• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٢ی دێسامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢١ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

مافی مرۆڤ و خوێندن به‌ زمانی دایکی

زایینی: ٢٤-٠٩-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/٠٢ - ١٢:٥٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
مافی مرۆڤ و خوێندن به‌ زمانی دایکی
دوکتور ئەردەلان

یه‌که‌م ڕۆژی مانگی ره‌زبه‌ر له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌شێوه‌یه‌کی فه‌رمی هه‌موو قوتابخانه‌کان بۆ ساڵیکی نوێی خوێندن ده‌ست به‌کارده‌بنه‌وه‌.

خوێندنێک که‌ به‌شێوه‌یه‌کی سیستماتیک ماوه‌ی پتر له‌ ٩٠ساڵه‌ له‌لایه‌ن کاربه‌ده‌ستانی تاران، به‌بێ ڕه‌چاوکردنی باروودۆخی دێمۆگرافیای ئیتنیکی ئه‌م وه‌ڵاته‌ پێڕه‌و ده‌کرێ. منداڵانی کورستانی ڕۆژهه‌ڵات وه‌ک هه‌موو ناوچه‌ غەیره‌ فار‌س نشینه‌کان، مه‌جبوور ده‌کرێن هه‌ر له‌ یه‌که‌م قۆناغی ده‌سپێکی خوێندن، به‌ زمانێک جیا له‌ زمانی دایکی خۆیان بخوێنن که‌ ئه‌م شێوازه‌ له‌ خوێندن بۆ هه‌تاهه‌تایی له‌ سه‌ر ڕۆح و باوه‌ڕ به‌خۆبوونی به‌رده‌نگی ئه‌م سیستمه‌ شوێندانه‌ری هه‌بێت. به‌داخه‌وه‌ دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی به‌ناو مۆدێرنی ئێران هه‌ر له‌ سه‌رەتای دامه‌زرانیه‌وه‌ سیاسه‌تی پاکتاوی نه‌ته‌وه‌یی و ئاسیمیله‌کردنی نه‌ته‌وه‌کانی جیا له‌ فارسی له‌ ڕێگای ده‌زگای بارهێنان و په‌روه‌رده‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی نه‌رمە‌ئامێرانە و فریوده‌رانه‌ ده‌ستی پێکرد و زمانی فارسی وه‌ک ته‌نیا زمانی خوێندن و نووسین به‌ زه‌بری دام وده‌زگای ناوه‌ندگه‌راوه‌، کاناڵیزه‌ کرد و به‌ شێوه‌یه‌ک زمانی فارسی ده‌مخواردی بنه‌ماڵه‌کان و منداڵانی نه‌ته‌وه‌کانی غه‌یرە فارس داوه‌ که‌ گوایە زمان وئه‌ده‌بی پارسی، میراتی هاوبه‌شی هه‌موو ئێرانییه‌کانه‌ و وای نواندووه‌‌ که‌ ته‌نیا ئه‌و شاعێر و ئه‌دیبانه‌ له‌ ئێران بوونیان بووه‌ که‌ ئه‌وان ده‌ستنیشانی کردوون. ئه‌گه‌ر له ‌ڕابردوودا سیاسه‌تی ره‌زاشا و حه‌مه‌ره‌زاشای کوڕی له‌ دزگای زه‌به‌لاحی "ئامووزش وپه‌روه‌رش" له‌ سه‌رپاژنه‌ی فارسیزم و زه‌قکردنه‌وه‌ی مێژوویی پڕ له‌ شووره‌یی پاشا زاڵمه‌کانی هەخامه‌نێشی بوو؛ رێژیمی کۆماری ئیسلامی له‌ پاڵ بڕەودان به‌ سیاسه‌تی فارسیزم، ته‌و‌ژمی شێعه‌گه‌ری و زه‌قکردنه‌وه‌ی باوه‌ڕی خۆرافی و به‌ها پیرۆزه‌کانی خۆیان لێوئاخنی هه‌موو وانه‌ ده‌رسیه‌کانیان کردووه‌ ومنداڵانی غه‌یره‌ فارس وشێعه‌، مه‌جبوور به‌ ملدان له‌ ڕێبازێک ده‌که‌ن که‌ به‌ هیچ جۆرێک له‌گه‌ڵ بنه‌ماکانی یوونسکۆ وجاڕنامه‌ی مافی مرۆڤی نه‌ته‌وە یه‌کگرتووه‌کان نایێته‌وه‌. ڕێژیمی دژی گه‌لی کۆماری ئیسلامی له‌ ماوه‌ی ده‌ ساڵی ڕابردوودا به‌شێوه‌یه‌کی زۆر ئاشکرا هه‌موو سیاسه‌ته‌ ئیدئۆلۆژیکییه‌کانی خۆی له‌ ڕێگای ئامووزش وپه‌روه‌رشه‌وه‌ تیۆریزه‌ ده‌کات وپلانی درێژخایه‌نی بۆ په‌روه‌رده‌ی جیلێکی ملکه‌چ و بێ‌ئیراده‌ داناوه. ئامووزش وپه‌روه‌رش بووه‌ته‌ شوێنگەی ڕمبازێنی به‌سیج وسپای پاسداران.

هه‌مووساڵێک له‌ گه‌رمه‌ی خوێندن، منداڵانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان ناچار بە بەڕێوەبردنی به‌رنامه‌یه‌ک به‌ ناوی "راهیان نور" دەکرێن که‌ تا ئیستا چه‌ندین جار هه‌ڵوێستی بنه‌ماڵه‌کانی کوردستانی به‌ دوای خۆیدا هێناوە.

ئه‌ندام گرتن بۆ به‌سیج له‌ نێو قوتابیان به‌ به‌ڵێنی درۆی سه‌رکه‌وتن له‌ کۆنکوور و دامه‌زراندن له‌ داهاتوو، ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ وه‌ک دیار‌ی شکستخواردووی به‌سیجی لێهاتووه‌. کۆماری ئیسلامی سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌ هیچ جۆرێک ئیجازه‌ی خوێندن به‌ زمانی دایکی به‌ منداڵانی کوردستان نادات، ته‌نانه‌ت هه‌وڵی به‌شێک له‌ ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌کانی کوردستانی بۆ خولی زمانی دایکی له‌ قوتابخانه‌کان قه‌ده‌خه‌ ده‌کات. ڕێژیم سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو بودجه‌یه ‌که‌ بۆ په‌ره‌پێدانی کاروباری فه‌رهه‌نگی خۆی به‌مه‌به‌ستی گۆڕینی شوناس وفه‌رهه‌نگی کوردستان ده‌کات؛ به‌شێکی زۆری قوتابخانه‌کانی کوردستان له‌ هه‌رچه‌شنه‌ ئیستانداردێک بۆ خوێندن بێ به‌شن و له‌ئه‌گه‌ری بوومه‌له‌رزه‌یه‌کی به‌هێز، کاره‌ساتێکی هه‌ژێنه‌ر ڕوو ده‌دات. ئه‌گه‌ر ئاوڕێکی خێرا له‌ ئامووزش وپه‌روه‌رشی کۆماری ئیسلامی بده‌ینه‌وه‌، به‌داخه‌وه‌ ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ گرینگه‌ به‌ ئیعترافی زۆرێک له‌ کارناسانی بواری په‌روه‌رده‌ به‌رەو هه‌ڵدێر ده‌ڕوات و به‌ جێگای ئه‌وه‌ی ئامووزش وپه‌روه‌رش له‌سه‌ر بنه‌مای په‌روه‌رده‌ی جیهانی و له‌ ژێر ڕێنوینی یۆنسکۆ به‌رێوه‌بچیت، ئه‌وه‌ته‌ ناوه‌نده‌ مه‌زهه‌بیه‌کانی ئێران وه‌ک "حوزه‌ی علمیه‌ قم" له‌ هه‌ڵبژاردنی وه‌زیر و پلاندانی په‌روه‌رده،‌ ڕۆڵی سه‌ره‌کی ده‌گێڕن. ئه‌وه‌ی زۆر جێگای داخه، ‌ده‌بێ منداڵانی کوردستان نه‌ته‌نیا له‌م سیستمه‌ گه‌نده‌ڵ وشۆڤێنیه‌دا به‌ زمان و فه‌رهه‌نگی خۆیان په‌روه‌رده‌ نه‌بن به‌ڵکوو له‌ ژێر ته‌وژمی خۆرافاتی مه‌زهه‌بی شێعه‌ی دوازده‌ئیمامیدا وانه‌کانیان بخوێنن.

هه‌ڵبه‌ت به‌خوشیه‌وه‌ ماوەیێکه‌ به‌هۆی ئه‌نجۆمه‌نه ‌فه‌رهه‌نگییه‌کانی کوردستان، لە هه‌ر چوار وه‌رزی ساڵدا خولی زمانی دایکی ده‌کرێته‌وه‌ و تاڕاده‌یه‌ک بنه‌ماڵه‌کان هه‌ستیان به‌ دۆڕانی شوناسی نه‌ته‌وه‌ییان له‌ ڕێگای په‌روه‌رده‌ی فەرمییه‌وه‌ کردووه‌ بۆیه‌ به‌گه‌رمییه‌وه‌ پێشوازی له‌ خوله‌کانی زمانی دایکی ده‌که‌ن. هیوادارین بنه‌ماڵه‌ خۆشه‌ویسته‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌ تێگه‌یشتنێکی قووڵه‌وه‌، وێڕای له‌قاودانی سیاسه‌ته‌کانی ڕێژیم له‌مه‌ڕ په‌روه‌رده‌ له‌ کوردستانی ئێران، منداڵه‌ چاوگه‌شه‌کانیان هانی زۆرتری خوشه‌ویستی نواندن بۆ فه‌رهه‌نگ وشوناسی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان بده‌ن.

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٤ لەم ژمارەیەدا:

ــ قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان
ــ ڕاسان و پێشمەرگە
ــ ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن
ــ بورجی بابل
  • مەرگی نووسەر مەرگی نووسەر
    ئه‌وه‌ ده‌زانین ده‌ق، بە تەنیا بە دێڕێک ناڵێن کە لە لێزگەیەک وشە پێکهاتبێ که‌ واتایه‌کی ئاسمانی ("په‌یام"ی نووسەر-خودا)ی لێوه‌ده‌رچێ؛ به‌ڵکوو که‌شایه‌کی فره‌رەهەندە،‌ له‌ کۆمه‌ڵه‌ نووسینێکی جۆراوجۆردا، که‌ هیچ کامیان خاوەن رەسەنایەتی نین، له‌وێدا تێکه‌ڵ به‌ یه‌ک ده‌بن و له‌یه‌ک ده‌نگوێن.
  • سامانی وڵات بۆ تیرۆریستان، وێرانی و دواکەوتوویی بۆ کوردستان سامانی وڵات بۆ تیرۆریستان، وێرانی و دواکەوتوویی بۆ کوردستان
    ئێستا دوای تێپەڕبوونی ماوەیەکی زۆر لە ڕووداوەکە، خەڵکی ناوچەکە لە زۆر ڕووەوە لە ژێر گوشاردان و سەرمای زستان و باران لەلایەک، نەبوونی خانوو یان تەنانەت لە هەندێک شوێن خێوەتیش لەلایەکی‌تر خەڵکی نیگەران کردووە.
  • راسان و پێشمەرگە راسان و پێشمەرگە
    لە راساندا گۆڕەپانی خەبات ئەوەندە بەرفراوان بووە كە دەرفەتی بۆ یەك بە یەكی ئەندامانی كۆمەڵگا رەخساندووە تاکوو بەپێی شوێن و رێگەی خۆی هەنگاو بنێت و هیچ جیاوازییەك لە بواری ئەرك و جێبەجێ كردنەوە بوونی نییە، تەنیا ئەوە پێویستە ئەو كردارە لە خزمەتی رزگاركردنی نەتەوەدا بێت.
  • بوومەلەرزەی ڕۆژهەڵات و پێکدادان لە نێوان ناسیۆنالیزمی ئێرانی و کوردیدا بوومەلەرزەی ڕۆژهەڵات و پێکدادان لە نێوان ناسیۆنالیزمی ئێرانی و کوردیدا
    هەموو لایەک دەبێ باش بزانن کە شارستانیەت و کولتوور شتی دینامیکن و لە رەوتی مێژوودا دەتوانن تووشی ئاڵوگۆڕ بن، بەرز بن یان لەنێوبچن.
  • زەمەن تێدەپەڕێ و لێقەوماوانی کرماشان هێشتا بێ‌ماڵ و حاڵن زەمەن تێدەپەڕێ و لێقەوماوانی کرماشان هێشتا بێ‌ماڵ و حاڵن
    دوایین ڕاپۆرتە پێوەندیدارکان بە بارودۆخی ژیان پاش بوومەلەرزەی ٢١ی خەزەڵوەر لە پارێزگای کرماشان کە زۆرتر له ١٠هزار کوژرا و بریندا لێکەوتەوە، دەری دەخات کە سەرباری تێپەڕینی زۆرتر له سێ هەفته بەسەر ئەم تراژێدیا، هێشتا هیچ هەنگاوێکی شوێندانەر بۆ ساڕێژکردنەوەی برینی زامداران هەڵنەگیراوە.
  • کارەساتی بومەلەرزه لە کرماشان و بێخەمیی ڕێژیم کارەساتی بومەلەرزه لە کرماشان و بێخەمیی ڕێژیم
    ئەمە لە حاڵێکدایە کە بەشێکی کەم لە ماڵە ڕووخاوەکان پشکێندراون و ئاماری بی سەروشوێنەکان هێشتا دیار نییە و مەزەندە دەکرێ کە ئاماری کوژراو و بریندارەکان زۆرتر بێت.
  • قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان
    لە ئاخاوتنێکدا لە ٨ی مارسی ١٩٨٩ی زایینیدا، دوکتور قاسملوو پێداگری لەسەر ئەوە دەکا کە "خەبات بۆ ئەوەی ژن مافی خۆی وەربگرێ، بە هیچ شێوەیەک جودا نییە لە خەباتی میلەتەکەمان بۆ دێموکراسی و خودموختاری."
  • یاسا هەڵاواردەکان ساڵانە میلیاردها دۆلار زیان بە رۆژهەڵاتی ناوەراست دەگەیەنن یاسا هەڵاواردەکان ساڵانە میلیاردها دۆلار زیان بە رۆژهەڵاتی ناوەراست دەگەیەنن
    چونکە تا کاتێک ژنانی عەرەبستان بتوانن بە بێ مۆڵەتی پیاوی بنەماڵە – باوک، هاوسەر، جاری وایە تەنانەت کوڕەکەی خۆی – کار بکەن، بڕۆنە سەفەر، کاروباری یاسایی ئەنجام بدەن و بەشێوەیەکی دیکە بەشداری لە ژیانی کۆمەڵایەتی بکەن، وڵات ناتوانێ هەست بە هێزی ئابووری نیوەی دیکەی کۆمەڵگا بکات.
  • ئێرە ڕۆژهەڵاتە بە کاتی کرماشان ئێرە ڕۆژهەڵاتە بە کاتی کرماشان
    لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەردەوام باس له نەبوونی خزمەتگوزاری و گوێنەدانی بەرپرسانی ڕێژیم لەو بارەیەوە کراوە بەچەشنێک کە نەتەنیا یارمەتی بە خەڵک نادەن بەڵکوو تەنیا بۆ سەیر و سیاحەت دەچنە شوێنی بوومەلەرزەکە؛ ئەو باسەش لە ڕاگەیەندنەکانی ڕێژیم لەوانەش "ایرنا" و "ایسنا" بڵاو بووەتەوە هەروەها هەندێک لە ڕۆژنامەکانی ڕێژیم وەک "ابتکار" بە تیتری گەورە نووسیان "تور زلزلە گردی!" .
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    واتای دووهەم: ئەو ڕێژە ئاوە، بۆ وەدیهێنانی خواست و ویستی کۆماری ئیسلامی زۆر کەمە، واتە ژینگە گەورەترین بەربەستی سەر ڕێی کۆماری ئیسلامییە بۆ وەدیهێنانی خەونەکانی.
  • ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن
    شەڕی داگیرکەرانی کوردستان بەرامبەر بە نەتەوەی کورد بە گشتی و هێزی پێشمەرگەی کوردستان بەتایبەتی، تەنیا بە ڕوبەڕووبوونەوەی نیزامی نەبەستراوەتەوە بەڵکوو دوژمن لە ڕێگای جیاجیا و یەک لەوان پڕوپاگەندەی بێبنەما بەردەوام هەوڵ دەدات پرش و بڵاوی لە نێو ماڵی کوردان دروست بکات تاکوو بەمشێوەیە زیاتر بتوانێت بە ئامانجە گڵاوەکانی بگات.
  • بورجی بابل بورجی بابل
    رووداوە کۆنە مێژووییەکان و تەنانەت ئوستوورەکانیش دەڵێن بۆ ئەوەیکە کۆمەڵگایەک لاواز بکەی تاکوو خۆی بەرەو پووکانەوە بڕوا، باشتر وایە کە ئاژاوەی تێ بخەی و خۆیان بە خۆیانەوە سەرقاڵ بکەی تاکوو هەم گرفتە سەرەکییەکە لەیاد بکەن و هەم تەنیا بە نێوخۆیانەوە خەریک بن و خۆیان ببنە هۆکاری داڕزاندنی خۆیان.
  • عەلی ئەشرەف مورادی: ئەو ڕێژیمە، کارەساتەکانیش بە دەرفەتێک بۆ سەرکوت، چەوساندنەوە و تۆڵەئەستاندنەوە لەو گەلە مافخوازە دەزانێ عەلی ئەشرەف مورادی: ئەو ڕێژیمە، کارەساتەکانیش بە دەرفەتێک بۆ سەرکوت، چەوساندنەوە و تۆڵەئەستاندنەوە لەو گەلە مافخوازە دەزانێ
    لە پێوەندی لەگەڵ زەویلەرزەی پارێزگای کرماشاندا، بەرێزعەلی ئەشرەف مەجیدی، ئەندامی جێگری کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وڵامی چەند پرسیارێکی ڕۆژنامەی کوردستانی داوەتەوە کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک
    بەڵام وتووێژ و کارکردن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی لە هەندێک بابەت دا زۆر جیاوازییەکی لەگەڵ قسەکردن لەگەڵ ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی دا نییە بەڵکوو لەوانەشە خەساری زۆرتر بێت؛ بۆیە لە پێوەندی لەگەڵ ئەو نزیک‌بوونەوە پێویستە چەند خاڵ بەم شێوەی خوارەوە لە بیر نەکرێن.