕۆشنبیر، کۆمەڵگای مەدەنی و بە تەواوەتی شار تەنیا لە شوێنێک کاریگەرە کە پێشتر مەیدانی کاریگەریی هێزی پێشمەرگە بووە. هیچ هێزێکی مەدەنی نەیتوانیوە بەکەمترین شێوە سنووری گوتاری ڕزگاریخوازی کوردستان گەشە بدات و نەیتوانیوە خواستی ڕزگاریخوازانە بباتە یەک میلیمێتر ئەودیو ئەو سنوورەی کە هێزی پێشمرەگە گەیاندوویەتی. هەروەها لە یەکەم ژمارەی سروە کە لە بەهاری ١٩٨٥ دەرچوو هەتا ئێستا، هێچ چالاکییەکی مەدەنی و ڕۆشنبیری نەیانتوانیوە ببێتە هەوێنی پێداچوونەوەیەکی گوتاری لە ناو بەرهەمی شاخ دا.

بۆیە لە ڕاستی‌دا ئەوەی دەتوانێت ڕۆژهەڵات لەبەرانبەر گەورەترین مەترسی بپارێزێت گۆڕینی شێوە ڕووانینمانە بۆ هێزی پێشمەرگە بۆ بەهێز کردنی ئەو هێزە و گەشەی بەرگریی چەکداری. ئەوەی دەتوانێت ئاگایی بەخش بێت نەک ڕۆژنامە و تەلەفزیۆن و سەتەڵایت و سۆشیال میدیا کە لە ڕاستی‌دا دەنگی چەکی پێشمەرگەیە. ئەو ئاگاییەی کە لە میدیا و سۆشیال میدیا پەرەی پێ دەدرێت یان درێژکراوەی ئاگایی شاخە یان سەرلێشێواییەکی بێ‌بەرهەمە، بۆیە سەرچاوەی ڕاستەقینەی ئاگایی چەکی پێشمەرگەیە و میدیا تەنیا دەتوانێت ڕۆڵی بڵاوکەرەوە یان تۆمارکەری ئەو ئاگاییەی هەبێت.

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٤ لەم ژمارەیەدا:

ــ قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان
ــ ڕاسان و پێشمەرگە
ــ ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن
ــ بورجی بابل
  • مەرگی نووسەر مەرگی نووسەر
    ئه‌وه‌ ده‌زانین ده‌ق، بە تەنیا بە دێڕێک ناڵێن کە لە لێزگەیەک وشە پێکهاتبێ که‌ واتایه‌کی ئاسمانی ("په‌یام"ی نووسەر-خودا)ی لێوه‌ده‌رچێ؛ به‌ڵکوو که‌شایه‌کی فره‌رەهەندە،‌ له‌ کۆمه‌ڵه‌ نووسینێکی جۆراوجۆردا، که‌ هیچ کامیان خاوەن رەسەنایەتی نین، له‌وێدا تێکه‌ڵ به‌ یه‌ک ده‌بن و له‌یه‌ک ده‌نگوێن.
  • سامانی وڵات بۆ تیرۆریستان، وێرانی و دواکەوتوویی بۆ کوردستان سامانی وڵات بۆ تیرۆریستان، وێرانی و دواکەوتوویی بۆ کوردستان
    ئێستا دوای تێپەڕبوونی ماوەیەکی زۆر لە ڕووداوەکە، خەڵکی ناوچەکە لە زۆر ڕووەوە لە ژێر گوشاردان و سەرمای زستان و باران لەلایەک، نەبوونی خانوو یان تەنانەت لە هەندێک شوێن خێوەتیش لەلایەکی‌تر خەڵکی نیگەران کردووە.
  • راسان و پێشمەرگە راسان و پێشمەرگە
    لە راساندا گۆڕەپانی خەبات ئەوەندە بەرفراوان بووە كە دەرفەتی بۆ یەك بە یەكی ئەندامانی كۆمەڵگا رەخساندووە تاکوو بەپێی شوێن و رێگەی خۆی هەنگاو بنێت و هیچ جیاوازییەك لە بواری ئەرك و جێبەجێ كردنەوە بوونی نییە، تەنیا ئەوە پێویستە ئەو كردارە لە خزمەتی رزگاركردنی نەتەوەدا بێت.
  • بوومەلەرزەی ڕۆژهەڵات و پێکدادان لە نێوان ناسیۆنالیزمی ئێرانی و کوردیدا بوومەلەرزەی ڕۆژهەڵات و پێکدادان لە نێوان ناسیۆنالیزمی ئێرانی و کوردیدا
    هەموو لایەک دەبێ باش بزانن کە شارستانیەت و کولتوور شتی دینامیکن و لە رەوتی مێژوودا دەتوانن تووشی ئاڵوگۆڕ بن، بەرز بن یان لەنێوبچن.
  • زەمەن تێدەپەڕێ و لێقەوماوانی کرماشان هێشتا بێ‌ماڵ و حاڵن زەمەن تێدەپەڕێ و لێقەوماوانی کرماشان هێشتا بێ‌ماڵ و حاڵن
    دوایین ڕاپۆرتە پێوەندیدارکان بە بارودۆخی ژیان پاش بوومەلەرزەی ٢١ی خەزەڵوەر لە پارێزگای کرماشان کە زۆرتر له ١٠هزار کوژرا و بریندا لێکەوتەوە، دەری دەخات کە سەرباری تێپەڕینی زۆرتر له سێ هەفته بەسەر ئەم تراژێدیا، هێشتا هیچ هەنگاوێکی شوێندانەر بۆ ساڕێژکردنەوەی برینی زامداران هەڵنەگیراوە.
  • کارەساتی بومەلەرزه لە کرماشان و بێخەمیی ڕێژیم کارەساتی بومەلەرزه لە کرماشان و بێخەمیی ڕێژیم
    ئەمە لە حاڵێکدایە کە بەشێکی کەم لە ماڵە ڕووخاوەکان پشکێندراون و ئاماری بی سەروشوێنەکان هێشتا دیار نییە و مەزەندە دەکرێ کە ئاماری کوژراو و بریندارەکان زۆرتر بێت.
  • قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان
    لە ئاخاوتنێکدا لە ٨ی مارسی ١٩٨٩ی زایینیدا، دوکتور قاسملوو پێداگری لەسەر ئەوە دەکا کە "خەبات بۆ ئەوەی ژن مافی خۆی وەربگرێ، بە هیچ شێوەیەک جودا نییە لە خەباتی میلەتەکەمان بۆ دێموکراسی و خودموختاری."
  • یاسا هەڵاواردەکان ساڵانە میلیاردها دۆلار زیان بە رۆژهەڵاتی ناوەراست دەگەیەنن یاسا هەڵاواردەکان ساڵانە میلیاردها دۆلار زیان بە رۆژهەڵاتی ناوەراست دەگەیەنن
    چونکە تا کاتێک ژنانی عەرەبستان بتوانن بە بێ مۆڵەتی پیاوی بنەماڵە – باوک، هاوسەر، جاری وایە تەنانەت کوڕەکەی خۆی – کار بکەن، بڕۆنە سەفەر، کاروباری یاسایی ئەنجام بدەن و بەشێوەیەکی دیکە بەشداری لە ژیانی کۆمەڵایەتی بکەن، وڵات ناتوانێ هەست بە هێزی ئابووری نیوەی دیکەی کۆمەڵگا بکات.
  • ئێرە ڕۆژهەڵاتە بە کاتی کرماشان ئێرە ڕۆژهەڵاتە بە کاتی کرماشان
    لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەردەوام باس له نەبوونی خزمەتگوزاری و گوێنەدانی بەرپرسانی ڕێژیم لەو بارەیەوە کراوە بەچەشنێک کە نەتەنیا یارمەتی بە خەڵک نادەن بەڵکوو تەنیا بۆ سەیر و سیاحەت دەچنە شوێنی بوومەلەرزەکە؛ ئەو باسەش لە ڕاگەیەندنەکانی ڕێژیم لەوانەش "ایرنا" و "ایسنا" بڵاو بووەتەوە هەروەها هەندێک لە ڕۆژنامەکانی ڕێژیم وەک "ابتکار" بە تیتری گەورە نووسیان "تور زلزلە گردی!" .
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    واتای دووهەم: ئەو ڕێژە ئاوە، بۆ وەدیهێنانی خواست و ویستی کۆماری ئیسلامی زۆر کەمە، واتە ژینگە گەورەترین بەربەستی سەر ڕێی کۆماری ئیسلامییە بۆ وەدیهێنانی خەونەکانی.
  • ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن
    شەڕی داگیرکەرانی کوردستان بەرامبەر بە نەتەوەی کورد بە گشتی و هێزی پێشمەرگەی کوردستان بەتایبەتی، تەنیا بە ڕوبەڕووبوونەوەی نیزامی نەبەستراوەتەوە بەڵکوو دوژمن لە ڕێگای جیاجیا و یەک لەوان پڕوپاگەندەی بێبنەما بەردەوام هەوڵ دەدات پرش و بڵاوی لە نێو ماڵی کوردان دروست بکات تاکوو بەمشێوەیە زیاتر بتوانێت بە ئامانجە گڵاوەکانی بگات.
  • بورجی بابل بورجی بابل
    رووداوە کۆنە مێژووییەکان و تەنانەت ئوستوورەکانیش دەڵێن بۆ ئەوەیکە کۆمەڵگایەک لاواز بکەی تاکوو خۆی بەرەو پووکانەوە بڕوا، باشتر وایە کە ئاژاوەی تێ بخەی و خۆیان بە خۆیانەوە سەرقاڵ بکەی تاکوو هەم گرفتە سەرەکییەکە لەیاد بکەن و هەم تەنیا بە نێوخۆیانەوە خەریک بن و خۆیان ببنە هۆکاری داڕزاندنی خۆیان.
  • عەلی ئەشرەف مورادی: ئەو ڕێژیمە، کارەساتەکانیش بە دەرفەتێک بۆ سەرکوت، چەوساندنەوە و تۆڵەئەستاندنەوە لەو گەلە مافخوازە دەزانێ عەلی ئەشرەف مورادی: ئەو ڕێژیمە، کارەساتەکانیش بە دەرفەتێک بۆ سەرکوت، چەوساندنەوە و تۆڵەئەستاندنەوە لەو گەلە مافخوازە دەزانێ
    لە پێوەندی لەگەڵ زەویلەرزەی پارێزگای کرماشاندا، بەرێزعەلی ئەشرەف مەجیدی، ئەندامی جێگری کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وڵامی چەند پرسیارێکی ڕۆژنامەی کوردستانی داوەتەوە کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک
    بەڵام وتووێژ و کارکردن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی لە هەندێک بابەت دا زۆر جیاوازییەکی لەگەڵ قسەکردن لەگەڵ ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی دا نییە بەڵکوو لەوانەشە خەساری زۆرتر بێت؛ بۆیە لە پێوەندی لەگەڵ ئەو نزیک‌بوونەوە پێویستە چەند خاڵ بەم شێوەی خوارەوە لە بیر نەکرێن.