• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٣٠ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

ڕاسان، هۆکاری سەرەکی سپا بۆ ئاڵۆزییەکانی کەرکووک

زایینی: ٢٢-١٠-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/٣٠ - ١٧:٣٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ڕاسان، هۆکاری سەرەکی سپا بۆ ئاڵۆزییەکانی کەرکووک
ئاسۆ ساڵح

یەکێک لە گەورەترین پرسیارەکان که ئەم ڕۆژانە بیر و مێشکی خەڵکی بە خۆیەوە سەرقاڵ کردووە، دژکردەوەی توندی ڕێژیمی ئێران دوای ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی باشوورە. لە هەندێک لە حاڵەتەکاندا دژکردەوەی هەندێک لە بەرپرسانی ڕێژیمی ئێران تەنانەت توندتر لە سەرانی عێراقی بوو. ئەو دژکردەوانە لە شەڕی کەرکووک و حزووری فەرماندەکانی سپای پاسداران و هێزەکانی سپای قودس لەو عەمەلیاتەدا گەیشتە لوتکە.

بەرپرسانی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی حزوور یان ڕۆڵی خۆیان لە هەر چەشنە عەمەلیاتێکی ئەم دواییانەی کەرکووک و ناوچە کێشە لەسەرەکان ڕەت کردووەتەوە. میدیاکانی ڕێژیم ڕۆژی سێشەممە لێدوانەکانی عەلی‌ئەکبەر ویلایەتی، وەزیری پێشووی کاروباری دەرەوە، ڕاوێژکاری کاروباری دەرەوەی ڕێبەری ڕێژیم و ئەندامی دیاریکردنی بەرژەوندییەکانی نیزامیان بڵاو کردەوە کە گوتبووی "ئێران هیچ ڕۆڵێکی لە عەمەلیاتی کەرکووک‌دا نییه". ویلایەتی کە بەپێی حوکمی دادگای میکۆنووس، یەکێک لە بکەرانی تێرۆری دوکتور سادق شەرەفکەندی، سکرتێری ناوداری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و یەکێک لە ستراتیژیستەکانی ڕێژیم لە بواری پرسەکانی پێوەندیدار بە کوردستانە، هەروەها گوتبووی کە هۆکاری داگیرکردنی کەرکووک لە لایەن میلیشاکانی حەشدی شەعبی "خواستی خەڵکی ناڕازی" یە.

بەڵام بە پشت‌بەستن بە گوتەی فەرماندە نیزامییەکانی کورد و وێنە بڵاوکراوەکان لە لایەن میدیا نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان، ڕاستییەکان باس لە شتێکی دیکە دەکەن.

ڕێژەی بازرگانیی نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستان و ئێران ساڵانە ٨ میلیارد دۆلاره، واتە کوردستانی عێراق دوای تورکیه گەورەترین شەریکی بازرگانیی ئێرانە، چ حاڵەت یا حاڵەتگەلێک هەیە که گرینگیی ئەوە بۆ ڕێژیم ئەوەندە زۆرە کە لەو قەیرانە ئابوورییەدا کە بەرۆکی کۆماری ئیسلامی گرتووەتەوە لەو ڕێژە بازرگانییە چاوپۆشی دەکا و ئەم جۆره بە ئاشکرایی پیلانڕێژی بۆ کەرکووک دەکات.

ڕەنگە هەندێک لە ئامانجەکانی ئێران کە بۆ وەڕێخستن و حوزووری چالاکی لە شەڕی کەرکووکدا بەدی دەکرێت ئەو بابەتانەی خوارەوە بێت کە لە میدیاکانی سەر بە ڕێژیم‌دا بڵاو بووەتەوە، بەڵام بە ڕای نووسەری ئەو بابەتە ئەم حاڵەتانە بە تەنیایی ناکرێت هۆکاری ئەسڵی بن.

ڕەوایی‌دان بە درێژەی تەمەنی هێزەکانی حەشدی شەعبی

بەپێی ئیدعای فەرماندەکانی حەشدی شەعبی، ئەو هێزانە کە ئێستا تەنانەت لە ئەرتەشی عێراقیش بە‌هێزترن، دوای فتوای عەلی سیستانی مەرجەعی شیعەکان و بۆ شەڕ لەگەڵ داعش دامەزرا. کاتێک کە بەشێکی بەرین لە خاکی عێراق لەژێر دەستی داعش‌ دابوو، ئەو هێزانە توانیان ببنە هێزێکی یاسایی. بەوتەی سیاسەتمەدارانی عێراقی، حەشدی شەعبی تەواو لەژێر دەسەڵاتی سپای قودسی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و سیاسەتەکانی ڕێژیمی ئێران لە عێراقدا بەڕێوە دەبات.

بە لاوازبوونی داعش و ئازادسازیی ناوچە داگیرکراوەکان، بەرەبەرە دەنگۆی ئەوەیکە ئەو هێزانە دوای داعش مەشروعیەتیان نامێنی دەبیسترا.

دەستێوەردانی ئەو هێزانە لە مەسەلەی کەرکووک و هاتنی ئەوان بۆ یەکێک لە ناوچە هەستیارەکان هەم بۆ کوردەکان و هەم بۆ عەرەبەکان، مەشروعیەتی ئەو هێزانەی لانیکەم بۆ بەشێک لە خەڵکی عەرەبی عێراق زیاتر کرد.

لە کاتێکدا کە ڕێبەرانی کوردستانی باشوور لە سەر حوزووری نایاسایی ئەو هێزانە لە شەڕی کەرکووک پێداگری دەکەن، ڕێژیمی ئێران حوزووری ئەوان دەسەلمێنێت. لەو بارەیەوە "حەسەن کازمیی قۆمی" باڵوێزی پێشووی ئێران لە عێراق، بابەتێکی خۆی بۆ ڕۆژنامەی "دەوڵەت"ـی ئێران بەو ڕستەیە دەست پێکرد: "دولت عراق با فراغت از تداوم نسبی عملیات پاکسازی و آزادسازی مناطق اشغال شده توسط گروه تروریستی داعش، عملیات تازه خود را متوجه بازپس گیری مناطقی کرد که پس از خروج داعش تحت کنترل پیشمرگه های کورد قرار گرفته بود". بەڵام لە تەنیشت یەک دانانی بە ئەنقەستی داعش و پێشمرگە، لە درێژەی بابەتەکەی خۆیدا بە ئاماژه بە شەڕی کەرکووک و یاسایی‌بوونی دەنووسێ: "ئەو ئۆپەراسیۆنەی کە دوێنێ لە کەرکووک ئەنجام درا، لە چوارچێوەی جێبەجێ‌کردنی خاڵەکانی یاسای بنەڕەتی و پاراستنی یەکپارچەیی خاکی عێراق بوو". ئەو بەرپرسەی ڕێژیمی ئێران که چەندین ساڵ لە عێراقدا باڵوێز بوو، ئاگادارانە باس لە مەسەلەی یاسایی بوون دەکات و هەوڵ دەدات ئەو گومانە لابەرێت کە حەشدی شەعبی وەک سەرەکیترین هێز لە شەڕی کەرکووک هێزێکی یاساییە کە ناوەرۆکی یاسای بەڕێوە بردووە.

ئامانجی سەرەکی ئێران واتە وەڕێخستن و حوزووری چالاک لە شەڕی کەرکووک ناتوانێت مەشڕوعیەت‌بەخشین بە درێژەی تەمەنی هێزەکانی حەشدی شەعبی بێت. چونکە زۆرینەی پارلمانی عێراق لە دەستی هێزەکانی ژێردەستی ئێران دایه و هەر تەرح و گەڵاڵەیەک کە بیهەوێت بە ئاسانی پەسندی دەکات. هەر چەند لە عێراقدا بە جێگای یاسا زیاتر عورفی ڕدێن سپیەتی و پێوەندی دیکەی نایاسایی حوکم دەکەن. شەڕی کەرکووک، تەنیا دەتوانێت ڕێگا بۆ دروستکردن یا پەرەپێدانی ئەو پێوەندییە نایاساییانەی عەرەبەکان بۆ بە ئاکام گەیشتنی ئەو ئامانجە هەموارتر بکات.

دابەزینی ڕۆڵی هێزە بیانییەکان (ئامریکایی)

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا و بە تایبەت بە دەستپێکی شەڕی داعش و حوزووری هێزەکانی هاوپەیمانان بە تایبەت ئامریکا لەو شەڕەدا، کوردستان و عێراق شوێنی ئەو هێزانە بوون. لەگەڵ کۆتایی عەمەلیاتی نیزامیی دژی داعش، ڕێژیمی ئێران لە حوزووری ئەو هێزانە بەتایبەت لەو ناوچانەی کە کەمتر دەسەڵاتی هەبوو، هەستی بە مەترسی کرد. یەکێک لە ناوچەکان لە کوردستان و شاری ستراتیژیکی کەرکووک بوو. داگیرکردنی کەرکووک لە لایەن عێراق (بڵێین ئێران) دەتوانێت دزەکردنی ڕێژیمی ئێران لەو ناوچەیەدا بەرز بکاتەوە و ئەو ناوچانە بۆ حزووری هێزە بیانییەکان دژوار یان غەیری مومکین بکات.

لەو پێوەندییەدا "ئەحمەد وەحیدی" وەزیری پێشووی بەرگری و ئەندامی ئێستای کۆڕی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی نیزام، یەک ڕۆژ دوای شەڕی کەرکووک لە پرێس کۆنفڕانسێکدا گووتی:" ئەمڕۆ کەرکووک کەوتووەتە دەس هێزە عێراقییەکان و هیچ پێویستییەک بە بوونی هێزی دەرەکی نییە".

بەڵام ئامانجی "سەرەکی" ئێران وەڕێخستن و بەشداریی چالاکانە لە شەڕی کەرکووکدا ناتوانێت دابەزینی ڕۆڵی هێزە بیانییەکان (ئامریکایی) یان بەرزکردنەوەی دزەکردنی خۆی بێت، چونکە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، تەنانەت لە شارەکانی دیکە بە تەواوەتی لە ژێر کۆنتڕۆڵی حکوومەتی هەرێمی کوردستان دایە (وەک هەولێر و سلێمانی) ڕێژیمی ئێران توانیویەتی بەشداری چالاکانەی هەبێت. بێ داگیرکردنی کەرکووک، هەر بەو ڕێژەیەیش دەیتوانی لە شاری ستراتژیکی کەرکووک حوزووی هەبێت.

بەهێزکردنی دەوڵەتی (شکست خواردووی) عێراق

ڕەنگە پێویست بە شرۆڤەکردن نەکات کە دەوڵەتی یەکگرتووی عێراق کە بڕیار بوو هاوپەیمانییەک لە هەموو کەمینە دانیشتووەکانی ئەو شوێنە بێت، بووەتە دەوڵەتێکی ژێردەستی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران. ئەو دەوڵەته لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا گەیشتبووە خاڵێک کە تەنانەت هەندێک ڕەوتی شیعه کە دژی سیاسەتەکانی ڕێژیمی ئێران لە عێراق بوون لە خۆی دوور خستبۆوە، ئەو ڕەوتانەش دەستیان دایە ناڕەزایەتی جیددی. ئاکامی ئەو سیاسەتەش، چەند پارچەبوونی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق یان بوونی ئەو بە یەک Failed state یان دەوڵەتی شکست خواردوو بوو. ئەوە لە حاڵێک دابوو کە حکوومەتی هەرێمی کوردستان، حکوومەتێکی بە نیسبەت سەربەخۆ لە عێراقدایه کە ڕۆژ بە ڕۆژ لە بواری ئابووری و مەشروعیەتی نێودەوڵەتییەوە بەهێزتر دەبوو. کوردستان، زیاتر لە ٢ میلیۆن ئاوارەی عێراق (و سووریه)ی لە خۆیدا پەنا دا. سیاسەتی ئەمنییەتی زۆر توندی گرتەبەر بە شێوەیەک کە تەقریبەن هیچ عەمەلیاتێکی تێرۆریستیی جیددی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ئەنجام نەدرا. ئەو حکوومەتە تەنانەت سیاسەتی تایبەتیی دەرەوەی خۆی بنیات نا و دەستی بە پێوەندی لەگەڵ وڵاتانی جوارجۆردا گرت. شەڕی کەرکووک ئەو لاپەڕەی بە تەواوەتی وەرگێڕا. لەو پێوەندییەدا، ڕۆژنامەی کەیهان کە سەکۆی ڕوانگەکانی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامییە له یەکێک لە بابەتەکانی خۆیدا لەبارەی شرۆڤەی شەڕی کەرکووکدا نووسی: "ئەم وڵاتانە (ئامریکا و ئۆروپا) لە ساڵانی ڕابردوودا بۆ پێوەندی گرتنی سیاسی ڕوویان لە هەولێڕ دەکرد و بەغدایان لەبیر کردبوو".

شەڕی کەرکووک، بوو بە هۆی ئەوەیکە دەوڵەتی شکست خواردووی عێراق کەمێک گیانی بێتەوە بەر. بەڵام بەدڵنیاییەوە ئامانجی "سەرەکی" ئێران لە وەڕێخستن و حوزووری چالاکانە لە شەڕی کەرکووکدا ناتوانێت بەهێزکەری دەوڵەتی "شکست خواردووی" عێراق بێت. چونکە بە سەرنجدان بە دزەکردنی زۆری ڕێژیمی ئێران لە عێراقدا ئەو دەوڵەتە شکست خواردوویە دەیتوانی بە شێوەی دیکە بەهێز بێت، وەک دانی ئیمتیازی زیاتر بە دژبەرانی یان تەنانەت لەناوبردنی ڕێبەرانی دژبەر کە ڕێژیمی ئێران لەو جۆرە تێرۆرە دەوڵەتییانە مەهارەتی تایبەتی هەیە.

ئەگەری هۆکارەکانی دیکە

هۆکاری دیکەش دەتوانین بۆ ئامانجی ئێران لە وەڕێخستن و حزووری چالاک لە شەڕی کەرکووکدا لەبەر چاو بگرین. وەک گرینگیی ستراتیژیکی شاری کەرکووک لە پێوەندی لەگەڵ ستراتیژی هیلالی شیعیی ئێران، گرینگیی ئابووری ئەو ناوچەیە هەم بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان و هەم بۆ دەوڵەتی عێراق، دێموکراسی تازە پێ گرتووی کوردستانی عێراق و هەوڵدان بۆ نەزۆک کردنی ئەو. بە باوەڕی نووسەر هیچ کام لەو ئامانجانە ناتوانرێت ئامانجی سەرەکی ئێران بێت.

حەتمەن تا ئێستا ئەو پرسیارە لە مێشکی خوێنەردا شکڵی گرتووە ئەدی "چ ئامانجێکە کە ئەولەویەتی ڕێژیمی ئێرانه؟" بۆ دۆزینەوەی ئەو وڵامە دەبێ دۆخی ئێستای ناوچەکە لەگەڵ دۆخی ساڵی ١٩٩٢ی زایینی بۆ دواتر بەراورد بکەین.

چ گۆڕانکارییەک لە ناوچەکەدا پێکهاتووە که ڕێژیم پێویستی بە حزوورێکی وا هەیە؟ مەگەر دۆخەکە لە ساڵەکانی دروستبوونی حکوومەتەکانی کوردستان دوای دیاریکردنی زۆنی دژە فڕینی ٣٦ دەرجە نالەبارترە؟ دۆخەکه نیسبەت بە کاتی ڕاگەیاندنی سیستمی فێدراڵی لە عێراقدا و بە فەرمی ناسینی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (که شادی و خۆشی خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵاتیشی لێکەوتەوە) و کاتی یەکەمین ڕێفراندۆم چ گۆڕانێکی کردووە؟ وڵامی ئەو پرسیارانە دەبێ مەسەلەیەک بێت کە ڕاستەوخۆ پێوەندی بە ڕێژیمی ئێرانەوە هەیە؟ تەنیا گۆڕانێک کە دروست بوو و ڕاستەوخۆ بۆ سەر ڕێژیمی ئێران هەڕەشەیەکی جیددیە، ڕاسان و قۆناغێکی تازە لە خەباتی کوردستانی ڕۆژهەڵاتە.

ساڵی ڕابردوو له کاتێکدا که دوای یەک ساڵ لە ڕاگەیاندنی ڕاسان تێپەڕیبوو، خەڵکی کوردستانی ئێران بە وەڕێخستن و بەشداری چالاکانه لە کەمپەینی "نەورۆزی جامانە" یان "زەماوەندی جامانە" حەماسەیەکی مێژووییان تۆمار کرد.

ئەو حەماسە مێژووییە لە ڕۆژی ڕێفراندۆمی کوردستانی باشووریش بە کەمپەینی "زەماوەندی ئاڵا" دووپات بوویەوە. ڕێژیم کە بەردەوام هەوڵی داوە و واقعیەتی مەسەلەی کورد ئینکار یا بەلاڕێدا ببات ئەو سیاسەتەی خۆی بە حزووری بەرینی خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵات لە شەقامەکان، بە شکست خواردوو لە قەڵەم دا و ئامانجی ئەوە بوو بە هەر شێوەیەک لە بەرانبەریدا ڕابوەستێت.

لەو چوارچێوەیەدا و لە گۆشە نیگای ڕاسان، وەڕێخستنی ئاژاوەی کەرکووک بۆ ڕێژیم دەیتوانی چەندین دەستکەوتی هەبێت: سەرکووت و بێ هیوایی بیروڕای گشتیی کورد، لاوازکردنی (دوو یا چەند بەش کردنی) حکوومەتی هەرێمی کوردستان، لە ئاکامی هەڵکشانی دزەکردنی خۆی (تەنانەت زیاتر لە پێش) لە کوردستانی عێراق، (ئەگەری) دەستپێکردنەوەی تێرۆرەکان لەو ناوچەیە و لە کۆتاییدا وشککردنی نەمامی تازە پێ گرتووی ڕاسان کە کەم کەم دەبێتە یەکێک لە فاکتەرە گرینگەکان لە هاوکێشەکانی ناوچەدا.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا