• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٧ی ئوتی ٢٠١٧ی زایینی - ٢٦ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

خوێندنه‌وه‌یه‌کی ناته‌واو له "باڵنده‌کانی ده‌م با"

زایینی: ٠٥-٠٦-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٣/١٥ - ٢٢:٠٨ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
خوێندنه‌وه‌یه‌کی ناته‌واو له
شەهلا دەباغی

سێ پیاو و سه‌رنوشتێک‌
سێ ژن‌ و کاره‌ساتێک
په‌نجه‌ره‌‌یه‌ک و گوڵه‌ هه‌ناڕیک...

نووسه‌رێک به‌سه‌رهاتی نه‌سلێک یان باشتره‌ بڵێین هی خۆی ده‌نووسێته‌وه. به‌ڵام ئه‌و خوده، یه‌ک ڕوخسار نییه و نووسه‌ر دابه‌ش ده‌بێ به نووسه‌ر، فه‌رهاد و مێهربان. مێهربان که نووسه‌ره، له هه‌وڵی نووسینی چیرۆکی فه‌رهاد و یان شایه‌د خۆی و هاوده‌مانی خۆی بێ و داوا له نووسه‌ر ده‌کا که فه‌رهادی پێ بناسێنێ. سه‌رده‌مانێک فه‌رهاد به نه‌قاشی گوزارشتی ژیانه‌کانی ده‌‌کرد و له ئاخرسه‌ردا ئه‌و گوزارشتانه به نیوه‌چڵی ده‌مێنه‌وه. له یه‌ک په‌نجه‌ره‌وه ئه‌و پیاوانه چاو له خۆشه‌ویسته‌که‌یان ده‌که‌ن. سێ ژن که له‌ڕاستیدا هه‌ر یه‌ک سه‌رنوشتیان بۆ ده‌نووسرێ: "خۆسووتاندن و یان له چاوه‌ڕوانیدامانه‌وه".

باڵنده‌کانی ده‌م با به زمانێکی زۆر شاعیرانه و ته‌كنیکێکی تێکه‌ڵاوی گێرانه‌وه، باسی وشکبوونی ئاره‌زەووه‌کانی پیاو له شۆره‌کاتی زیندان و مه‌نفا و ئاواره‌ییدا ده‌کا. باسی خه‌مێک که له ناخی پیاودا سه‌رهه‌ڵده‌دا و به‌دوای وەڵامی پرسیارێکدا د‌‌ه‌گه‌ڕێ، ئه‌وه‌ که: "له‌پێناوی کام تاواندا سزا دراوه ئه‌م پیاوه؟ له‌پێناوی کام تاواندا سزا ده‌درێین؟ له ئاگری کام تۆڵه‌دا ده‌سووتێن؟" (ل. ٢٩)

ڕاسته که ته‌قدیری هه‌موو ئێمه له‌ژێر کاریگه‌ریی سیستمێکی زاڵم و به‌دمۆرالی باڵاده‌ست فۆڕم ده‌گرێ، به‌ڵام گرفت‌ ته‌نیا ڕێژیمه‌کان نین.

کۆمه‌ڵی ئێمه‌ هێشتا نه‌یتوانیوه غه‌یری پیاو به سه‌رچاوه‌ی گۆڕانکاری ببینێ. ژنانێک که له شۆڕشدا به‌شدار ده‌بن، چاو له ده‌ستی نووسه‌ر و پیاو ده‌مێنه‌وه و کاتێک هه‌موو ده‌رگاکان ده‌به‌سترێن، ناچار به خۆسووتان ده‌بن و پیاوی به‌رهه‌ڵستکار که پێیوایه جیهان ده‌گۆڕێ، سه‌رئه‌نجام سه‌رخورده یان په‌نا بۆ مه‌شروب ده‌با یان تووشی فه‌رامۆشی ده‌بێ و یان ده‌سته‌وئه‌ژنۆ ده‌مێنێته‌وه:

"... من ته‌نها بووم. ته‌نها له به‌ر ڕۆشنایی کزی په‌نجه‌ره‌که دانیشتبووم و ده‌سته باریک ‌و ئێسکنه‌کانم له ده‌وری ئه‌ژنۆم ئاڵاندبوو." (ل. ٢١٩)
سه‌ره‌ڕای زمانی پڕهه‌ست‌ و شاعیرانه‌ی ڕۆمان و ته‌کنیکێکی تێکه‌ڵاوی گێڕانه‌وه، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی زمانی پیاوسالار به زۆرینه، بڕیارده‌ر‌ی گوزارشتی ژیانی قار‌‌ه‌مانه‌کانه و گوزارشت له سه‌ربرده‌ی پیاوانێک ده‌کا که له نۆستالۆژیدا ده‌ژین و ڕه‌وه‌ندی زه‌مان نابینن و یان به‌دوای سه‌رنوشتێکی نادیاردا وێڵن. ئه‌و نۆستالۆژییه ته‌نانه‌ت جێگایه‌ک به ژن/ دایک نادا و ماڵه باب ته‌نیا به ناوی باوک پێناسه ده‌کا:

"دیوه‌خانی میرزا سه‌عید وێران بووه و ساڵه‌هایه که‌س له حه‌سار و حه‌وشی میرزا سه‌عیددا هاتووچۆی نه‌کردووه‌." ئه‌وه پیاوه که بڕیارده‌ره و پێیوایه‌ ته‌نیا ئه‌وه که ده‌توانێ جیهان بگۆڕێ، که‌چی نه‌ته‌نیا ناتوانێ ئه‌وه‌ بکا که ده‌بێته هۆی سه‌رنوشتێکی شووم بۆ خۆشه‌ویسته‌که‌ی‌ و خۆی. ئه‌و پیاوانه که "شتێکی سه‌میمی له دونیای ئه‌و کچانه‌دا ده‌بینن" (ل. ١٦) حازر نابن گوێیان لێ بگرن و بۆ نه‌جاتی جیهان له ڕوانگه‌ی سیاسی خۆیانه‌وه ناچار ده‌بن ژنان له‌ژێر پێ بنێن.

پیاوانی ڕۆمان باوه‌ڕ به له‌یلا و کاڵێ و ئه‌فسانه‌ ناکه‌ن. فه‌رهاد که خوێندکاره و ڕای کردووه و خۆی حه‌شارداوه، له ئەشقی كاڵێدا ده‌سووتێ.

ماڵی کاڵی ڕوو به‌ ماڵی فه‌رهاده و فه‌رهاد هه‌موو ڕۆژێک ده‌ستێک ده‌بینێ که له په‌نجه‌ره‌ی به‌رانبه‌ری گوڵدانی هه‌نارێک ئاوده‌دا. کاڵێ هه‌موو ڕۆژێک دێت و ماڵی فه‌رهاد خاوێن ده‌کاته‌وه‌. فه‌رهاد ده‌گیرێت.

کاتێک فه‌رهاد له زیندان دێته ده‌ر، کاڵێ له‌ده‌‌ست فه‌قیری و هه‌ژاری و برای قومارباز و نه‌بوونی هیچ ده‌ره‌تانێک خۆی سووتاندووه و نه‌ماوه.

فه‌رهاد ده‌چێته‌ نێو دونیای فه‌رامۆشی. ئه‌فسانه، کچێکی ساده، که ڕۆژنامه‌ی سیاسی ده‌فرۆشت و مێهربان خۆشی‌ویستووه، دواتر که مێهربان شار به‌جێده‌هێڵی ناچار ده‌بێ مێرد به ناسری کوڕی ده‌و‌ڵه‌مه‌ندی شار بکا، که‌چی ئه‌ویش له به‌رده‌م دادگا تاوانی بۆ هه‌ڵده‌پێچێ و ئه‌فسانه‌یش به سه‌رنوشتی کاڵێ گرفتار ده‌بێ و ناسریش شێت ده‌بێ و دواتر که له تاران ڕا ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ زێدی خۆی، داوای سیگار له خه‌ڵکی کوچه و بازاڕ ده‌کا. نووسه‌ر له هاتوچۆدایه، له نێوان باوه‌ڕ به ژن و کو‌لتوور و هێشتا به‌ته‌واوی باوه‌ڕی به هێزی ژن بۆ گۆڕانی جیهان نه‌هێناوه. له‌یلا کچێکی شاعیر، که تازه زانکۆی ته‌واو کردووه، عاشقی مێهربان ده‌بێ که نووسه‌رێکی چل، په‌نجا ساڵه‌یه و له هه‌نده‌ران گه‌ڕاوه‌ته‌وه یان باشتره بڵێین که پێش گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ڕێگه‌ی نووسینه‌کانی خۆشی‌ویستووه. له‌یلا که شیعره‌کانی پێشتر پێشکه‌شی بابی کردووه، ئه‌م جاره پێشکه‌شی مێهربانیان ده‌کا:

"قامووسه‌کان بدڕێنه
وشه‌ سارد و مردووه‌کان ده‌م با بده،
من جوانترین شیعری بوونت
له دێرێکدا ده‌نووسمه‌وه.
ڕابردوو بسڕه‌و‌ه و
ڕۆژه تاریکه‌کانی فه‌رامۆش که،
هه‌میشه‌یی‌ترین خه‌ونت
له ساتێکدا ده‌هێنمه دی." (ل.٥٠)

شایه‌د "باوه‌ڕکردن به ژن" ڕێگایه‌ک بێ بۆ نه‌جاتی جیهانی شێواوی پیاو. بۆیه ڕه‌وانی بڵاو و هه‌ڵگری لایه‌نی جیاوازی نووسه‌ر له گۆشه‌یه‌کی تێکستدا باوه‌ڕ به ژن دێنێ:

"له‌یلا (...) تێده‌کۆشێ ڕێگه‌ی خۆی له ڕێگه‌ی خه‌ڵکی‌تر و زمانی خۆی له زمانی خه‌ڵكی‌تر و ته‌نانه‌ت بۆچوونی خۆی له بۆچوونی خه‌ڵكی‌تر جیابکاته‌وه." (ل. ٦٧) به‌ڵام دیسان، له‌یلا وه‌کو کاڵێ و ئه‌فسانه چاوله‌ده‌ستی ڕێنوێنی و ئەشقی پیاو ده‌مێنێته‌وه. له‌یلا به ئه‌فسووسه‌وه به مونیره، خوشکی فه‌رهاد، ده‌ڵێ که مێهربان ژن ناهێنێ. هاوکات نووسه‌ر و مێهربان ده‌زانن که بێژه‌ره‌ی چیرۆکه‌کانی مێهربان هێندێک جار ڕاستگۆ نییه. مێهربان که چیرۆکێکی ده‌رباره‌ی ئه‌شقی نێوان کچێک و کوڕێکی سیاسی نووسیبوو، گوتبووی که کچه‌که‌ ئاماده‌ نه‌بووه له خه‌باتدا هاوکاری کوڕه‌که‌ بێ. به‌ڵام بێژه‌ر ڕاستگۆ نییه. بۆیه مێهربان ده‌ڵێ:

"ئه‌و چیرۆکه چیرۆکی کچێک بوو ئه‌گه‌رچی ئاشقی ده‌ستگیرانه‌که‌ی بوو، به‌ڵام حازر نه‌بوو له خه‌بات بۆ ڕزگاریدا هاوڕێیی بکا... ئه‌و گوتبووی 'بێژه‌ری ئه‌و چیرۆکه ڕاستگۆ نییه'." (ل. ٣٦)

ڕاسته. بێژ‌ه‌ری زۆر چیرۆک ڕاستگۆ نین. کچان و ژنانێک که ساڵه‌های ساڵ چاوه‌ڕێی خۆشه‌ویستانیان ماونه‌وه تا له شاخ و زیندان بگه‌ڕێنه‌وه‌ و یان خۆیشیان که‌وتوونه‌ته زیندان و شاخ، جێگایان به ناهومێدی و خۆسووتاندن پڕ ده‌بێته‌وه. کوا حاسڵی ڕه‌نجی ژنی کورد له ڕۆمانی کوردیدا؟

شایه‌د ئه‌وه‌ که کچانی باڵنده‌کانی ده‌م با سه‌رنوشتێکی وه‌ها شوومیان تووش ده‌بێ زۆر دوور نه‌بێ له حه‌قیقه‌ت که ڕۆژانه ده‌یان کچ و ژن خۆده‌ده‌نه‌ ده‌ست سه‌مای ئاگر. کاتێک پیاوانی ئێمه نه له سیاسه‌تدا باوه‌ڕیان پێده‌که‌ن و نه‌ ژنی ئێمه له ئه‌شقدا ئازادن و نه‌ سیسته‌م داکۆکی ده‌کا له مافه‌کانی ژن بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر ژیانی خۆی و منداڵی. شایه‌د "نه‌هایی" ڕاستییه‌کان دێنێته ناو ڕۆمان و چیرۆکه‌کانی. به‌ڵام ئه‌وه کافی نییه. نووسه‌ر گله‌یی له‌و ته‌قدیره‌ ده‌کا که نه‌سڵێک تووشی بوون:

"له‌و وڵاته چیرۆکی زۆر که‌س نه‌نووسراوه. وا چاکه بڵێم له‌م وڵاته چیرۆکی که‌س نه‌نووسراوه." (ل. ٢٨)

له‌‌و وڵاته‌دا ئه‌گه‌ر چیرۆکی پیاوان ‌و خه‌مه‌کانیان خه‌ریکه ده‌نووسرێته‌وه، ئه‌وه هێشتا چیرۆکی ژنان ته‌نیا به‌شێکی به ده‌ست ئه‌و پیاوانه که تازه خه‌رێکن خۆ له‌ ده‌ستی نۆرمه‌کانی پیاوسالار نه‌جات‌ ده‌ده‌ن، نووسراو‌ه‌ته‌وه. چیرۆکی به‌ ئاخر خه‌ت گه‌یشتنی ژنان له‌ده‌ست نۆرمی تا ئێستا نه‌گۆڕاوی ده‌سه‌ڵاته‌کان‌، به‌ڵام به‌شی زۆری ڕاستییه‌کانی ژیانی ژن ماوه‌ که بنووسرێته‌وه. له هه‌موان گرینگتر ئه‌وه‌یە که ژنانی نه‌سڵی مێهربان ڕاستگۆیانه هه‌م ده‌هاتنه نێو سیاسه‌ت و هه‌م ئاشق ده‌بوون، به‌ڵام له‌ژێر په‌راوێزی پیاواندا ده‌مانه‌وه. کێ فرمێسکی ئه‌و دایک و خوشکانه‌ی که ساڵه‌های ساڵ چاوه‌ڕوانی گه‌ڕوانه‌وه‌ی ئازیزانیان بوونی، له یاده‌؟ بارامی برای گوتبووی:

"که تۆ ڕۆشتی باوکم هه‌موو کتێبه‌کانی کۆ کرده‌وه و بۆ شه‌وێدا له حه‌سار، له‌سه‌ر یه‌ک هه‌ڵیڕشتن و سووتاندنی." گوتبووی: "ئاگرێکی گه‌وره‌یان لێ ساز بوو. جگه له حه‌سار، گه‌ڕه‌که‌که‌یشی ڕووناک کردبۆوه."

به پێکه‌نینه‌وه‌ گوتبووی. به‌ڵام مونیره‌ی خوشکی ده‌یگوت: "من و ڕووناک تا به‌ره‌به‌یان به‌دیار ئاگره‌که‌وه دانیشتین و فرمێسکمان هه‌ڵڕشت." (ل. ٨)
ئاخۆ ژنانی ئێمه ئاخر قسه‌کانی خۆیان کردووه؟ له‌یلا سه‌رکه‌شه و ده‌نووسێ. یان به وته‌ی نووسه‌ر هه‌ڵچوونێکی ئافره‌تانه له سه‌ره‌تای ئازادی و سه‌ربه‌خۆییدا:

"مار نه‌بوو که فریوی دایت سێوه‌ لاسووره و ئیشتیای گه‌نم و داری تێگه‌یشته هه‌مووی به‌هانه بوون. مار نه‌بوو که فریوی دایت من بووم، من بووم ویستم تۆ دابه‌زیت، من بووم ویستم تاوان بکه‌یت، تاوان بکه‌یت و تۆبه بکه‌یت، تاوان، تۆبه تاوان، تۆبه، حه‌وا تۆبه له تاوانه‌کانی خۆی ناکات." (ل. ٦٩)

ئه‌وه که نووسه‌ر "نه‌هایی" چ ده‌خوازێ ، ئایا ده‌خوازێ واقیعه‌کانی کۆمه‌ڵگه نیشان بدا و یان خۆیشی وه‌ک زۆربه‌ی ئێمه هێشتا له هه‌وه‌ڵی ڕێیه بۆ خۆد‌‌ربازکردن له نۆرمه‌کانی پیاوسالار، پرسیارێکی ئاواڵایه. هه‌ر که‌س خوێندنه‌وه‌یه‌کی له‌و ڕۆمانه ده‌توانێ ببێ. ئه‌وه که گرینگه ڕه‌وانی ئینسان ده‌قێکه بڵاو و پڕ له دژایه‌تی ‌و ناته‌بایی‌. شاعیر/ سابجێکت له هه‌موو که‌س زیاتر له نه‌بوونی ئازادی و ئه‌شقدا شێواوه و له گه‌رمای دایکانه/ ژن ده‌گه‌ڕێ که سه‌رچاوه‌یه‌که بۆ خوڵقاندن و له ساتی قه‌یراندا، شاعیر/ نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند له سنووره‌کانی نێوان ڕه‌مز/ سروشت و سیستم / کو‌لتووردا، خۆ ده‌بینێته‌وه ‌و به‌م جۆره "دیسکۆرسی مێژوویی" ده‌ق له‌قاوده‌دا. شایه‌د ته‌نیا ڕۆمانه‌کان بتوانن مێژووی ٣٠ ساڵی ڕابردوو له‌قاوبده‌ن که ئینسانه‌کان چۆن به‌دوای ژیانی باشتر گه‌ڕاون، به‌ڵام به واتای خۆیان ناچار بوون بۆ گۆڕانی جیهان ژنان له‌ژێر پێ بنێن که‌چی دڵته‌نگی بۆ قاڕه‌ی ژن له تێکستدا خۆی له‌قاوده‌دا و له‌و جێگایه‌ی که مانا له ده‌قدا بێده‌نگ ده‌کرێ و یان قه‌ت نه‌بووه، مانا ده‌به‌خشێ. ده‌قی شاعیرانه که بالقوه هه‌ڵگری جه‌سته‌یه‌کی دایکانه (سێمیۆتیک/ ڕه‌مزی)یه، به‌رامبه‌ری ده‌کا له‌گه‌ڵ زمان/ سیستمی نیشانه‌یی. هه‌ر بۆیه له‌یلا وڵامێک ده‌دا به جه‌لالیی ڕه‌فیقی مێهربان، به‌رپرسی سازمانی میراتی فه‌رهه‌نگی که نیگه‌رانی له‌نێوچوونی میراتی فه‌رهه‌نگی و‌ سووتانی قامووسه‌‌کانه:"جه‌لالی گوتی: مرۆڤ به‌بێ زمان و به‌بێ ڕابوردوو چی هه‌یه؟ له‌یلا گوتی: شیعرێکی کورت و ساتێکی هه‌تاهه‌تایی..." (ل. ٧٠)

هه‌موومان چاوه‌ڕوانی ساتێکی هه‌تاهه‌‌تایین که له‌وێنده‌رێ له‌یلا و ئه‌فسانه ئیتر چاوه‌ڕوان نین. له‌لایه‌ن هیچ کاممان، ئاخر وته‌کانی نه‌هایی هێشتا نه‌گوتراون.

ناوی ڕۆمان: باڵنده‌کانی ده‌م با

نووسه‌ر: عه‌تا نه‌هایی

قه‌واره: ٢١٩ لاپه‌ڕه "نشر ژیار" ساڵی١٣٨١
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ کوردی نوێنەر، نوێنەری کورد
ــ دۆستی خەباتێک
ــ پیلانی دابڕان لە زمانی کوردی پـــــووچـــەڵــە!
ــ گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان لە نێوان
دوو هێزی ناسیۆنالیستیی "ناوەندگەرا" و " ناوەندڕەتێن"