• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٢ی فێڤریەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٣ی رەشەمەی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئیمپراتۆری نافەرمی ئێرانی

زایینی: ٠٦-١١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٨/١٥ - ١٨:٤٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئیمپراتۆری نافەرمی ئێرانی
ئیدریس ئەحمەدی

وێڕای بەرینبوونی دەسەڵات و پەرەئەستاندنی ئاڵۆزیی لە ئاست جیهانیی و ناوچەییدا، شکڵێکی نوێ لە ئیمپراتۆریی ئێرانی لە سەرهەڵداندایە کە هەم مەترسییە و هەمیش دەرفەت بۆ کورد.

کۆدەنگی سەبارەت بە پێناسەکردنی نیزامی نێودەوڵەتی پاش نسکۆی ئەمریکا و کۆتایی‌هاتنی قۆناغی تاک‌جەمسەری پاش شەڕی سارد نییە، هەرچەند زۆر کەس باس لە سەرهەڵدانی "فرەجەمسەری" دەکەن. چەندە پێناسەکردنی نیزامی نێودەوڵەتی ئەستەمە، ئەوەندەش سەردەرکردن لە نیزامی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دژوارە.

نیزامێک کاتێک فرەجەمسەر دێتە ئەژمار کە زیاتر لە سێ هێز یان هاوپەیمانی کەم تا زۆر هاوسەنگی یەکتر لە ڕووی هێزی ئابووریی و نیزامییەوە لە ئارادا بن. ئەگەر هەر سێ هێزی لە ئارادا بن، ئەوا بە سێ‌جەمسەر دێتە ئەژمار. دووجەمسەری، وەک لە سەردەمی شەڕی سارددا، پێکهاتووە لە دوو زلهێزی سەرەکی. تاک‌جەمسەریش دوای تێکڕمانی یەکیەتی سۆڤییەت سەری هەڵدا، کاتێک ئەمریکا وەک تاکە زلهێز مایەوەو هەروها گەیشتە لووتکەی دەسەڵاتی خۆی.

ئیمپراتۆری وەک ئەوەی ڕۆم و ئەوانی دیکە لە مێژوودا، دەشێ وەک نموونەیەکی دیکە لە دەسەڵاتی تاک‌جەمسەر باس بکرێن، بەڵام "جەمسەری" تەنیا ئاماژەیە بە چڕبوونەوەی دەسەڵات لە شکڵی جیاوازدا، لە کاتێکدا "ئیمپراتۆری" یەکەیەکی سیاسییە کە ڕێگا بە یەکەی دیکەی سەروەر نادا و هەوڵ دەدات تا بۆی بکرێ، خاک و یەکەی دیکەی سیاسیی بێنێتە ژێر رەکیفی خۆی و بیانکات بە پاشکۆ، ئەویش لە ڕێگای سیاسەتی پێکهێنانی دووبەرەکی لە پێناو حکومەتکردندا. لە ئیمپراتۆریدا، دەسەڵاتی ناوەند یەکەکانی دیکە دەکا بە پەراوێزی خۆی و فەرمانیان پێ دەدا سیاسەتی ناوەند جێ بە جێ بکەن.

کاتی خۆی، ساموێل هانتینگتۆن نیزامی پاش شەڕی ساردی وەک "یەک-فرەجەمسەر" (uni-multipolar) پێناسە کرد. هەرچەند ئەو دەستەواژەیە سەیر و بگرە هەڵگری دوو دەستەواژەی دژەیەکە، بەڵام ڕەنگ بێ ئێستا لە هەموو کاتێک باشتر وەسفی نیزامی نێودەوڵەتی ئێستا بکات. ئەمریکا لە ڕووی هێزی نیزامییەوە یەکەمی بێ ڕەکابەرە و بەو مانایە، تاک‌جەمسەرە.

هاوکات، لەم ساڵانەی دواییدا، چین، ڕووسیە و یەکیەتی ئەورووپا لە ئاستی جیهانیدا، وەک جەمسەر دەرکەوتوون. چین زۆرتر دەسەڵاتی ئابووریی لەدەستیدا چڕ بووەتەوە و بە پێی هێندێک پێوەر، ئێستا ئابوورییەکی بەهێزتری لە ئەمریکا هەیە. ڕووسیە زۆرتر لە ڕووی نیزامیی و جیۆسیاسییەوە هاتووەتە پێش، لە کاتێکدا یەکێتی ئەورووپا، وێڕای هێزی ئابووری، زۆرتر هێزی دیپلۆماسیی و دەسەڵاتی نەرمی لە خۆی نیشان داوە.

هەڵبەت ئەمریکا لەم دۆخە "یەک- فرەجەمسەرییەدا" پاش دوو شەڕی پڕتێچوو و بێ دەسکەوتی ستراتیژیک لە ئەفغانستان و عێراق وێڕای گرفتی دارایی، ناچار بوو پاشەکشە بکا. ستراتیژی رووخاندنی رێژیمە دیکتاتۆرو پاڵپشتەکانی تیرۆر دوای ١١ سێپتامبر، کە لە ئەفغانستان و عێراق جێ بە جێ کرا، پارسەنگی هێزی بە قازانجی ئێران گۆڕی. پاشەکشەکردنی ئەمریکا لە عێراق، دواجار وای کرد ئێران لە عێراقدا بتوانێ حکومەت بکا. لە لایەکی دیکەوە، ئەو بۆشاییانەی کە لە ناوچەکەدا هاتوونەتە کایەوە، ڕووسیە بە نیازە پڕیان بکاتەوە، هەرچەند لە ڕووی نیزامییەوە، تاکوو ئێستا هەر لە سورییە ئەو کارەی کردووە.

ئەگەر لە ئاستی جیهانیدا نیزام "یەک- فرەجەمسەرییە"، لە ئاست ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناویندا تێکەڵاوێکە لە فرەجەمسەری و سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتێکی نافەرمی ئێرانی. ئەم ئیمپراتۆرییە "نافەرمییە" بەو واتایەی کە ئێران بە فەرمی سنووری وڵاتانی دیکە ناگۆڕێ، بەڵکوو پانتاییەکی جوگرافی بەرین بە شێوەیەکی لێک‌گرێدراوی جیۆسیاسی و تایفەیی لە ئێرانەوە تاکوو لوبنان لە خۆ دەگرێ. لە بەرانبەر ئیمپراتۆری نافەرمی ئێرانیدا، هاوپەیمانییەکی نافەرمی لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی عەرەبی سووننە لە شكڵ‌گرتندایە.

تایبەتمەندی سەرەکی نیزامی فرەجەمسەر ناڕوونییە. تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەوەیە کە لایەنە سیاسییەکان لە ترسی تێکچوونی پارسەنگی هێز، دەبێ چاوپۆشی لە مەسەلەی ئایدیۆلۆژی بکەن و نەرمی (ئینعێتافی) دیپلۆماتیک لە خۆ نیشان بدەن. هەڵبەت بە هۆی ئەو ئاڵۆزییەوە، مەترسی هەڵە کردن زۆرە. ئەوەش بە نۆرەی خۆی دەتوانێ ببێتە هۆی بەرپابوونی شەڕ.

ڕووسییە زۆرترین نەرمی دیپلۆماتیکی لە خۆ نواندووە. بەرهەڵەستکارانی ئەسەدی لێ بەدەر، هەوڵ دەدا پەیوەندی لە گەڵ هەموو لایەک بگرێ و چەکیش دەفرۆشی بە ئێران و سعوودییە. ڕووسیە هەروەها پەیوەندی لەگەڵ کوردی ڕۆژئاوا و باشوور ڕاگرتووە. لە کاتێکدا ئەمریکا لە قەیرانی کەرکووکدا پشتی لە کورد کرد، ڕووسیە پەیوەندی وزەیی خۆی لە گەڵ باشوور پتەوتر کرد.

ئەمریکا پێداگریی دەکات لە سەر عێراقی یەکپارچە؛ بۆیە دژ بە سەربەخۆیی باشووری کوردستانە. ئەمریکا پێی وایە عێراقێکی یەکپارچەی بەهێز، دواجار نەک تەنیا لە ئێران دوور دەکەوێتەوە، بەڵکوو ئەرکی ئەمریکا لە ڕاگرتنی پارسەنگی هێز لە ناوچەکەدا کەم دەکاتەوە. بەڵام ئەم سیاسەتە، ئەمریکای لە کەرکووک تووشی هەڵەیەکی ستراتیژیک کرد، بەو مانایەی کە یارمەتیدەری بەهێزبوونی ئیمپراتۆری نافەرمی ئێران بوو.

ئەمەش لە بنەڕەتدا، هەم ناکۆکە لە گەڵ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز، هەمیش لەگەڵ سیاسەتی ڕاگەیەندراوی ئیدارەی ترامپ لەهەمبەر ئێران.

ئێستا چیدی دەسەڵاتی نگریسی ئێران لە عێراق یان لە شوێنی دیکەدا ناشاردرێتەوە. ئەمریکا بۆ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز و لە درێژەی سیاسەتی ڕاگەیەندراوی خۆیدا، دەبێ پاشەکشە بە ئێران بکا؛ ئەوەش بە بێ هاوپەیمانی کورد ناکرێ.

لەم بارودۆخە ئاڵۆزەدا، سەرباری هەڵەی ستراتیژیکی ئەمریکا لە کەرکووک، کوردستان دیسان خاوەن سەنگی جێوسیاسیی تایبەت بە خۆیەتی و هەرواش دەمێنێتەوە. هەڵبەت ئێران سیاسەتی ئیمپێریالیستی خۆی هەر دەباتە پێش و هەوڵی لەتکردنی یەک لە دوای یەک و تێکهەڵپێچانی هێزە کوردییەکان چڕتر دەکاتەوە.

لە قۆناغی یەکەمدا، ئێران هەوڵ دەدا ناکۆکی لە نێوان هێزە کوردییەکاندا بنێتەوە و لایەنێک دژ بە لایەنێکی دیکە هان بدا، بەڵام دوائامانجی ئێران لاوازکردن و لەنێوبردنی هەموو هێزێکی کوردییە. لە کاتی ئێستادا کە بە کردەوە عێراقی لە نێو ئیمپراتۆری خۆیدا تواندووەتەوە، سیاسەتی گۆڕدراوە.

وەکوو جاران کە مەبەستی ڕاگرتنی پارسەنگی هێز بوو لە عێراق، تەحەموولی هەرێمی کوردستان و تەنانەت هیچ هێزێکی کوردی لە باشوور ناکا. هەروەها ترسی ستراتیژیکی لە بەهێزتربوونی بزووتنەوەی نەتەوایەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەیە، بۆیە چیدیکە بەشیوەی دابڕاو سەیری بەشە جیاوازەکانی کوردستان ناکا.

بۆ بەرپەرچدانەوەی ستراتیژی ئیمپێریالیستی نافەرمی ئێران، پێویست دەکا کۆدەنگییەکی ستراتیژیک و هاوکاری فرەلایەنە لە نێوان هێزی هەموو بەشەکانی کوردستاندا بێتە کایەوە. تەنیا کۆدەنگی ستراتیژیک و هاوکاری هەمەلایەنە دەتوانێ سەنگی کوردستان لە ململانێی جێوسیاسییەکاندا ڕاگرێ.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٩ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ پرسی رێفراندۆم
ــ لە سەروەری نەتەوەییەوە هەتا کلۆنی بوون
ــ ژن پڕۆسەی ژێر دەستی سیاسەتە؟
  • پرسی رێفراندۆم پرسی رێفراندۆم
    تەنیا رێفراندۆمی دێموکراتیک و واقیعی دوای رووخانی کۆماری ئیسلامی و نووسینی یاسایەکی بنەڕەتی لەسەر ئەساسی پرەنسیپەکانی دێموکراسی و ژیانی ئازاد و یەکسانی هەموو نەتەوەکانی نێو ئێران دەکرێ، کە لەو گشتپرسییەدا ئەو یاسایە بخرێتە دەنگدانەوە و ببێ بە پەیمانی پێکەوە ژیان، نەک ئامرازی پیرۆزکردنی وەهمەکان و شمشێری کوشتاری خەڵک.
  • زستان لە کولتووری کوردەواریدا زستان لە کولتووری کوردەواریدا
    ئەو ڕۆژهەڵاتناس و نووسەرە گەڕیدانەی کە لەبارەی مێژوو، جوگرافیا و فەرهەنگی کورد و کوردستان نووسیویانە، هەموویان لە سەفەرنامەکانی خۆیاندا جەختیان لەسەر زستانی سەخت و تەڕ و تووشیی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان کردووە. هەرچەند ئێستا لەژێر کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانیدا و بە گەرمدا هاتنی کۆی گۆی زەوی، کەشی کوردستانیش، گۆڕانی بەسەردا هاتووە.
  • عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌ عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌
    پشتیوانی لە ڕاپەرینی گەلانی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی ئەو وڵاتە و هەروەها مەسەلەی "بەرجام" دوو تەوەری سەرەکیی یەکەم وتاری ساڵانەی سەرکۆماری ئامریکا بوون, کە بەرچاوترین جیاوازی لە سیاسەتی دەرەکیی ئەو وڵاتە بە نیسبەت ئیدارەی پێشووتری ئامریکا بەهەژمار دێن؛ بۆ شرۆڤەی زیاتری ئەو وتار و سیاسەتە کە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان لە نێوخۆی ئێراندا، سەرنجتان بۆ ئەم وتووێژەی کوردستان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا حیجاب، چالاکی سیاسی ڕادەکێشین.
  • خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟ خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟
    ئەوەتا دیسان دروشمگەلی وەک مردن بۆ دیکتاتۆر، نەمان بۆ خامنەیی، رێفۆرمخوازان ـ بناژۆخوازان ئیتر بەسە لەگەڵتان سازان( اصلاح طلب، اصولگرا، دیگر تمام است ماجرا) سەری هەڵداوەتەوە. رەنگە سەرکوت و گرتن و لێدان و کوشتن رەوتەکە هەندێ جار کز بکا، بەڵام وەستانی بۆ نییە. ئەگەر شەپکە هێندە بۆ رێژیمی ئاخوندی توندە، ئێمەی کورد دەبێ چی بکەین؟
  • تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا
    سۆشیال میدیا چ وەک دیاردە و چ وەک دەرفەت زۆر بەستێنی بۆ کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی‌نێوەراست خوڵقاندووە.
  • گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه
    فەرهەنگ هەموو بەها، رەوت و نموونە ڕەفتارییەکانی نێو کۆمەڵگەیەک لەخۆ دەگرێت و وڵات و نەتەوەکان لە یەک جیا دەکات، ئەگەرنا هەموو کۆمەڵگەکانی ئەم جیهانە دەبوو وەکوو یەک بن.
  • ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا
    "ئەدەب"، وشەیەکە کە بیسەر یان خوێنەر بە بیستنی چ بە شێوەی "شهودی" و چ بە جۆری "منطقی" کۆمەڵێک نۆرمی پڕ بەهای دەکەوێتە مێشک کە هەر مرۆڤێک بە بوونی ئەو بەهایە، کەسایەتییەکی قورس و جێگەی متمانە پەیدا دەکات و لە لای خەڵکی دیکە وەک مرۆڤێکی باش سەیری دەکرێت و حورمەتی لێدەگیرێت؛ ئەدەب بەنرخترین سەرمایە و میراتی ژیانی مرۆڤایەتییە کە مرۆڤ لەگەڵ ژیانی خۆیدا بە کۆڵی دەکێشێت.
  • ژن و سیاسەت ژن و سیاسەت
    دەرکەی سیاسەت لە ڕێگەی بنەماڵە، قوتابخانە، ڕۆژنامەکان، تەلەفزیۆن و هەروەها ململانێیە سیاسییەکانەوە بە ڕووی تاکدا دەکرێتەوە و تاک لە سەر ڕۆڵی دەوڵەت و دەزگا و دامەزراوەکانی سەر بە دەسەڵات هەرچی زۆرتر ئاگایی پەیدا دەکات. هێنانەکایەی سیستمێکی دێمۆکراتیک لەو وڵاتانەدا کە حکوومەتێکی نادێمۆکرات و سەرکوتکەریان ئەزموون کردووە، ئەنجامەکەی تەنیا بە شکست خواردن و سەرکوت کردن گەیشتووە؛ لەم جۆرە وڵاتانەدا بنەماڵەکان بەردەوام ئەوە بە گوێی منداڵەکانیاندا دەچرپێنن کە کاریان بە سیاسەتەوە نەبێت و بەشداریی تێدا نەکەن، نموونەی بەرچاوی ئەم وڵاتانە و ئەم کۆمەڵگەیانە، کۆمەڵگەی کوردەوارییە.
  • تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت
    لە ٨ی ژانویەدا، "تهران تایمز" راپۆرتی دا، کە بەپێی راپۆرتی بەرپرسی بەشی بەڕێوەبەریی ویشکەساڵی و قەیرانەکان لە دامەزراوەی کەشوهەواناسی ئێراندا، "نزیک بە ٩٦ لە سەدی سەرانسەری ناوچەکانی ئێران بەدەست ئاستی جیاوازی ویشکەساڵی درێژەکێشراوەوە دەناڵێنن".
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    خومەینی لە فتواکەیدا بڕیاری بە هەموو هێزە چەکدارەکانی دا، کە تا کۆتایی هاتنی کێشەی کورد لە کوردستان نەکشێنەوە؛ دوابەدوای ئەم بڕیارە ئایینییە بۆ ڕشتنی خوێنی کورد، کارەساتبارترین قۆناغی شۆڕش لە کوردستان دەستی پێکرد و خەڵک لە شار و گوندی کوردستان کەوتنە بەرپەلاماری هێزە دژی گەلییەکانی ڕێژیم. بە هاتنە ئارای ئەم دۆخەش، گەلی کورد بە ڕێبەرایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ناچار بوو بۆ پاراستنی کەرامەت و شەرافەتی نەتەوەکەی و پارێزگاری کردن لە نیشتمانی ئەهورایی کوردان، دەس بۆ چەک ببات و فازی خەباتی چەکداری دەستی پێکرد.
  • ڕاسان و پێشمەرگە ڕاسان و پێشمەرگە
    لە وەڵامی ئەو داوا و چاوەڕوانیەدایە کە پێگەی دروستی پێشمەرگە لە راساندا دەدۆزرێتەوە: ئامادەبوونی پێشمەرگە لە نێو دڵی خەڵک بۆ ورەدان بە خەبات و پاراستنی خەڵک لە ئاگری ڕێژیم؛ ئەمە ئەرکی نوێی پێشمەرگەی سەردەمی راسانە.
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.