• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٠ی ئوتی ٢٠١٧ی زایینی - ٢٩ی گەلاوێژی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئیدئۆلۆژیی تاکڕەوانە و بەرژەوەندیی گشتی لە ئێران

زایینی: ٠٦-٠٨-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٥/١٥ - ٢١:٢٩ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئیدئۆلۆژیی تاکڕەوانە و بەرژەوەندیی گشتی لە ئێران
کەیوان درودی

لە بابەتە هەرە ئاڵۆزەکانی پرسی کۆمەڵگە ـ سیاسەتی سەردەم، پەیوەندیی نێوان بەرژەوەندیی گشتی (میللی) و ناوەڕۆکی سیاسەتی حکوومەتەکان بەتایبەت لەرووی دەرەکی بووە لە پانتایی وڵاتانی جیهان و بەتایبەت رۆژهەڵاتی ناویندا. رەنگە گرینگترین لایەنی ئەم بابەتە پارادایمی هاوچەرخی بەرژەوەندیی میللی (national interest) بێت. لە ئێستادا کە گلۆبالیزم پەرەی سەندووە و پەیوەندیی نێونەتەوەیی رۆژلەدوای رۆژ چڕتر دەبێتەوە، دەوڵەتەکان بەرپرسیارن لەوەیکە لە سیاسەتیاندا پێخواستەکانی بەرژەوەندیی گشتی لە بەرچاو بگرن. پێش لە ساڵی ١٩٩٠ کە گۆڕەپانی سیاسیی گشتیی جیهان کەوتبووە نێو کێبڕکێی دووجەمسەری و هێشتا سەقامگیرییەکی ئەوتۆ باڵی بەسەر جیهاندا و بەپێڕەوی ئەوەش وڵاتدا نەکێشابوو، سیاسەتی دەرەکی زیاتر لەژێر کاریگەریی گەمەکەرانی مەزندا بوو و هەر بەو بۆنەشەوە بەشێکی سەرەکی لە روانین و داڕشتنی سیاسەت دەگەڕایەوە سەر دۆخێکی جەبریی سەپێندراو. بەڵام وردەوردە بە کۆتاییهاتنی ئەو دۆخە و جێگیر بوونی سەقامگیرییەکی ئەوتۆ، وڵاتان لە سیاسەتیاندا دەست ئاوەڵاتر بوون و گەڕانەوە بۆ رای گشتیی ناوخۆیی و بەپێی داواکارییە گرینگ و حەیاتییەکان نێوئاخنی سیاسەتی خۆیان دیاری کرد. لێرە جێی خۆیەتی کە گرینگیی ئەوەش لەبیر نەکرێ کە شێوازی مامەڵەی خەڵک و دەسەڵات لە ناوخۆ لەسەر چۆنییەتی و چەندایەتیی ئەم کردارە شوێندانەر بووە. بەر لە گشت شتێک، دەبێ جیاوازییەکی گەورە دابنین لە نێوان وڵاتانی پێشکەوتوو و وڵاتانی دواکەوتوو بەتایبەت رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئورووپاییەکان کە لە سەدەی پانزدە بەملاوە بە شۆڕشی پیشەسازی، جیاکردنەوەی ئایین و سیاسەت (سێکۆلاریزم)، هەنگاونان بەرەو دەوڵەتی خۆشبژێوی، هەڵبژاردنی ئازاد و دێمۆکراسی توانییان لە رووی ناوخۆیی ماکزیمۆمی تەعامولی تەندروست لە نێوان خەڵک و دەسەڵات جێگیر بکەن، دەوڵەت سنووردار کرایەوە و چەمکی دەوڵەتی یاسا هاتە کایەوە. هێزی دادوەری سەربەخۆ کرا و پارلەمان بوو بە نوێنگەی ئیرادەی خەڵک. بەڵام لەملاتر و لە ئاسیا جگە لە هەندێک وڵاتی هەڵکەوتوو وەک ژاپۆن و کورەی باشوور، وڵاتانی تر لەرووی مێژوویی ئەم بڕگە گرینگانەیان نەپێواوە. هەر بۆیەش سیاسەت و کۆمەڵگە بەردەوام لە ناکۆکی، دژبەیەکبوون و پێکدادان بەسەر دەبەن. بەڵام ئاخۆ جیاوازییەکان لە چیدان و خاڵە جەوهەرییەکانی حاکمییەتی پشتبەستوو بە ئیدئۆلۆژی چین کە وادەکەن هەوڵی یەکخستنی کۆمەڵگە و دەسەڵات نەزۆک و پەککەوتە بمێنێت؟

بۆ گەیشتن بە ئەنجامگیرییەکی بابەتی و بەرهەست چەند خاڵی سەرەکی هەن کە بریتین لەمانەی خوارەوە:

- لە سیاسەتی ئیدئۆلۆژیکدا دەستەی حوکمڕان لەبەر چییەتی و ماهییەتی، وڵاتانی تر بەسەر دوو دەستەی نەگۆڕی دۆست و دوژمن دابەش دەکات، ئەمەش وادەکات کە لە گرتنەبەری سیاسەتێکی خاوەن تێلۆرانس و سەیال لەسەر بنەمای رێزی بەرامبەر، خۆ ببوێرێ.

- نێوئاخنی ئیدئۆلۆژی بەجۆرێکە کە توانای گۆڕینی هەڵوێستی نییە، هەر بەو بۆنەشەوە ناتوانێ لەگەڵ تێپەڕینی کات و هاتنە ئارای رووداو و گۆڕانی بارودۆخ خۆی بگونجێنێ. بۆ نموونە لە پاش شەڕی جیهانیی دووهەمەوە کورەی باکوور دۆستەکانی لە رووسیە و چین تێنەپەڕیون و رۆژبەرۆژ بەرەو ئیزۆلە بوون رۆشتووە، ئەویش لەبەر ئیدئۆلۆژیی کۆمۆنیزم بووە کە لەخۆیدا هەڵگری پەیوەندییەکی بەرتەسکی سنووردارە.

- ئیدیۆلۆژیی لەبەر ئەوەی لە بنەڕەتدا چەمک هەڵگر نییە لەرووی ناوخۆییەوە ناتوانێ سەرجەم پێکهاتەکان یەک بخا، یان ئەوەیکە داخوازی و خواستەکانی کۆمەڵگە بەپێی هەڵکەوتەی کۆمەڵایەتی، سیاسی و فەرهەنگی لە سیاسەتیدا بگونجێنێ، بۆ نموونە رێژیمی ئێران تەنیا خۆی بە نوێنەری شیعەی اثنی عشری دەزانێت و بەو هۆیەشەوە لەرووی دەرەکیش بەرژەوەندییەکانی بەو پێیە دەدۆزێتەوە.

- بیری ئیدئۆلۆژیک لەبەر تایبەتمەندییەکانی، خویەکی دەمارگرژانە و بەریەککەوتنخوازی هەیە، ئەم بیرە لە کرداردا وادەکات کە قەیرانی دەرەکی ببێتە بەشێکی دانەبڕاو لە گۆڕەپانی سیاسی کە ئەم دیاردەش لێکەوتەی لەسەر رەهەندی تەکووزیی نێوخۆیی هەیە لەبەرئەوەیکە زۆرینەی خەڵک ئەم شێوە کردارە نەک بە پێویست نازانن بەڵکوو بەپێچەوانەی ویستیانی لەقەڵەم دەدەن.

هەروەها بڕێک رەهەندی ناوخۆیی هەن کە وادەکات هەستی ئینتیمای گشتی بە وڵات روو لە لاواز بوون بکات، لەوانە:

سیاسەتی نکۆڵی لێکردن:

رێژیمی ئیسلامی بە درێژایی نزیک بە چوار دەیە نەک هەر نەیتوانیوە کۆمبوونێکی گشتی پێک بێنێ، بەڵکوو بڕگەیاسا کاڵ و رووەکییەکانی خۆیشی بۆ لەسەریەک خستنەوەی پێکهاتەکانی ئەم جوغرافیا جێبەجێ نەکردووە، لەوانە: مافی خوێندن بەزمانی دایکی، مافی بەدەستەوەگرتنی بەڕێوەبەریی لەلایەن کەسانی خۆجێیی و هتد.. وەلانانی مێژوو، زمان و فەرهەنگی پێکهاتەکان لە سیستمی پەروەردە و فێرکاری، راگەیاندن، هەڵاواردنی ئابووری و هەڵاواردنی نژادی ـ مەزهەبی.

ـ چاوخشاندنێک بەسەر کارنامەی چوار دەیە حوکمڕانی رەهای رێژیمی ئێران

ـ هەر لە سەرەتای هاتنەسەرکاری رێژیمەوە، شەڕی پرۆپاگاندا لەلای خومەینییەوە بەدژی وڵات و نەتەوەکانی تر دەستی پێکرد. گرینگترینیان هەڵخڕاندنی شێعەکانی عێراق بەدژی دەسەڵاتی ئەو وڵاتە بوو کە بە لەداردانی "محمدباقر صدر" گەیشتە ترۆپکی خۆی و لەئەنجامدا شەڕێکی پڕووکێنەر دەستی پێکرد. سادق قوتبزادە، وەزیری دەرەوەی ئەوسای رێژیم لە راگەیەندراوێک روو بە وڵاتانی موسڵمان دەڵێت: کۆماری ئیسلامی بەهۆی ئەم کردەوە لەمەبەدوا ئیتر سازان و هەڵکردن لەتەک ئەم رێژیمە (بەعس عێراقی) بە رەوا نازانێت و بەرەوڕووبوونەوی ئەم رێژیمە بە بەشێک لە سیاسەتی خۆی دژی ئیمپێریالیزم و سەهیۆنیزمی جیهانیی دادەنێت.

بەم پێیە دەسپێکردنی شەڕێکی هەشت ساڵەی کاولکەر، تەنیا لەبەر تاقەهۆکاری شیعەگەرایی بووە. ئەمە بەروونی ئەوە دەردەخات کە سیاسەتی دەرەکیی رێژیم، رەنگدانەوەی سیاسەتی کەمینەی خاوەن دەسەڵات بووە. سیاسەتی هەناردە کردنی شۆڕش ئەمە تاکتیکێک بح رووداو یان شەڕێک نەبووە، بەڵکوو ئیستراتیژییەکی هێرشبەرانە و ئیرادەگەرا بووە کە سەرجەم رەهەندەکانی ئابووری، سیاسی، کولتووری و هتد خستووەتە ژێر کاریگەریی نەرێنیی خۆی. خومەینی لە رستەیەکدا لە سەروبەندی شەڕەکەدا چییەتی رێژیمەکەی دەرخست و وتی: "شەڕ نیعمەتێکی خوداییە"

ـ روانینی رێژیم بۆ پێکهاتەی قەوارەی گشتیی کۆمەڵگە

ـ کۆماری ئیسلامی لە یاسای بنەڕەتیدا بەهیچ شێوازێک ئاماژەی بە فرەچەشنیی پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی نێو ئێران نەکردووە.

دوکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو لە دیمانەیەکیدا لەسەر گەیشتن بە ئەنجام لە دانوستان لەگەڵ ئەو رێژیمە بە راشکاوی دەڵێ: "رێژیم لەبەر سێ هۆکار ئامادەی ئاشتی و رێککەوتن نەبوو: یەک، ئێمە دێموکراسیمان گەرەک بوو کە خومەینی دەیوت ئەمە لە رۆژئاواوە هاتووە و بەلای ئێمەوە جێی قەبووڵ کردن نییە، دوو، ئێمە ئۆتۆنۆمیمان دەویست کە لە فەلسەفەی بەناوئیسلامیی خومەینیدا نەتەوە جێگەیەکی نەبوو هەتا دان بە مافی خودموختاریدا بنێ و سێهەم کێشەی مەزهەبی و خەباتی چەکداریی ئێمە کە ئامادە نەبووین بچینە ژێر دەسەڵاتی زاڵی رێژیم."

لێرە ئەو پرسیارە دێتە ئاراوە کە دەسەڵاتێک کە ئامادەی دانپێدانان بە مەوجوودیەتیی پێکهاتەکانی نییە، چۆن دەتوانێ لە رووی رەوایی و کردارییەوە نوێنەرایەتیی گشتیی بکات؟ لەراستیدا کێشەی سەرەکی هەر لەوێوە دەست پێدەکات کە سەرجەم پێکهاتەکان کە بەشێکی ئۆبژەکتیڤن لە ئەرزی واقیع بۆ چەمکی ئۆبژەکتیڤی ئۆممەت دەسوێن. هەر لێرەشەوەیە کە ئەو ژیربێژییە وەراست دەگەڕێ کە نەبوونی کۆبەند و ئیجماعێکی ناوخۆیی وادەکات سیاسەتی دەرەکیش رەنگدانەوەیەکی نەبێت لە بەرژەوەندیی گشتی. بیردۆزان لەسەر ئەو بڕوایەن کە سیاسەتی دەرەکی رەنگدانەوەی بەرژەوەندییە ناوخۆییەکانن. بەڵام کاتێ لەناوخۆ کەمینەیەک لە لووتکەی دەسەڵات بن و تۆتالیتاریزم زاڵ بێت، لەراستیدا پێشبینیی ئەوەیکە سیاسەتی دەرەکیش نوێنگەی ئەم تۆتالیتاریزم و نکۆڵی لێکردنە بێت، ئەستەم و دوور لە چاوەڕوانی نییە. هەروەک باسمان کرد ئیدئۆلۆژی لە خۆیدا، ناچەمکهەڵگر، بەریەککەوتنخواز، سەرەڕۆ و یەک هەناسە.

لەم ریزبەندەی خوارەوە دەرهاویشتەکانی ئەم بنەما تیۆریکانە لەسەر کرداری رێژیمی ئێران، دەخەینەڕوو: ـ شەڕ بەدژی سەرجەم لایەن و رەوتە نێوخۆییەکان بە پاساوی موحاریبە، پیلانگێڕی، دابەشکاری و کوفر

ـ شەڕی هەشت ساڵە دوای کوژرانی رۆحانییەکی شیعە لەگەڵ عێراق

ـ هەوڵی دەستێوەردان لەو وڵاتانەی کە لە خانی دوژمن پێناسە کراون، وەکوو: بەحرەین، کووەیت، عەرەبستان، ئیسراییل و لە دوایین دانەش هەرێمی کوردستان

ـ بەرەوگرژی بردنی پەیوەندیی لەگەڵ عەرەبستان دوای کوژرانی شێخێکی شیعە

ـ پشتیوانی لە دەسەڵاتی عەلەوییەکانی سووریە بەدژی خەڵکی راپەڕیوی ئەو وڵاتە

ـ تەیار کردنی شیعەکانی یەمەن (حووسییەکان) بۆ هەڵگیرسانی شەڕ تەنیا بەمەبەستی لاواز کردنی سوننەکان

ـ پشتیوانیی کەمینەی موسوڵمانی کەشمیر دوای چوار دەیە بە مەبەستی بەرەوڕوو بوونەوەی دەسپێکردنی پەیوەندیی ئاستبەرزی هیند و ئیسراییل

ـ دابین کردنی تێچووی رێکخراوەی حیزبوڵا بۆ برەودان بە هەناردەی شۆڕش و هیلالی شیعی

ـ پشتگیری لە حیزبی "الدعوە"ـی عێراقی بۆ کزکردنی رێککەوتنی نیشتمانیی عێراق و وەلانانی پێکهاتەی سوننە

ـ دژایەتی وپیلانگێڕی دژ بە حیزبی هاوبەشیی نیشتمانیی ئەفغانستان بۆ کەرت کردنی گۆڕەپانی سیاسی و برەودان بە گرووپە ملکەچەکانی ئێران.

ئەمانە تەنیا بەشێکن لەو کەیسانەی کە دەرخەری راستیی چییەتی سیاسەتی دەرەکیی رێژیمی ئێرانن. لە سەرجەم ئەم خاڵانەدا شیعیزم و بەرژەوەندییەکانی بەرچاو و دیارن، کەوایە ئەنجامگیرییەکی ساکار ئەوە دەردەخات کە ئەم رێژیمە بەهیچ چەشنێک لەڕووی دەرەکی بەرژەوەندییە گشتییەکانی گەلانی ئێرانی نەک هەر رەچاو نەکردووە بەڵکوو بەدژیان وەستاوەتەوە.

کۆبەند

رێژیمە ئیدئۆلۆژیکەکان لەبەرهۆکاری وجوودیی خۆیان، لەناوخۆوە رێگەی کپکردن، نکۆڵی و پەراوێزخستنی دەنگی جیاواز دەگرنەبەر. هەروەها لەرووی دەرەکی بۆ مانەوەی خۆیان ناچارن تەنیا لەگەڵ ئەو لایەن، گرووپ یان وڵاتانەی کە لەرووی ئیدئۆلۆژییەوە پێیانەوە نزیکن، رابگرن. ئەم دوو فاکتە گرینگە وادەکەن کە گۆڕەپانی سیاسیی ناوخۆیی ناتەواو بمێنێتەوە و کەلێنی وەلانانی پێکهاتە، داخوازیی و دەنگی جیاواز کە زۆرجار لە زۆرینەدان هەروا بەسەر جەستەی سیاسەتی ناوخۆوە دیار بێت و لەرووی دەرەکیش زۆرینەی وڵاتان بەپێی چییەتی رێژیمە ئیعتقادییەکان، لە خانی نەیار/دوژمن دابندرێن.ئەم دوو کەمایەسییە پەیوەندییەکی راستەوخۆیان بەیەکەوە هەیە. بۆیەش لە درێژخایەندا لە ناوخۆوە تووشی قەیرانی رەوایی دەبن و لە دەرەوەش بە تەریکخراوەیی دەمێننەوە. ئێران وەک یەکەیەکی هەڵگری پێکهاتەی جیاواز و فرەچەشنی نەتەوەیی، سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری و هتد نەک هەر دەبێ کۆبەندێکی نێوخۆیی لەسەر بنەمای کۆکردنەوەی ئەم فرەچەشنییە لە سەحنەی سیاسیدا پێک بێنێ، بەڵکوو دەبێ ئیرادەی سەرجەم چین و توێژەکان و پێکهاتە نەتەوەیی ـ کۆمەڵایەتییەکان لە داڕشتنی سیاسەتی دەرەکیدا جێ بخات. هەتا ئەم کەلێنە پڕ نەکرێتەوە، هیچ ئیدیۆلۆژییەک نە دەتوانێ شوێنگرەوەی ئەم دۆکتۆرینە زانستی ـ کردەکییە لە ناوخۆ بێت و نە دەشتوانێ بێ ئەم چارەسەرە بەدوای دەسخستنی بەرژەوەندیی گشتی بێت. بەم پێیە هەتا کات بەرەوپێش دەچێت تەریکخرانی دەرەکی و ناڕەزایەتی، دژبەیەک وەستانەوەی ناوخۆیی و پەرەسەندنی رقی بەرامبەر لەنێوان پێکهاتەکان زیاتر زەربە لە قەوارەی گشتی دەدات و ئەگەری ناسەقامگیری زیاتر و زیاتر دەبێت.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٠٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ کوردی نوێنەر، نوێنەری کورد
ــ دۆستی خەباتێک
ــ پیلانی دابڕان لە زمانی کوردی پـــــووچـــەڵــە!
ــ گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان لە نێوان
دوو هێزی ناسیۆنالیستیی "ناوەندگەرا" و " ناوەندڕەتێن"