• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٦ی ئوتی ٢٠١٧ی زایینی - ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

شەریف فەلاح: شیعر و هونەری بەرگری شادەماری ڕاسان و ڕابوونی شۆڕشە

زایینی: ٠٥-٠٦-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٣/١٥ - ٢١:٥١ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
شەریف فەلاح: شیعر و هونەری بەرگری شادەماری ڕاسان و ڕابوونی شۆڕشە
دیدار لەگەڵ شەریف فەلاح، نووسەر، شاعیر و وەرگێڕ

تەوەر: ئەدەبی بەرەنگاری و ڕاپەڕینخوازانە

ئامادەکردنی: شەهرام میرزایی

کوردستان- ڕوانگەی ئێوە سەبارەت بە ئەدەبی بەرگری چییه، ئایا دەبێ ئەدەب دەروەست و بەرپرسیار بێت؟


شەریف فەلاح: ئەدەب لە جەوهەری خۆیدا گەر واتای خزمەت بە مرۆڤ و مرۆڤایەتی و خستنەڕووی برک و ئێش و ئازارەکانی کۆمەڵگە بێت، ناتوانێ لە نێوەرۆکی کۆمەڵایەتی دابڕاو بێت و ئەرکی ئەدەب هەڵوێستە لە هەمبەر نادادپەروەری کۆمەڵایەتی، سیاسی و سەرجەم کایە فەرهەنگییەکانی کۆمەڵ. ئەدەبێک لەپێناو کەرامەتی ئینسانی و بەها مرۆییەکان نەخولقێ، تەمەنی کورتە و مەرگی پێش داهێنەرەکەی دەکەوێت. بەڕای من دەبێ ئەدەب زادەی واقیع و ڕاستییەکانی کۆمەڵگە بێت، بەڵام بە مەرجێک زمان و دەربڕینی ئەدەبیانە و بەدوور بێت لە دروشم و قسەی ڕووت. ئەدەبێک دەروەستبوون و خەمە جڤاتییەکان ئاراستە و ڕاستەڕێی دیاری نەکەن، ناتوانێ ئاوێنەی باڵانوێنی کۆمەڵ بێت، واتە ئەدەب ئەوکاتە بە نەمری دەمێنێتەوە کە بەرانبەر ئەو کۆمەڵەی تێدا دەخولقێ بەرپرسیار بێت و ببێتە زمان و دەلاقەی ڕوانینی تاک بە تاکی. بۆ ئێمەی کورد کە دوژمنی غەدار و خوێنمژ چوار تەنیشتیان لێ تەنیوین و چنگیان ناوەتە بینەقاقامان و ناسنامەی بوونمان لە مەترسی دایە، ئەدەب چەکێکە بۆ پێناسەی بوون، هونەر لەلامان هاواری ڕاچەنینی نەتەوەیەکە کە مرۆڤایەتی و ئازادی و ڕزگاری لەدەست زوڵم و چەوسانەوە و گەیشتن بە سەربەستی و پێکەوەژیان ئامانجیەتی.

کوردستان- ڕۆڵی ئەدەبیاتی بەرگری و شۆڕشگێڕانه له ئەدەبی کوردیدا چون دەبینن؟ ئایا ئەدەبیاتی کوردی له ڕەوتی خەباتی گەلی کورددا ڕەنگدانەوەی هەبووه، یان نا؟

شەریف فەلاح: ئەو ڕۆڵ و دەورەی کە ئەدەب و هونەری بەرگری و شۆڕشگێرانەی نەتەوەکەمان بە هەموو لق و شاخەکانییەوە لە بەرەوپێشبردنی خەبات بۆ ئازادیدا گێڕوایانە کەمتر نین لە کاریگەریی خەباتی سیاسیی و چەکداری. چونکە شیعر و هونەری بەرگری کە شادەماری ڕاچەنین و ڕاسان و ڕابوونی شۆڕشە، مەتەرێزێکە بۆ ناسنامە و پێناسەی نەتەوەیی، قەڵغانێکە لە هەمبەر هێرشی داگیرکەر بۆ سڕینەوەی زمان و کولتوور. ئەوکاتەی شێعرێکی ئاگراویی جەلالی مەلەکشا، ڕەحیم لوقمانی، ئەحمەد بازگر، فاتێح شێخولئیسلامی (چاوە)، ڕێبوار و موسلح شێخولئیسلامی تێکەڵ بە سروودی ناسر و نەجمە و کاڵێ و قادری ئەلیاسی و حمەجەزای پێشمەرگە و قرمەی چەکی کوڕ و کیژی پێشمەرگە دەبێت، هیچ هێزێک توانای بەرەنگاربوونەوی نییە. کاتیک چریکەی سروودێکی شۆڕشگێرانە تێکەڵی هەڵمەتی بەور ئاسای شۆڕشگێڕێکی بوێری نێو سەنگەری بەرخودان دەبێت، چیرۆکێک دەخولقێ کە هەتایە بە نەمری دەمێنیتەوە. کاتێک پەیامی ئەدەب و جەوهەری هونەر کەرامەتی مرۆڤ بێت، کاتێک چاوگەی چیرۆک و ڕۆمان واقیعی ڕاستییەکانی گوند و شار بن، ئیدی دروشمی هونەر بۆ هونەر چ واتایەکی هەیە؟ هونەرێک مرۆڤ نەهەژێنی، شیعرێک ختۆکەی هەست نەدات، شیعرێک سێڵاوی فرمێسک نەڕژێنیتە سەر گۆنا، گۆرانییەک ڕات نەچڵەکێنێ، پەخشانێک مووچرکە بە لەشتدا نەهێنێ و نەتخاتە فکرەوە، هەر لەناو لانکەی لەدایکبوونیدا دەمرێت. بێگومان شیعر و سروود و گۆرانی و بەگشتی هونەری بەرگریی کورد لەنێو جەرگەی شۆڕشی شاخ و شاردا کاریگەریی زۆریان هەبووە و کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لە جۆشدانی شۆڕشدا هەبووە و حاشای لێ ناکرێت. بۆیە بەڕای من دەقێک بەرپرسیار نەبێت و بەگژ نادادپەروەری و چەوسانەوەدا نەچێت، دەقێک بە زمانی هونەر نەبێتە ئاوێنەی باڵانوێنی کۆمەڵ، ناتوانێ ختۆکەی مێشکی تاک بدات و لە داهاتوودا لەبیر دەکرێت.

کوردستان- ئەگەر بمانهەوێ نموونه بۆ ئەم جۆرە ئەدەبیاته بهێنینەوە کام شاعیر، یا نووسەری کورد وەک باشقە و لووتکەی ئەدەبیاتی شۆڕشگێڕانه و بەرگری بە ئەژمار دێن؟

شەریف فەلاح: باسکردن لە مێژووی ئەدەبی بەرگری و ڕاپەڕینخوازانە لە پانتایی ئەدەب و داهێنانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کات و دەرفەتی تایبەتی دەوێت، چونکە بەڕای من زیاتر لە سەدا شەستی شیعر و هونەری کورد ناڕاستەخۆ ئەڕواتە خانەی ئەدەبی بەرگری و شۆڕشگێرانەوە بە قۆناغ و تایبەتمەندیی جیاوازەوە. هەر لە قۆناغی ئەدەبی یارسانەوە کە بەرەنگاری هێرشی سوپای عەرەب و ئیسلام بوونەتەوە و دەقی:
"هورمزگان ڕمان، ئاتران کوژان
وێشان شاردەوه گەوره، گەورەکان،
زۆرکاری ئارەب کردنه خاپوور،
گنائی پاڵه هەتا شارەزوور،
شەن و کەنیکا وه دیل بشینا،
مەرد ئازا تلیاوه رووی هوینا
رەوشتی زەردەشت، مانووه بێکەس،
بزیکا و نیکا هورمزد و هیچ کەس."

خولقاوە، هەتا سەردەمی خانای قوبادی کە خۆشەویستیی زمان وای لێ دەکات بڵێ:
ڕاستەن مەواچان فارسی شەکەرەن
کوردی جە فارسی بەڵ شیرینتەرەن
مەعلوومەن جە دەور دونیای بەد ئەندێش
مەحزووزەن هەر کەس بە زوبانی وێش.

یان هاواری فەقێ قادری هەمەوەند، وەک حەسرەتی پەنگاوەی جەماوەرە ستەمدیدەکەی، دێتە شریخە و ئاڵای ناڕەزایەتی بەسەر ترۆپکەکانی مێژووە ڕادەوەشێنێ:
بە دام و تەزویر بە حیلە و بە فەن
ها کەفتی نە دام توورکی ئەهریمەن
هەر کەس بە تورکان بکەرۆ باوەڕ
ئەحمەق ئەو کەسەن، جە من ئەحمەق‌تەر

ئەمانە چەند نموونەیەکن لە ئەدەبی بەرگری و شۆڕشگێرانە هەتا دەگاتە قۆناغێک کە کورد پلەیەک لە وشیاریی نەتەوەیی دەبڕێت و کۆماری کوردستان وەک نموونەیەک لە ڕێنێسانسی سیاسی و فەرهەنگی دەخولقێت و شاعیرانی وەک "قانع، سەیفولقوزات، هێمن و هەژار لەدایک دەبن و بناغەی ئەدەبێکی بەرگری و داهێنەرانە دادەنێن کە هاوار و ڕاچەنین ڕزگاریی مرۆڤ لە کۆت و بەند و ستەم جەوهەری سەرەکیەتی.

گرتنەبەری ڕێبازی کۆمەڵایەتی خەم و ئازارەکانی مرۆڤی هاوچەرخ لە چوارچێوەی شیعردا مرۆڤ بەرەو لووتکەی بوون و هیوا پەلکێش دەکەن. لە هەرێمی کرماشان و ئیلامی دێرینیش لە سەردەمی حکوومەتی پاشایەتی و سەرەتای شۆڕشی گەلانی ئێراندا کەسانی وەک "شامی کرماشانی، بە دەقی (کرانشینی و چەندین شیعری بەرزی کۆمەڵایەتی) لاری کرماشانی، ئەبولقاسم لاهووتی، عەلی‌محمەد ئەفغانی، عەلی ئەشرەف دەرویشیان و مەنسوور یاقووتی" بە خولقاندی ئەدەبی داستانی و چەپی بەرگریخوازانە جۆرێک و ڕێچکەیەک لە ئەدەبی بەرگرییان خولقاند.

هەرچەند زمانی زۆربەی بەرهەمی ئەم نووسەرانە فارسی بوو، بەڵام هەوێن و نێوەرۆکیان خەم و ئازارەکانی کۆمەڵگەی ئەوکاتی کوردستان بوو.

لە قۆناغی شۆڕشی گەلانی ئێراندا کە جۆرێک لە کرانەوەی سیاسی هاتە ئاراوە، ڕەوت و قۆناغیکی دیکە لە ئەدەب و تیڕوانینی جیاواز سەریان هەڵدا کە تێکەڵاوێک لە ئەدەبی شار و شاخ لەدایک بوو کە کەسانێک وەک "شەریف حوسێن پەناهی، ڕەحیم لوقمانی، تەوفیق ئیبراهیمی، ک.د ئازاد،" لەناو شار و لە شاخیش لە بواری شیعردا کەسانێکی وەک "فاتێح شێخولئیسلامی (چاوە) عەلی حەسەنیانی (هاوار)، قادر لوتفیانی (ئازا) موسلێح و ڕێبوار شێخولئیسلامی، شەفەق، ئەحمەد بازگر، ناسر حیسامی، ئەحمەد قادری، مامۆستا بێبەش و.. لە بواری گۆرانی و مۆسیقاشدا "ناسر ڕەزازی، مەرزیە فەریقی، جەماڵ موفتی و نەجمەدین غوڵامی، قادر ئەلیاسی، کاڵێ، میکائیل و حەمە جەزا سەرتۆپی ئەم قۆناغە لە ئەدەبی بەرگرین. هەرچەند لە ماوی سێ دەیەی ڕابردوودا شیعر و ئەدەب و گۆرانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان چەند قۆناغی جیاجیای بڕیوە و بە دەیان دەنگ و سیما و ناوی جیاواز هاتوونەتە مەیدانی داهێنانی ئەدەبی کوردییەوە. ڕوانگە و تێروانینی جیاواز و پێکهاتەشکێن بۆ ئەدەب و شیعر و زمان لەدایک بوون، چەند بەرەی نوێ بەناو و ڕەوتی جۆراوجۆر خۆیان پێناسە دەکەن، بەڵام زمان و دەربڕین و خەون و ڕوانگەیان بۆ کۆمەڵ و سەردەم جیاوازە. لاسایی کردنەوە و کەوتنە ژێر کاریگەریی ئەدەبی بێگانە و دەوروبەر و دوورکەتنەوە لە پاشخانی ڕابردووی کۆمەڵگە و جیاوازیی تێڕوانینی نێوان نەوەکان و لێک تێنەگەیشتن کەلێن و بۆشاییەکی زۆری خولقاندووە کە کات و دەرفەتی دەوێ هەتا پێناسە و مانا بکرێن.

کوردستان - ئایا ئەدەبیاتی ئەمڕۆی کوردی ڕەنگدانەوەی بزاڤی نەتەوەیی کوردی پێوە دیاره؟

شەریف فەلاح: بەڕای من ئەدەبی ئەمڕۆی کوردی بەگشتی لەبەر ئەوەی دابڕاوە لە بزاڤی نەتەوەیی و خەبات و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، جۆرێک لە نامۆبوون، جۆرێک لە کەلێن و لێکدابڕان لە نێوان ئەدەب و بزاڤی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵات دروست بووە، تێکەڵکردنی بزاوتی ڕۆشنبیری لەگەڵ جەوهەری ئەدەب و هەڵگرتنی دروشم و بانگەشەی بێلایەنی و سەربەخۆ بوون، بەلاڕێدا بردنی جەوهەری ئەدەب و دوورکەتنەوە لە چەقی ئەدەبی بەرگری و دەروەستبوونی لێ کەتووەتەوە. پەتای مۆدیڕنبوون، لاسایی کردنەوەی ناشیانە و بەدوور لە پاشخانی مێژوویی زمان و ئەدەبی کلاسیک، کێشەیەکی گەورەی خولقاندووە. جیاوازیی نێوان نەوەکان دابڕانی شۆڕش و دوورکەوتنەوە لە جوغرافیای شۆڕش گرفتێکە کە چارەسەر کردنی کات و دەرفەتی زۆری دەوێت. زمان و دەربڕینی ئەدەب و هونەری بەرگریی ئەمڕۆ لەگەڵ خەون و خولیای ئەدەبی بەرگریی دوو دەیە لەمەوبەر جیاوازە، ئەمڕۆ نەوەیەک لەدایک بووە کە زادەی مۆدێرنیزاسیۆن و فرچک گرتووی دنیای پەیوەندیی ئەلکترۆنی و مەجازییە و جۆرێک لە نامۆبوون و ناتێگەیشتوویی لەگەڵ مێژوو و ڕابردووی دروست بووە، ڕاگرتنی باڵانس و هاوسەنگیی نێوان نەوەکان بۆ لێک تێگەیشتن، پێویستی بە دیالۆگ و ڕەخساندنی دەرفەتی لەبارە.

پرۆفایل:

شەریف فەلاح، شاعیر، وەرگێڕ و چالاکوانی فەرهەنگی، ساڵی ١٣٥٣ی هەتاوی لە گوندی (گەزنە)ی سەر بە چەمشاری سنە لەدایک بووە.

لە ساڵی ١٣٧٦ی هەتاوییەوە بۆتە ئەندامی (ئەنجومەنی ئەدەبیی مەولەوی سنە)‌ و شێعر‌ و بابەتی ئەدەبی لە گۆڤاری سروە و زرێبار‌ و گۆڤارە خوێندكارییەكان ‌و حەفتەنامەكانی: ئاویەر‌ و سیروان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات بڵاو بۆتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٢ی زایینەوە لە باشووری كوردستان نیشتەجێیە ‌و ماوەی زیاتر لە ١١ ساڵ پێشمەرگەی حدکا بووە و لە زۆربەی ڕاگەیەندکانی حیزب وەک ڕادیۆ دەنگی کوردستانی ئێران، تیشک تیڤی و بڵاوکراوەکانی حیزب چالاک بووە.

لە باشووری کوردستان هاوكاریی لەگەڵ حەفتەنامەكانی "چاودێر، هەواڵ ‌و ڕۆژنامەی خەبات ‌و کوردستانی نوێ و وشە و باس" و هەروەها گۆڤارە ئەدەبییەكانی: "هەنار، ڕامان و نما" هەیە.

ماوەی ١٢ ساڵی بەردەوامە بە شێوەیەكی جیدی كاری وەرگێڕان لە زمانی فارسییەوە بۆ سەر زمانی كوردی دەكا ‌و هەتا ئێستا ئەم كتێبانەی وەرگێڕاوە و نووسیوە:

١ـ لەبارەی ئەدەبیات ‌و هونەرەوە، چاپ ‌و بڵاوكردنەوەی سلێمانی ٢٠٠٩ پڕۆژەی كتێبی هەنار .

٢- ڕۆچنەیەک بۆ ئەدەبی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بەرگی یەکەم: زمان و ئەدەبی زارەکی ساڵی چاپ ٢٠١٢ی زایینی بەڕێوەبەرێتیی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی.

٣- ڕۆچنەیەک بۆ ئەدەبی کوردی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بەرگی دووەم (لێکۆڵینەوە و دیداری ئەدەبی لەبارەی شیعری هاوچەرخی ڕۆژهەڵات) ساڵی چاپ ٢٠١٣ی زایینی بەڕێوەبەرێتیی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی.

٤- چەند تێڕامانێك لە حكوومەتی هەڵبژێردراو ٢٠١٧، ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا.

٥- مێژووی نەورۆز ‌و كڕۆنۆلۆژیای ئێران (مێژوویی) ساڵی چاپ ٢٠١٣ دەزگای موكریانی.

٦- كۆكردنەوەی دوو بەیتی فۆلكلۆریكی رەسەنی كوردی بە ناوی ( عەزیز و كوبرا و وەنەوش و بەڕەزا) ساڵی چاپ ٢٠١٣ ئەنستیتۆی کەلەپووری کورد.

٧- ماڵاوا ئیمپراتۆری شیعر، کۆمەڵە وتار و پەیام بە بۆنەی کۆچی دوایی شیرکۆ بێکەس ساڵی چاپ ٢٠١٣ دەزای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان.

٨- وەرگێرانی رۆمانی “نەشتەرگەی شێت” ساڵی چاپ ٢٠١٣ دەزای چاپ و بڵاو کردنەوەی چوارچرا - سلێمانی.

ئەم بەرهەمانشی ئامادی چاپن:

١ـ حیكایەتەكانی ئەو ساڵانە (چیرۆك ـ عەلی ئەشرەف دەروێشیان).

٢ـ ژیانێكی‌تر، كورتە چیرۆكی ئیتالیایی (ئەلبێرتۆ موراڤیا) ئامادەی چاپ.

٣- جادەکان دەگەنە دەریا، کۆمەڵە شیعر ئامادەی چاپ.

٤- وەرگێڕانی ڕۆمانی “دزیی ئەدەبی” ئامادەی چاپ.

٥- ئامادەکردنی کتێبی "دیالۆگی مانشت و پەڕاو" لەبارەی شوناس، ناسنامە و زمان و ئەدەبی کوردی لە دوو هەرێمی ئیلام و کرماشان.

٦- (داکار) ئامادەکردنی کتێبی خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی پڕۆسە و ڕەوتە شیعرییەکانی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کۆدیداری ئەدەبی.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ کوردی نوێنەر، نوێنەری کورد
ــ دۆستی خەباتێک
ــ پیلانی دابڕان لە زمانی کوردی پـــــووچـــەڵــە!
ــ گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان لە نێوان
دوو هێزی ناسیۆنالیستیی "ناوەندگەرا" و " ناوەندڕەتێن"