• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٢ی ئوکتۆبەری ٢٠١٧ی زایینی - ٣٠ی رەزبەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

باشووری کوردستان و بنچینەی خەباتی گەلی کورد

زایینی: ٠٧-١٠-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/١٥ - ١٩:٠٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
باشووری کوردستان و بنچینەی خەباتی گەلی کورد
ن: ئەلبۆرز ڕووئین‌تەن

و: شەریف فەلاح


پێشتریش لە نووسینەکانمدا باسم لەوە کردووە کە دەبێ خەبات و تێکۆشان لە باشووری زاگرۆس دینامیک و بزوێنەری بزاوتی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی ڕۆژهەڵات بێت. چونکە ئەم خواستە سەرووتر لە هەر هۆیەک، ویستی نەتەوەیی ئێمەیە لەم بەشەی کوردستان. ئێستا پرسیاری سەرەکی ئەمەیە، ئێمە دەبێ ئەم پرسە چۆن بە کردەیی بکەین؟ وەڵامی ئەم پرسیارە میکانیزم و ڕێکاری گەیشتن بەو ئامانجە بەرزەیە کە لەسەرەوە ئاماژەمان پێکرد.

بەرلە گشت دەبێ بڵێم وەڵامی ئەو پرسیارە بۆ هەموو وڵاتان وەڕاست دەگەڕێت، یانی پێشکەوتنی ڕێکارەکانی خەباتی ئێمە لە هەموو بوارەکان و لە هەر شوێن و ناوچەکەیەکی کوردستان، بێگومان باشووری زاگرۆسیش دەگرێتەوە. قۆناغی نوێی خەباتی ڕزگاریخوازانەی کوردستان کە بە "ڕاسان" ناسراوە، لە چەند ڕەهەندێکەوە بۆ باشووری زاگرۆس هەڵگری بایەخی زیاترە. هۆکارەکەشی بۆ ناوەرۆک و فەلسەفەی "ڕاسان" دەگەڕێتەوە. بەو پێیەی کە خەباتی چەندان ساڵەی ئێمە سەرەڕای قارەمانێتی و گیانفیدایی بەدەر لە خاڵی لاواز نەبووە، لابردن و جیبەجێکردنی ئەو خاڵە لاوازانە هەتاڕادەیەکی زۆر دەتوانێ لە بەرەوپێشبردن و تەنانەت سەرکەوتنی یەکجارەکیش کاریگەر بێت. یەکێک لەو خاڵە لاوازانە چۆنیەتیی بەشداری پێکردنی هەموو پێکهاتە و توێژەکانی کۆمەڵگەیە لە خەباتی ئازادیخوازانەدا، بەو مانەیەی لە بەرەوپێشبردنی "ڕاسان"دا تەنیا جەخت لەسەر پێشمەرگە ناکرێتەوە. شار کە نوێنەر و هێمای بەشێکی بەرین لە کۆمەڵگەیە، بکێشرێنە ناو هاوکێشەکانەوە و بەمکارە، خەباتی ڕزگاریخوازانە هەموو کۆمەڵگە دەگرێتەوە و سەرکەوتنی ئەم خەباتەش ئاسانتر و خێراتە دەکات و ئەمە خاڵێکە کە قۆناغی خەباتی ڕاسان پتر لە گشت – چە لەباری تێئۆری و چ لەباری پراکتیک – لە بزاوت و حەرەکەتەکانی پێشووی نەتەوەی کورد جیا دەکاتەوە و هیوا بەم قۆناغە وەک ڕێگای ئازادی و ڕزگاریی نەتەوەی زیاتر دەکات، بەڵام بۆ بە کردەیی کردنی ئەم کارە، ئەركیکی زۆرمان لە سەرشانە.

ئێمە دەبێ سەرەتا لە هەناوی کۆمەڵگەی خۆماندا حزوورمان هەبێت و ئاگاداری هەموو گرفت و خەسڵەتەکانۆ کۆمەڵگەی خۆمان بین و بتوانین جیاوازییە هەرێمی و ناوچەییەکان بناسین، هەتا بتوانین بەرنامە و پرۆژەکانمان لەسەر بنەمای واقیعی کۆمەڵگەکەمان بێت.

لە هەنگاوی دواتردا ئێمە دەبێ ببینە دەنگی ماف و هەقخوازانەی ئەوان و کاتێک وەک بەشێک لە کۆمەڵگە، هەست و دەرک بە گیروگرفتەکانی کۆمەڵ بکەین و لەپێناو دەستەبەرکردنیان هەوڵ بدەین، دەکرێ بڵێین لە ڕاستەڕێی سەرکەوتنی کۆتاییدا هەنگاومان هەڵهێناوە. بۆ وێنە ئێمە دەبێ ئەو گیروگرفتانەی گەنجانی کرماشانی و ئیلامی لەگەڵی بەرەو ڕوون، بناسین و لەسەر بنەمای ڕەفتار و هەڵوێست و بۆچوونی ئەوان پرسەکان شرۆڤە بکەین. یان دەبێ ئاگاداری گرفتی وەرزێڕ و جووتیاران بین، بۆ وێنە دەوڵەت بەپێی بەرنامەیەکی لەپێشدا داڕێژراو بەرهەمی جووتیاران بە هەرزان دەکڕێت. لەڕاستیدا ئێمە کاتێک خۆمان بە بەشێک لە کۆمەڵگەی خۆمان دەزانین، دەبێ لە هەموو گرفت و کێشەکانی کۆمەڵگەکەمان ئاگادار بین و بیری لێ بکەینەوە.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەم پرسە تەنیا ویستی کۆمەڵگەی باشووری زاگرۆسە، چونکە لە بەشی یەکەمدا ئاماژەم پێکرد، ویستی نەتەوەیی و مافخوازی لە هەناوی کۆمەڵگە دایە و ویستێکی ڕەوایە. بەڵام پلانەکانی ڕێژیم بە داتاشین، یان چارەسەرنەکردنی ئەم گرفتانە، هەوڵ دەدات خەڵک لە پەرچەکردار و مافخوازی دوور بخاتەوە و بە جۆرێک تووشی هەندێ گرفتی کاتیی ڕۆژانەیان بکات، هەتا لە کۆمەڵگەدا هیچ دەرەتانێک بۆ بیرکردنەوە لە جەوهەری کێشەکە نەهێڵیتەوە. کاتێک ئێمە ببینە نوێنەر و دەنگهەڵبڕی ئەم کێشانە، دەتوانین ئەو هەوڵ و پیلانانەی ڕێژیم پووچەڵ بکەینەوە و تەنانەت وەک تاکتیکێک بەکاریان بهێنین هەتا بتوانین وەک چارەسەری یەکجارەکیی کەڵکیان لێ وەربگرین. لێرە دایە کە هاوپەیوەندیی نێوان "شار و پێشمەرگە" بەدی دێت و ڕاسان دەگاتە ئەنجام. چونکە کاتێک شار توانی بۆ ویستی ڕۆژانەی دیوار و لەمپەر و دێوەزمەی ترس و تۆقاندن بشکێنێ، دەتوانێ زۆر بە ئاسانی بۆ ڕزگاریی یەکجاری قەڵای ڕێژیم تێک بشکێنێت. هەروەک لەسەرەوە ئاماژەم پێکرد دەرک و ناسینی کۆمەڵگەی ئەمڕۆ و بوونە دەنگی ئەوان بۆ چارەسەریی گرفتەکان، دوو هەنگاوی سەرەکین بۆ گەیشتن بە سەرکەوتنی یەکجاری، بەڵام هەنگاوی سێیەم ڕێکخستن و ڕێبەریکردنی خەباتی شاری لەلایەن هێزێکی شۆڕشگێڕی کارام و جیدیی حزبییەوە کە بەڕای من گرنگترین و سەرەکیترین هەنگاوە. پێم وایە هیچ کەس ناتوانێ حاشا لە ڕۆڵ و دەوری ڕێکخستنی تۆکمە لە گەیشتن بە ئامانجی شۆڕشێکی ئازادیخوازنەدا بکات. ڕێکخستن و تەیارکردن دەبێ لەسەر بنەمای میتۆدو ڕێکاری سەردەمیانە بێت بە لەبەرچاوگرتنی گونجاندنی پێکهاتەی چین و توێژی جیاوازی کۆمەڵگە، هەروەها دەبێ ئەم ڕێکخستنە توانایی حەرەکەتی بەجێ لە کاتی گونجاودا بێت و هاوکات خێرایی کاریش مەرجە. لێرە دایە کە کۆمەڵانی خەڵک دەتوانن بەسەر دێوەزمەی دیکتاتۆری تیرۆریستی کۆماری ئیسلامیدا سەرکەون.

دەزانم بۆ بە کردەیی کردنی ئەو خاڵانە لە کوردستانی ژێر دەسەڵاتی ڕێژیمیکی وەک کۆماری ئیسلامی کەلە تیرۆر و سەرکەوتدا شارەزاییەکی زۆری هەیە، کارێکی سانا و ئاسان نییە، بەڵام لە بەرانبەردا ئێمەش نەتەوەیەکی خەباتگێڕمان هەیە کە ئامادە نییە لە بەرانبەر ئەو نادادپەروەرییانەدا سەر نەوی بکا و هێز و ئیمانی باڵای خەڵک هەردەم دەتوانێ دەسەڵاتی سەرەڕۆ کە خاەنی هەر هێزێک بێت، بە چۆکدا بێنێت.

لەلایەکی دیکەشەوە بەرەنگاربوونەوەی شەڕی نەرم و دەروونی و پیلانە لە ئەژمار نەهاتووەکانی ڕێژیم بەتایبەت لە باشووری زاگرۆس، کە بەشێکیان لەلایەن بەکرێگیراو و کەسانی نائومێد و بەرژەوەندیخوازەوە جێبەجێ دەکرێن، دیسان کاری خەبات دژوارتر دەکات، بەڵام هێزە شۆڕشگێڕەکانی هەڵگر و ئاڵاهەڵگری ڕاسان، خاوەنی ئیرادە و بڕوایەکی هێندە بەهێزن کە بتوانن ئەو هەموو پیلانانە کەشف و لەقاو بدەن و بە ڕۆشنگەری لەناو کۆمەڵگە بەرەو سەرکەوتنی کۆتایی هەنگاو هەڵبگرن. سەرەڕای ئەم پرسانە واقیع و جەوهەری ڕاستینی بزووتنەوەی کورد لە باشووری زاگرۆس، دەبێ دینامیک و بزوێنەری بزواتی ڕزگاریی نەتەوەی کورد بێت، چونکە ئەم هێزە لە خوێن و دەماری هەر تاکێکی کورددا جێگەی گرتووە و لە هەوڵدان بۆ دەستەبەرکردنی ئەم ڕاستییە لە هەر فیداکاری و قارەمانێتییەک ناپرینگێنەوە و ئەمەش خۆی پەیامی مزگێنیی ڕزگارییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٠ لەم ژمارەیەدا:

ــ هەموو ڕێگاکان دەچنەوە کوردستان
ــ سەهۆڵبەردان لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا
ــ دیپلۆماسیی درۆزنەی نێوخۆیی
ــ زیندانیی سیاسی بوونی نییە
  • ڕەساڵەتی تەنز له شێعری \ ڕەساڵەتی تەنز له شێعری "مەلا مارف کۆکەیی"دا
    کۆمەڵیک ڕووداوی ناخۆش و تاڵ وەک شەڕە جیهانییه‌کان، شەڕی ناوخۆی ئێران، سیڵاوی مەهاباد، کوشتاری خەڵکی ئه‌م شاره و قات و قڕی له ماوەی ژیانی مەلا مارفدا که له سەر هەژاری و نەداری خەڵک شوێندانەر بوو له شێعرکانی ڕەنگدانه‌وەی جیددیان هه‌یه، شاعیری نوکته باز له سەردەمی دیکتاتۆرییه‌تدا زۆر جار به زمانی ته‌نز لۆمه له‌م بارودۆخه دەگرێ.
  • کەریم پەرویزی: خەڵک بە هاتنیان بۆ سەرشەقام، ترسیان لە داپڵۆسینی ڕێژیم ڕەویوەتەوە و لە مەرحەلەیەکی دیکەدا، دەبێت ترسی خەڵک لە زیندان بشکێت و بڕۆنە بەر زیندانەکان و داوای ئازادکردنی گیراوەکان بکەن کەریم پەرویزی: خەڵک بە هاتنیان بۆ سەرشەقام، ترسیان لە داپڵۆسینی ڕێژیم ڕەویوەتەوە و لە مەرحەلەیەکی دیکەدا، دەبێت ترسی خەڵک لە زیندان بشکێت و بڕۆنە بەر زیندانەکان و داوای ئازادکردنی گیراوەکان بکەن
    خرۆشانی جەماوەریی ڕۆژهەڵات و پەیامەکانی لە دوای ئەنجامە ئەرێنییەکەی ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی باشوور، مژاری چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی تیشکە لەگەڵ کەریم پەرویزی، ئەندامی دەفتەری سیاسی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە سەرنجتانی بۆ خوێندنەوەی ڕادەکێشین.
  • بەرەو درووستکردنی حکوومەتێکی سەربەخۆ و دێموکرات لە باشوور بەرەو درووستکردنی حکوومەتێکی سەربەخۆ و دێموکرات لە باشوور
    چوار فاکتۆری سەرچاوە گرتنی ئەم سەربەخۆییە لە ئیرادەی گشتی، دادپەروەری وەک بناغەی ئەو حکوومەتە، دێموکراسی و هەبوونی هێزی پێشمەرگە بۆ دابین کردنی ئاسایش و ئاسوودەیی هاووڵاتیان لەو فاکتۆرانەن کە لە بەرژەوەندیی حکوومەتی سەربەخۆی باشووری کوردستان دا دەبن.
  • باشووری کوردستان و بنچینەی خەباتی گەلی کورد باشووری کوردستان و بنچینەی خەباتی گەلی کورد
    ئێمە دەبێ سەرەتا لە هەناوی کۆمەڵگەی خۆماندا حزوورمان هەبێت و ئاگاداری هەموو گرفت و خەسڵەتەکانۆ کۆمەڵگەی خۆمان بین و بتوانین جیاوازییە هەرێمی و ناوچەییەکان بناسین، هەتا بتوانین بەرنامە و پرۆژەکانمان لەسەر بنەمای واقیعی کۆمەڵگەکەمان بێت.
  • چیرۆکی منداڵانی بێ‌‌سەرپەرەست لە ئێران چیرۆکی منداڵانی بێ‌‌سەرپەرەست لە ئێران
    سەرئەنجام دوای پڕۆسەی قانوونی، ماری و مێردەکەی پێکەوە لە ئافریقاڕا کچێک و کۆڕێکیان وەک منداڵی خۆیان وەرگرت. ئێستا ئەوان ١٤ ساڵ و ١٢ ساڵ تەمەنیانە و وەک هەر منداڵێکی دیکە دەچنە قوتابخانە و ژیانێکی باشیان هەیە.
  • خۆكوژی كۆتاییەكی تراژێدیك خۆكوژی كۆتاییەكی تراژێدیك
    دیاردەگەلێك كە بەربەستن لە بەردەم بەرزەفڕی مرۆڤ و وەك نەخۆشییەك خەون و ئارەزووەكانی مرۆڤ تووشی بەلاڕێداچوویی دەكەن و لە ئاكامدا ئەوە ئەو دیاردانەن كە زۆرجار زاڵ دەبن بەسەر مرۆڤدا. خۆكوژی یەكێك لەو دیاردانەیە كە ئەمڕۆ بەربینگی مرۆڤی گرتووە و بووەتە دیاردە لە نێو هەموو كۆمەڵگا مرۆییەكانی جیهاندا.
  • ڕاسان پرۆژەیەکی سیاسی نوێ لە خەباتی ڕۆژهەڵاتدا ڕاسان پرۆژەیەکی سیاسی نوێ لە خەباتی ڕۆژهەڵاتدا
    زۆربەی بزاڤە ڕزگاریخوازەکانی دنیا لە حاڵەتێکدا سەریان هەڵداوە، کە دیکتاتۆرەکان ویستوویانە لە ڕێگای ئامرازەکانی هێز و دەسەڵاتەوە ڕێککەوتنێکی مڵکەجبوون لە نێوان خۆیان و کۆمەڵگادا ساز بکەن و کۆمەڵگا ملکەجی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بکەن و ئەدەبیاتێک لە سەر کۆمەڵگا زاڵ بکەن کە لە ڕاستای دەسەڵاتی ئەواندا بێت و سەروەری ئەوانی تێدا گارانتی کرابێت.
  • دیپلۆماسیی درۆزنەی نێوخۆیی دیپلۆماسیی درۆزنەی نێوخۆیی
    کەوایە بەپێی وتەی بەرپرسانی ڕێژیم، خامنەیی ڕاستەوخۆ لە هەڵبژاردنی هەموو وەزیرەکانی رووحانیدا دەستی هەیە، ڕەنگە لێرەدا بگوترێ: "بۆخۆت بەخێر بێیتەوە، ئاگات لە کوێیە؟"
  • هەموو رێگاکان دەچنەوە کوردستان هەموو رێگاکان دەچنەوە کوردستان
    لە دوای ٥٧ و خۆسەپاندنی رێژیمی ئیسلامی بەسەر گشتایەتیی جوغرافیای ئێراندا، کوردستان بوو بە مەکۆی گشت لایەنە پەراوێزخراوەکان، ئەو رۆژانە زۆر لایەن بوون کە لە نیشتمانی کوردەکاندا داڵدە درابوون، حیزبە کوردییەکان بە سینگ ئاوەڵاییەوە وەریانگرتن.
  • سەهۆڵبەردان لە رۆژهەڵاتی ناویندا سەهۆڵبەردان لە رۆژهەڵاتی ناویندا
    پەرەئەستاندنی دێموکراسی و پتەوبوونی پەیوەندیی لە نێوان ئەمریکا، وڵاتانی ئەورووپی، ژاپۆن، کورەی باشوور و ئوسترالیا "بەراییەکی ئاشتی" (zone of peace) لێ کەوتووەتەوە. دێموکراسی هەروەها ڕای گشتی کردووەتە فاکتەری سنووردارکەر، هەڵبەت نەک ڕێگر، لە پەیوەندی لەگەڵ شەڕکردنی وڵاتانی دێموکراتیکدا.
  • زیندانیی سیاسی بوونی نییە زیندانیی سیاسی بوونی نییە
    لە وڵاتێکی ژێر دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری و فاشیستیدا، شتێک بە ناوی زیندانیی سیاسی ناتوانێ مانایەکی هەبێ و ئاماژەیەک بۆ شتێکی راستەقینە نابێ. لە راستیدا چەمکی زیندانیی سیاسی دەتوانێ چەمکێکی چەواشەکارانە و بەلاڕێدابەرانە بێ.
  • ئەحمەد شێربەگی: دوكتور سه‌عید پێی وابوو كه‌ هه‌ر به‌شێكی كوردستان ڕزگاری بێ، كارتێكه‌ری خۆی له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ده‌بێ ئەحمەد شێربەگی: دوكتور سه‌عید پێی وابوو كه‌ هه‌ر به‌شێكی كوردستان ڕزگاری بێ، كارتێكه‌ری خۆی له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ده‌بێ
    بە بۆنەی ٢٥ـەمین ساڵڕۆژی شەهیدانی بێرلین لە لایەن دیپلۆمات تێرۆریستانی نێردراوی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران ڕۆژنامەی کوردستان ئۆرگانی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وتووێژێکی لەگەڵ "ئەحمەد شێربەگی" بێژەری بەناوبانگی ڕادیۆ دەنگی کوردستانی ئیران پێک هێناوە کە دەقی ئەم وتووێژە بەم چەشنەیە:
  • شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟ شەرەفکەندی، قارەمان یا پاڵەوان؟
    لە ڕاستیدا خودی وشەی "شۆڕش" (انقلاب) واتە گۆڕانێکی بنەڕەتی لە ناوەڕۆکدا؛ ئەوەش پێویستی بە هەندێک هۆکاری تایبەتی و گشتی هەیە کە هۆکارە تایبەتییەکە ئەوەیە سەرتاسەری شۆڕشەکانی مێژوو بە دەست کەسانی نوخبه و زانای کۆمەڵگای نێوخۆی خۆیان کراوە جا ئەم کەسانە لە هەر چین و توێژێکی کۆمەڵگا بن و بە هەر جۆرە بیرۆکەیەک.
  • کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
    لە ساڵانی ١٣٣٠ی (١٩٥٢ی زایینی) هەتاوی بەئەملا لەسەر دەستی كەسانێكی تر و نەوەیەكی تر شەپۆل و رەهەندێكی دیكە لە نووسین و داهێنانی ئەدەبی و بەتایبەت ژانری شیعر لە كرماشان و ئیلام سەر هەڵدەدەن و دەبنە ئاوێنەی باڵانوێنی كۆمەڵ و لەباری فەرهەنگییەوە پێشەنگایەتیی ئەو قۆناغە دەگرنە ئەستۆ.