• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٠ی ئوتی ٢٠١٧ی زایینی - ٢٩ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئاور‌ردانه‌وه‌یه‌ك له‌ ئیسلامی سیاسی

زایینی: ٢٢-٠٧-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٤/٣١ - ١٩:١٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئاور‌ردانه‌وه‌یه‌ك له‌ ئیسلامی سیاسی
ناسر ساڵحی ئه‌سڵ

فه‌نده‌مێنتالیزمی ئیسلامی یه‌كێكه‌ لەو‌ دیارده‌ زه‌قانه‌ی ئه‌مڕۆکە نه‌ك هەر وڵاتانی ئیسلامی، به‌ڵكوو سه‌رانسه‌ری جیهانی به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌؛ دیارده‌یەک ‌كه‌ بۆته‌ جێگه‌ی باس و خواست و مشت و مڕی زۆر ناوه‌نده‌ سیاسی و فیكری و ستراتێژی و رووناكبیرییه‌كان. ته‌نانه‌ت له‌ زۆر جێگه‌ی دنیادا ئه‌ندیشكده‌ی تایبه‌تی هه‌ن كه‌ كاریان لێكدانه‌وه‌ و تاوتوێ كردنی ئه‌و دیارده‌یه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌ مێژوو و فه‌لسه‌فه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندنی بیر و ئه‌ندێشه‌ی سه‌له‌فیگه‌ری جیهادی به‌ سه‌ره‌تای په‌یدابوونی ئیسلامی سیاسی داده‌نرێت. ئه‌گه‌رچی سه‌ره‌تاكانی رەوتی سه‌له‌فیگه‌ری‌‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دامه‌زراندنی ئیخوان موسلمین له‌ ساڵی ١٩٢٨ی زایینی له‌ وڵاتی میسر، به‌ڵام ته‌نیا‌ له‌ دوای ساڵه‌كانی ده‌یه‌ی حه‌فتای زایینی و پاش له‌شكركێشی ئه‌رته‌شی یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌ت بۆ سه‌ر ئه‌فغانستان و به‌ ده‌سته‌وه‌گرتنی و به‌ لارێدابردنی شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ لایه‌ن مه‌لا توندئاژۆكانی لایه‌نگر و پێڕه‌وی خومه‌ینییه‌وه‌ ‌ له‌ ساڵی ١٣٥٧ی هه‌تاوی، ئه‌و دیارده‌یه‌ پتر ته‌شه‌نه‌ی سه‌ند. هه‌روه‌ها پاش هه‌ره‌سهێنان و رووخانی یه‌كیه‌تی سوڤیه‌ت له‌ ململانێی نێوان بلوكی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوادا، فه‌نده‌مێنتالیزمی ئیسلامی خۆی وه‌ك ئاڵته‌رناتیڤی ئایدیۆلوژی شكستخواردووی كۆمونیزم به‌تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناڤین نیشانی دنیا دا. دیاره‌ بلوكی رۆژئاوا ده‌ستی یارمه‌تی له‌ بوژانه‌وه‌ی ئایدیۆلۆژیای ره‌ش، به‌ تایبه‌ت له‌ وڵاتانی ئیسلامی و به‌ تایبه‌تیتر به‌ گروپه‌ جیهادییه‌كانی ئه‌فغانستان له‌ به‌رانبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌كانی ئایدیۆلوژیای سووردا هه‌بوو.‌

هه‌ر بۆیه‌ راستییه‌كی گومان هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ ئیسلامی سیاسی وه‌ك بابه‌تێك له‌ باوه‌شی فه‌لسه‌فه‌ى و‌شك و چه‌قبه‌ستوو و دواكه‌وتووی‌ كۆمه‌ڵگادا پێگه‌یشتووه‌. پسپۆڕان و لێكۆڵه‌رانی بواری ئیسلامی سیاسی و سه‌له‌فیگه‌ری، په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رنجڕاكێشی ئیسلامی سیاسی له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ له‌ به‌رانبه‌ر فیكر و ئه‌ندێشه‌ مۆدێڕن و پێشكه‌وتنخوازانه‌ی رۆژئاوا، له‌لایه‌ن كه‌سانی كۆنه‌پارێزی ئیسلامی سیاسی له‌ وڵاتی میسر، به‌ سه‌ره‌تای خوڵقاندنی قه‌یران و ته‌نگەژه‌ی نێوان هزر و ئه‌ندێشه‌ی نوێ و مۆدێڕن له‌ هه‌مبه‌ر هزر و ئه‌ندێشه‌ی دواكه‌وتوویی ناو ده‌بەن. ئه‌و ته‌نگەژه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی ده‌ریخستوه‌ كه‌ ئه‌و مێتودی ئیسلامی سیاسییە کە بۆ تاوتوێكردن و لێكدانه‌وه‌ی بابه‌ته‌كانی به‌ كاری ده‌هێنێ سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌؛ هه‌ر بۆیه‌ به‌شی هەرە زۆری بیرمه‌ندان و زانایانی ئیسلام، بنه‌ما فیكرییه‌كانی سه‌له‌فیگه‌ری جیهادی توندره‌و و بنه‌ماكانی ئیسلامی سیاسی ره‌د ده‌كه‌نه‌وه‌ و به‌ لادان له‌ بنه‌ماكانی ئیسلامی راسته‌قینه‌ی دادەنێن.

هه‌ر بۆیه‌ له‌ لایه‌ك زۆربه‌ی زانایانی ئیسلام له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن كه‌ چاكی و خراپی موسڵمان نابێت به‌ شێوه‌ خه‌لافه‌ته‌وه‌ گرێ بدرێت كه‌ هێندیك سه‌له‌فی جیهادی ته‌بلیغی بۆ ده‌كه‌ن و بیخه‌نه‌‌ ژێر ره‌حمه‌تی خه‌لیفه‌ى سه‌له‌فی جیهادییه‌وه‌‌. به‌ڵكو یه‌زدان ئازادی به‌ موسڵمانان داوه‌ تا ئه‌و سیستمه‌ سیاسییانه‌ بۆ خۆیان هه‌ڵبژێرن كه‌ عه‌قڵ و بۆچوون و به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان په‌سندی ده‌كات. به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌له‌فیگه‌ری جیهادى گروپه‌ توندڕه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان به‌و په‌ڕی بێ ویژدانییه‌وه‌ درێژه‌ به‌ شه‌ڕی خوێناوی و خۆته‌قاندنه‌وه‌ له‌ دژی خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگا له‌ وڵاتانی ئیسلامی و وڵاتانی رۆژئاوایی و هه‌ندێ جاریش له‌ دژی یه‌كتر بده‌ن. هه‌ر بۆیه‌ له‌ ئێستادا و له‌ سه‌ده‌ی پێشكه‌وتن و شۆڕشی زانیاریدا، ئاراسته‌ی فیكری سه‌له‌فی جیهادییه‌كان له‌ ژێر كاریگه‌ری خوێندنه‌وه‌ی سه‌ید قوتب له‌ ئیسلامی سیاسی، وه‌رچه‌رخانێكی ترسناك به‌ خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. ئیستا روون و ئاشكرایه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی فیكری و بنه‌مای ته‌واوی گروپه‌ جیهادی توندره‌وه‌كان له بنه‌ما‌ فیكرییه‌كانی سه‌له‌فیگه‌ری جیهادی سەید قوتبه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن. هه‌ر بۆیه‌ له‌ دیدی زۆربه‌ی بیرمه‌ندان و زانایانی بواری ئیسلام ناسییه‌وه‌ سه‌ید قوتب یه‌كه‌م كه‌سه‌ كه‌ به‌ردی بناغه‌ی گوتاری ئیسلامی سیاسی داناوه‌.

‌‌ هۆكاره‌كانی په‌ره‌گرتنی ئیسلامی سیاسی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناڤین:
ئیسلامی سیاسی پاش رووخانی دیواری بێرلین و هه‌ره‌سهێنانی جیهانی دوو جه‌مسه‌ر و به‌ تایبه‌ت پاش رووداوه‌كانی ١١ی سێپتامبر له‌ ئامریكا و ته‌قاندنه‌وه‌ی دوو بورجی به‌ناوبانگ له‌ نیۆیۆرك پێی نایه‌ قوناغێكی نوێ‌‌. هه‌روه‌ها پرسە چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌كانی وه‌ك:‌ كێشه‌ی فه‌له‌ستین و ئیسرائیل له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناڤین، كوشتاری موسوڵمانانی بۆسنی و هیرزه‌گۆڤین له‌ لایه‌ن سێربه‌كانه‌وه،‌ شه‌ڕ له‌ چێچێن له‌گه‌ڵ روسیه،‌ كێشه‌ی كێشمیر له‌گه‌ڵ وڵاتی هێند، كێشه‌ی هێند و پاكستان، كێشه‌ی موسوڵمانان له‌ چین، فاكته‌ره‌گه‌لێك‌ن بۆ سه‌رهه‌ڵدانی تاقمه‌ تیرۆریستییه‌كانی جیهادی له‌ ژێر پرده‌ی پارێزگاری له‌ ئیسلام له‌ به‌رانبه‌ر كوفردا. هه‌روه‌ها له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ رووداوه‌كانی باكوری ئافریقا كه‌ به‌ به‌هاری عه‌ره‌بی ناسراوه‌، رێگه‌خوشكه‌ر بوون بۆ ره‌وته‌ جیهادییه‌كان تا له‌ رێگای شه‌ڕ و جیهاده‌وه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن. خاڵێكی گرینگی دیكه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامی سیاسی له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین دا پاش كۆتایی شه‌ڕی سارد له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا، چونكه‌ زۆربه‌ی تاقم و گروپه‌ ئیسلامییه‌كان له‌ به‌ره‌وپێش بردنی گۆڕان له‌ هاوسه‌نگی هێز له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌كان هاوڕا بوون و ئازادی چالاكی به‌ كرده‌وه‌یان هه‌بوو به‌ دژی حیزب و رێكخراوه‌ چه‌په‌كان، هه‌ر بۆیه‌ زۆربه‌ی وڵاتانی ئیسلامی له‌ كاتی سه‌رهه‌ڵدانه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی كه‌ له‌ وڵاتی تونسه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد، له‌ كونترۆڵ كردنی هێزه‌ ئیسلامییه‌كان ده‌سته‌وه‌ستان بوون. هه‌ر بۆیه‌ جه‌هه‌ت و ئامانجه‌كانی سه‌رهه‌ڵدان و راپه‌رینی خه‌ڵك له‌ به‌هاری عه‌ره‌بی دا به‌لارێدابران. چونكه گروپه‌ سه‌له‌فییه‌كانی جیهادی له‌و وڵاتانەی كه‌ به‌هاری عه‌ره‌بییان تێدا( ته‌نیا تونس نه‌بێت) روویدا، ئه‌و وڵاتانه‌یان تووشی ئاڵۆزی و شه‌ڕى ناوخۆیی كرد كه‌ ئێستاش له‌ سوریه‌ و عێراق و یەمەن ئه‌و شه‌ڕه‌ خوێناوییه له‌ شێوه‌ی جۆراوجۆردا‌ به‌رده‌وامه‌. له‌و ناوچه‌ پڕ كێشه‌ و ئاڵوزه‌ى رۆژهه‌ڵاتی ناڤین كه‌ شه‌ڕ و ماڵوێرانی له‌ لایه‌ن وڵاتانی پشتیوانی گروپه‌كانی سه‌له‌فیگه‌ری جیهادی كه‌ به‌رۆكی خه‌ڵكی سڤیلی گرتووه‌، خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی كورد به‌ گشتی و له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان به‌تایبه‌ت له‌و ناوچه‌ پڕ كێشه‌ و ئاڵوزه‌دا‌ له‌ قوناغیكی چاره‌نوسسازدایه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ مافه‌كانی. هه‌ر بۆیه‌ رێژیمه‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان و به‌تایبه‌ت رێژیمی كۆماری ئیسلامی كه‌ راسته‌وخۆ ده‌ستی له‌ پێكهێنانی گروپه‌ تیرۆریسته‌كان و به‌تایبەت‌ داعشدا هه‌بووه‌، له‌و ده‌رفه‌ته‌ زێڕینه‌ كه‌ بۆ كۆماری ئیسلامی ره‌خساوه‌ تا به‌ باشترین شێوه‌ بتوانێت له‌ سیاسه‌ت و هه‌ڵوێستی چه‌واشه‌كارانه‌ی بۆ لەپەراویز حستنی خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی كورد به‌ گشتی و رۆژهه‌ڵاتی كوردستان به‌ تایبه‌ت كه‌ڵك وه‌رگرێت و پێش به‌ سه‌ركه‌وتن وگه‌یشتن به‌ ئامانجه ره‌واكانی‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد بگرێت.

سه‌رهه‌ڵدانی سه‌له‌فی گه‌ریی له‌ خۆرهه‌ڵاتی كوردستان

پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ ساڵی ١٣٥٧ی هه‌تاوی و به‌ لاڕێدا بردنی ده‌سكه‌وته‌كانی ئه‌و شۆڕشه‌ له‌ لایه‌ن مه‌لاكانی لایه‌نگر و پێڕه‌وی خه‌تی خومه‌ینی و گۆڕینی له‌ شۆڕشی گه‌لانی ئێران بۆ شۆڕشی ئیسلامی ئێران، به‌ هه‌زاران كه‌س له‌ ئازادیخوازانی گه‌لانی ئێران زیندان و ئێعدام كران یان تووشی ده‌ربه‌ده‌ری بوون. هه‌روه‌ها هه‌موو رێكخراوه‌ سه‌ربه‌خۆ و دێموكراته‌كانی هه‌ڵوه‌شاوه‌ راگه‌یاند. له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێرانی به‌ ره‌سمی هه‌ڵوه‌شاوه‌ راگه‌یاند و حوكمی جیهادی به‌ دژی نه‌ته‌وه‌ی كورد راگه‌یاند و شه‌ڕێكی خوێناویان له‌ كوردستان هه‌ڵگیرساند كه‌ تا ئیستاش درێژه‌ی هه‌یه‌. چونكه‌ له‌ لایه‌ك نه‌ته‌وه‌كانی ئێران و لەلایەکی دیکەشەوە به‌تایبه‌تی نه‌ته‌وه‌ی كورد داوای مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی خۆیان ده‌كرد. به‌ڵام له‌لایه‌ن رێژیمی كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ به‌ سه‌ركوتی خوێناوی وه‌ڵام د‌رایه‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌و رێژیمه‌ سه‌ركوتكه‌ره‌ به‌ دامه‌زراندنی دوو ئۆرگانی نیزامی و ئه‌منییه‌تی" سپای پاسداران و وه‌زاره‌تی ئیتلاعات" ده‌ستیكرد به‌ هه‌نارده‌كردنی شۆڕشی ئیسلامی بۆ وڵاتانی ئیسلامی. كۆماری ئیسلامی ئێران له‌ نێو خۆی وڵاتیشدا هه‌موو جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵاتداری ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگای قورغ كردبوو. دواتریش به‌ دامه‌زراندنی ده‌یان تاقم و گروپی تیرۆریستی وه‌ك حیزبوڵڵای لوبنان، جیهادی ئیسلامی، سپای به‌در وهتد له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانی ئێران، له‌ كاروباری وڵاتانی ئیسلامی به‌ كرده‌وه‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌كرد. هه‌ر بۆیه ئێستا كۆمه‌ڵگای نیونه‌ته‌وه‌یی و وڵاتانی دێموكراتیك باش ده‌زانن كه‌ رێژیمی كۆماری ئیسلامی ئێران بۆته‌‌‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ پێكهێنان و دامه‌زراندنی گروپه‌ توندڕه‌وه‌كانی ئیسلامی و سازكردنی شه‌ڕی مه‌زهه‌بی و ساپۆرتی ماڵی ئه‌و گروپه‌ توندڕه‌وانە له‌ جیهان و ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین ناسراوه‌.

به‌ڵام سه‌رهه‌ڵدانی سه‌له‌فیگه‌ری جیهادی له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، مێژوویه‌كی كورتی هه‌یه‌. ئه‌و مێژوویه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ٢٠ ساڵی رابردوو.

ژماره‌ی سه‌له‌فییه‌كان له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ سه‌ره‌تادا زۆر كه‌م بوو و شوێنی چالاكییه‌كانی سنووردار به‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی تایبه‌ت بوو. به‌ڵام پاش ده‌ست بەكار بوونی رێكخراوهی تیرۆریستی القاعیده‌ كه‌ ناسراوترین گروپی سه‌له‌فی بوو، هه‌روه‌ها پاش كۆتایی شه‌ڕی رێكخراوه‌ جیهادییه‌كان له‌ ئه‌فغانستان له‌ ساڵی ١٩٩٥ی زایینیدا سه‌له‌فیگه‌ری له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌و ره‌وته‌ سه‌له‌فییانه‌وه‌‌. كاتێك ئه‌نسارولئیسلام له‌ ساڵی ٢٠٠١ی زایینیدا له‌ ناوچه‌ی بیاره‌ی باشوری كوردستان كه‌ هاوسنووره‌ له‌ گه‌ڵ پارێزگاكانی سنه‌ و كرماشان، "ئیماره‌تی ئیسلامی بیاره‌" یان دامه‌زراند. به‌ڵام له‌ ساڵی ٢٠٠٣ی زایینی دا كه‌ بنكه‌ و مەقه‌ڕه‌كانی گروپی ئه‌نسارولئیسلام له‌ شاره‌دێی بیاره‌ی باشوری كوردستان له‌لایه‌ن هێزه‌ نیزامییه‌كانی ئامریكاوه‌ كه‌وته‌ به‌ هێرش، ئه‌و گروپه‌ توندئاژۆیه‌ روویان له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان كرد و به‌ هاوكاری سپای پاسداران و وه‌زاره‌تی ئیتلاعاتی رێژیمی كۆماری ئیسلامی ئێران له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بنكه‌ و باره‌گایان كرده‌وه‌. رێژیمی كۆماری ئیسلامی ده‌ستی ئه‌و گروپه‌ سه‌له‌فی جیهادییانه‌ی له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بۆ كاری رێكخستن و چالاكی له‌ شاره‌كان ئاواڵه‌ كرد. هه‌ر بۆیه‌ سه‌له‌فییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان كه‌وتنه ساز كردنی پێوه‌ندی راسته‌وخۆ به‌و گروپه‌ تێرۆریستانه‌وه‌ كه‌ بنكه‌ و باره‌گایان له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا هه‌بوو.‌ رێژیمی كۆماری ئیسلامی ئێران بۆ یارمه‌تیدان به‌و‌ گروپه‌ سه‌له‌فییه‌ جیهادییانه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان دوو ئامانجی سه‌ره‌كی هه‌بوو: یه‌كه‌م كزكردن و به‌لاڕێدابردنی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و زه‌قكردنه‌وه‌ی بیری سه‌له‌فیگه‌ری و دووهه‌م پێشگرتن له‌ پەیوه‌ست بوونی لاوانی شۆڕشگێر به‌ ریزی حیزب و رێكخراوه‌كانی كوردی و به‌ تایبه‌ت پەیوه‌ست بوون به‌ ریزی پیشمه‌رگایه‌تی له‌ ریزه‌كانی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران ‌. رێژیمی كۆماری ئیسلامی ئێران له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان هه‌رگیز نه‌یتوانی به‌ ئامانجه‌ چه‌په‌ڵه‌كانی بگات و ئێستا رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بۆته‌ مه‌یدانی خه‌بات بۆ مافه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ رۆژهه‌ڵات.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ کوردی نوێنەر، نوێنەری کورد
ــ دۆستی خەباتێک
ــ پیلانی دابڕان لە زمانی کوردی پـــــووچـــەڵــە!
ــ گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان لە نێوان
دوو هێزی ناسیۆنالیستیی "ناوەندگەرا" و " ناوەندڕەتێن"