• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٤ی فێڤریەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٥ی رەشەمەی ١٣٩٦ی هەتاوی  

مافی مرۆڤ و خوێندن به‌ زمانی دایکی

زایینی: ٢٤-٠٩-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/٠٢ - ١٢:٥٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
مافی مرۆڤ و خوێندن به‌ زمانی دایکی
دوکتور ئەردەلان

یه‌که‌م ڕۆژی مانگی ره‌زبه‌ر له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌شێوه‌یه‌کی فه‌رمی هه‌موو قوتابخانه‌کان بۆ ساڵیکی نوێی خوێندن ده‌ست به‌کارده‌بنه‌وه‌.

خوێندنێک که‌ به‌شێوه‌یه‌کی سیستماتیک ماوه‌ی پتر له‌ ٩٠ساڵه‌ له‌لایه‌ن کاربه‌ده‌ستانی تاران، به‌بێ ڕه‌چاوکردنی باروودۆخی دێمۆگرافیای ئیتنیکی ئه‌م وه‌ڵاته‌ پێڕه‌و ده‌کرێ. منداڵانی کورستانی ڕۆژهه‌ڵات وه‌ک هه‌موو ناوچه‌ غەیره‌ فار‌س نشینه‌کان، مه‌جبوور ده‌کرێن هه‌ر له‌ یه‌که‌م قۆناغی ده‌سپێکی خوێندن، به‌ زمانێک جیا له‌ زمانی دایکی خۆیان بخوێنن که‌ ئه‌م شێوازه‌ له‌ خوێندن بۆ هه‌تاهه‌تایی له‌ سه‌ر ڕۆح و باوه‌ڕ به‌خۆبوونی به‌رده‌نگی ئه‌م سیستمه‌ شوێندانه‌ری هه‌بێت. به‌داخه‌وه‌ دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی به‌ناو مۆدێرنی ئێران هه‌ر له‌ سه‌رەتای دامه‌زرانیه‌وه‌ سیاسه‌تی پاکتاوی نه‌ته‌وه‌یی و ئاسیمیله‌کردنی نه‌ته‌وه‌کانی جیا له‌ فارسی له‌ ڕێگای ده‌زگای بارهێنان و په‌روه‌رده‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی نه‌رمە‌ئامێرانە و فریوده‌رانه‌ ده‌ستی پێکرد و زمانی فارسی وه‌ک ته‌نیا زمانی خوێندن و نووسین به‌ زه‌بری دام وده‌زگای ناوه‌ندگه‌راوه‌، کاناڵیزه‌ کرد و به‌ شێوه‌یه‌ک زمانی فارسی ده‌مخواردی بنه‌ماڵه‌کان و منداڵانی نه‌ته‌وه‌کانی غه‌یرە فارس داوه‌ که‌ گوایە زمان وئه‌ده‌بی پارسی، میراتی هاوبه‌شی هه‌موو ئێرانییه‌کانه‌ و وای نواندووه‌‌ که‌ ته‌نیا ئه‌و شاعێر و ئه‌دیبانه‌ له‌ ئێران بوونیان بووه‌ که‌ ئه‌وان ده‌ستنیشانی کردوون. ئه‌گه‌ر له ‌ڕابردوودا سیاسه‌تی ره‌زاشا و حه‌مه‌ره‌زاشای کوڕی له‌ دزگای زه‌به‌لاحی "ئامووزش وپه‌روه‌رش" له‌ سه‌رپاژنه‌ی فارسیزم و زه‌قکردنه‌وه‌ی مێژوویی پڕ له‌ شووره‌یی پاشا زاڵمه‌کانی هەخامه‌نێشی بوو؛ رێژیمی کۆماری ئیسلامی له‌ پاڵ بڕەودان به‌ سیاسه‌تی فارسیزم، ته‌و‌ژمی شێعه‌گه‌ری و زه‌قکردنه‌وه‌ی باوه‌ڕی خۆرافی و به‌ها پیرۆزه‌کانی خۆیان لێوئاخنی هه‌موو وانه‌ ده‌رسیه‌کانیان کردووه‌ ومنداڵانی غه‌یره‌ فارس وشێعه‌، مه‌جبوور به‌ ملدان له‌ ڕێبازێک ده‌که‌ن که‌ به‌ هیچ جۆرێک له‌گه‌ڵ بنه‌ماکانی یوونسکۆ وجاڕنامه‌ی مافی مرۆڤی نه‌ته‌وە یه‌کگرتووه‌کان نایێته‌وه‌. ڕێژیمی دژی گه‌لی کۆماری ئیسلامی له‌ ماوه‌ی ده‌ ساڵی ڕابردوودا به‌شێوه‌یه‌کی زۆر ئاشکرا هه‌موو سیاسه‌ته‌ ئیدئۆلۆژیکییه‌کانی خۆی له‌ ڕێگای ئامووزش وپه‌روه‌رشه‌وه‌ تیۆریزه‌ ده‌کات وپلانی درێژخایه‌نی بۆ په‌روه‌رده‌ی جیلێکی ملکه‌چ و بێ‌ئیراده‌ داناوه. ئامووزش وپه‌روه‌رش بووه‌ته‌ شوێنگەی ڕمبازێنی به‌سیج وسپای پاسداران.

هه‌مووساڵێک له‌ گه‌رمه‌ی خوێندن، منداڵانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان ناچار بە بەڕێوەبردنی به‌رنامه‌یه‌ک به‌ ناوی "راهیان نور" دەکرێن که‌ تا ئیستا چه‌ندین جار هه‌ڵوێستی بنه‌ماڵه‌کانی کوردستانی به‌ دوای خۆیدا هێناوە.

ئه‌ندام گرتن بۆ به‌سیج له‌ نێو قوتابیان به‌ به‌ڵێنی درۆی سه‌رکه‌وتن له‌ کۆنکوور و دامه‌زراندن له‌ داهاتوو، ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ وه‌ک دیار‌ی شکستخواردووی به‌سیجی لێهاتووه‌. کۆماری ئیسلامی سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌ هیچ جۆرێک ئیجازه‌ی خوێندن به‌ زمانی دایکی به‌ منداڵانی کوردستان نادات، ته‌نانه‌ت هه‌وڵی به‌شێک له‌ ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نیه‌کانی کوردستانی بۆ خولی زمانی دایکی له‌ قوتابخانه‌کان قه‌ده‌خه‌ ده‌کات. ڕێژیم سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو بودجه‌یه ‌که‌ بۆ په‌ره‌پێدانی کاروباری فه‌رهه‌نگی خۆی به‌مه‌به‌ستی گۆڕینی شوناس وفه‌رهه‌نگی کوردستان ده‌کات؛ به‌شێکی زۆری قوتابخانه‌کانی کوردستان له‌ هه‌رچه‌شنه‌ ئیستانداردێک بۆ خوێندن بێ به‌شن و له‌ئه‌گه‌ری بوومه‌له‌رزه‌یه‌کی به‌هێز، کاره‌ساتێکی هه‌ژێنه‌ر ڕوو ده‌دات. ئه‌گه‌ر ئاوڕێکی خێرا له‌ ئامووزش وپه‌روه‌رشی کۆماری ئیسلامی بده‌ینه‌وه‌، به‌داخه‌وه‌ ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ گرینگه‌ به‌ ئیعترافی زۆرێک له‌ کارناسانی بواری په‌روه‌رده‌ به‌رەو هه‌ڵدێر ده‌ڕوات و به‌ جێگای ئه‌وه‌ی ئامووزش وپه‌روه‌رش له‌سه‌ر بنه‌مای په‌روه‌رده‌ی جیهانی و له‌ ژێر ڕێنوینی یۆنسکۆ به‌رێوه‌بچیت، ئه‌وه‌ته‌ ناوه‌نده‌ مه‌زهه‌بیه‌کانی ئێران وه‌ک "حوزه‌ی علمیه‌ قم" له‌ هه‌ڵبژاردنی وه‌زیر و پلاندانی په‌روه‌رده،‌ ڕۆڵی سه‌ره‌کی ده‌گێڕن. ئه‌وه‌ی زۆر جێگای داخه، ‌ده‌بێ منداڵانی کوردستان نه‌ته‌نیا له‌م سیستمه‌ گه‌نده‌ڵ وشۆڤێنیه‌دا به‌ زمان و فه‌رهه‌نگی خۆیان په‌روه‌رده‌ نه‌بن به‌ڵکوو له‌ ژێر ته‌وژمی خۆرافاتی مه‌زهه‌بی شێعه‌ی دوازده‌ئیمامیدا وانه‌کانیان بخوێنن.

هه‌ڵبه‌ت به‌خوشیه‌وه‌ ماوەیێکه‌ به‌هۆی ئه‌نجۆمه‌نه ‌فه‌رهه‌نگییه‌کانی کوردستان، لە هه‌ر چوار وه‌رزی ساڵدا خولی زمانی دایکی ده‌کرێته‌وه‌ و تاڕاده‌یه‌ک بنه‌ماڵه‌کان هه‌ستیان به‌ دۆڕانی شوناسی نه‌ته‌وه‌ییان له‌ ڕێگای په‌روه‌رده‌ی فەرمییه‌وه‌ کردووه‌ بۆیه‌ به‌گه‌رمییه‌وه‌ پێشوازی له‌ خوله‌کانی زمانی دایکی ده‌که‌ن. هیوادارین بنه‌ماڵه‌ خۆشه‌ویسته‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌ تێگه‌یشتنێکی قووڵه‌وه‌، وێڕای له‌قاودانی سیاسه‌ته‌کانی ڕێژیم له‌مه‌ڕ په‌روه‌رده‌ له‌ کوردستانی ئێران، منداڵه‌ چاوگه‌شه‌کانیان هانی زۆرتری خوشه‌ویستی نواندن بۆ فه‌رهه‌نگ وشوناسی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان بده‌ن.

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٩ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ پرسی رێفراندۆم
ــ لە سەروەری نەتەوەییەوە هەتا کلۆنی بوون
ــ ژن پڕۆسەی ژێر دەستی سیاسەتە؟
  • پرسی رێفراندۆم پرسی رێفراندۆم
    تەنیا رێفراندۆمی دێموکراتیک و واقیعی دوای رووخانی کۆماری ئیسلامی و نووسینی یاسایەکی بنەڕەتی لەسەر ئەساسی پرەنسیپەکانی دێموکراسی و ژیانی ئازاد و یەکسانی هەموو نەتەوەکانی نێو ئێران دەکرێ، کە لەو گشتپرسییەدا ئەو یاسایە بخرێتە دەنگدانەوە و ببێ بە پەیمانی پێکەوە ژیان، نەک ئامرازی پیرۆزکردنی وەهمەکان و شمشێری کوشتاری خەڵک.
  • زستان لە کولتووری کوردەواریدا زستان لە کولتووری کوردەواریدا
    ئەو ڕۆژهەڵاتناس و نووسەرە گەڕیدانەی کە لەبارەی مێژوو، جوگرافیا و فەرهەنگی کورد و کوردستان نووسیویانە، هەموویان لە سەفەرنامەکانی خۆیاندا جەختیان لەسەر زستانی سەخت و تەڕ و تووشیی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان کردووە. هەرچەند ئێستا لەژێر کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانیدا و بە گەرمدا هاتنی کۆی گۆی زەوی، کەشی کوردستانیش، گۆڕانی بەسەردا هاتووە.
  • عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌ عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌
    پشتیوانی لە ڕاپەرینی گەلانی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی ئەو وڵاتە و هەروەها مەسەلەی "بەرجام" دوو تەوەری سەرەکیی یەکەم وتاری ساڵانەی سەرکۆماری ئامریکا بوون, کە بەرچاوترین جیاوازی لە سیاسەتی دەرەکیی ئەو وڵاتە بە نیسبەت ئیدارەی پێشووتری ئامریکا بەهەژمار دێن؛ بۆ شرۆڤەی زیاتری ئەو وتار و سیاسەتە کە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان لە نێوخۆی ئێراندا، سەرنجتان بۆ ئەم وتووێژەی کوردستان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا حیجاب، چالاکی سیاسی ڕادەکێشین.
  • خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟ خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟
    ئەوەتا دیسان دروشمگەلی وەک مردن بۆ دیکتاتۆر، نەمان بۆ خامنەیی، رێفۆرمخوازان ـ بناژۆخوازان ئیتر بەسە لەگەڵتان سازان( اصلاح طلب، اصولگرا، دیگر تمام است ماجرا) سەری هەڵداوەتەوە. رەنگە سەرکوت و گرتن و لێدان و کوشتن رەوتەکە هەندێ جار کز بکا، بەڵام وەستانی بۆ نییە. ئەگەر شەپکە هێندە بۆ رێژیمی ئاخوندی توندە، ئێمەی کورد دەبێ چی بکەین؟
  • تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا
    سۆشیال میدیا چ وەک دیاردە و چ وەک دەرفەت زۆر بەستێنی بۆ کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی‌نێوەراست خوڵقاندووە.
  • گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه
    فەرهەنگ هەموو بەها، رەوت و نموونە ڕەفتارییەکانی نێو کۆمەڵگەیەک لەخۆ دەگرێت و وڵات و نەتەوەکان لە یەک جیا دەکات، ئەگەرنا هەموو کۆمەڵگەکانی ئەم جیهانە دەبوو وەکوو یەک بن.
  • ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا
    "ئەدەب"، وشەیەکە کە بیسەر یان خوێنەر بە بیستنی چ بە شێوەی "شهودی" و چ بە جۆری "منطقی" کۆمەڵێک نۆرمی پڕ بەهای دەکەوێتە مێشک کە هەر مرۆڤێک بە بوونی ئەو بەهایە، کەسایەتییەکی قورس و جێگەی متمانە پەیدا دەکات و لە لای خەڵکی دیکە وەک مرۆڤێکی باش سەیری دەکرێت و حورمەتی لێدەگیرێت؛ ئەدەب بەنرخترین سەرمایە و میراتی ژیانی مرۆڤایەتییە کە مرۆڤ لەگەڵ ژیانی خۆیدا بە کۆڵی دەکێشێت.
  • ژن و سیاسەت ژن و سیاسەت
    دەرکەی سیاسەت لە ڕێگەی بنەماڵە، قوتابخانە، ڕۆژنامەکان، تەلەفزیۆن و هەروەها ململانێیە سیاسییەکانەوە بە ڕووی تاکدا دەکرێتەوە و تاک لە سەر ڕۆڵی دەوڵەت و دەزگا و دامەزراوەکانی سەر بە دەسەڵات هەرچی زۆرتر ئاگایی پەیدا دەکات. هێنانەکایەی سیستمێکی دێمۆکراتیک لەو وڵاتانەدا کە حکوومەتێکی نادێمۆکرات و سەرکوتکەریان ئەزموون کردووە، ئەنجامەکەی تەنیا بە شکست خواردن و سەرکوت کردن گەیشتووە؛ لەم جۆرە وڵاتانەدا بنەماڵەکان بەردەوام ئەوە بە گوێی منداڵەکانیاندا دەچرپێنن کە کاریان بە سیاسەتەوە نەبێت و بەشداریی تێدا نەکەن، نموونەی بەرچاوی ئەم وڵاتانە و ئەم کۆمەڵگەیانە، کۆمەڵگەی کوردەوارییە.
  • تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت
    لە ٨ی ژانویەدا، "تهران تایمز" راپۆرتی دا، کە بەپێی راپۆرتی بەرپرسی بەشی بەڕێوەبەریی ویشکەساڵی و قەیرانەکان لە دامەزراوەی کەشوهەواناسی ئێراندا، "نزیک بە ٩٦ لە سەدی سەرانسەری ناوچەکانی ئێران بەدەست ئاستی جیاوازی ویشکەساڵی درێژەکێشراوەوە دەناڵێنن".
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    خومەینی لە فتواکەیدا بڕیاری بە هەموو هێزە چەکدارەکانی دا، کە تا کۆتایی هاتنی کێشەی کورد لە کوردستان نەکشێنەوە؛ دوابەدوای ئەم بڕیارە ئایینییە بۆ ڕشتنی خوێنی کورد، کارەساتبارترین قۆناغی شۆڕش لە کوردستان دەستی پێکرد و خەڵک لە شار و گوندی کوردستان کەوتنە بەرپەلاماری هێزە دژی گەلییەکانی ڕێژیم. بە هاتنە ئارای ئەم دۆخەش، گەلی کورد بە ڕێبەرایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ناچار بوو بۆ پاراستنی کەرامەت و شەرافەتی نەتەوەکەی و پارێزگاری کردن لە نیشتمانی ئەهورایی کوردان، دەس بۆ چەک ببات و فازی خەباتی چەکداری دەستی پێکرد.
  • ڕاسان و پێشمەرگە ڕاسان و پێشمەرگە
    لە وەڵامی ئەو داوا و چاوەڕوانیەدایە کە پێگەی دروستی پێشمەرگە لە راساندا دەدۆزرێتەوە: ئامادەبوونی پێشمەرگە لە نێو دڵی خەڵک بۆ ورەدان بە خەبات و پاراستنی خەڵک لە ئاگری ڕێژیم؛ ئەمە ئەرکی نوێی پێشمەرگەی سەردەمی راسانە.
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.