• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٤ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٠٣ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئیمپراتۆری نافەرمی ئێرانی

زایینی: ٠٦-١١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٨/١٥ - ١٨:٤٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئیمپراتۆری نافەرمی ئێرانی
ئیدریس ئەحمەدی

وێڕای بەرینبوونی دەسەڵات و پەرەئەستاندنی ئاڵۆزیی لە ئاست جیهانیی و ناوچەییدا، شکڵێکی نوێ لە ئیمپراتۆریی ئێرانی لە سەرهەڵداندایە کە هەم مەترسییە و هەمیش دەرفەت بۆ کورد.

کۆدەنگی سەبارەت بە پێناسەکردنی نیزامی نێودەوڵەتی پاش نسکۆی ئەمریکا و کۆتایی‌هاتنی قۆناغی تاک‌جەمسەری پاش شەڕی سارد نییە، هەرچەند زۆر کەس باس لە سەرهەڵدانی "فرەجەمسەری" دەکەن. چەندە پێناسەکردنی نیزامی نێودەوڵەتی ئەستەمە، ئەوەندەش سەردەرکردن لە نیزامی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دژوارە.

نیزامێک کاتێک فرەجەمسەر دێتە ئەژمار کە زیاتر لە سێ هێز یان هاوپەیمانی کەم تا زۆر هاوسەنگی یەکتر لە ڕووی هێزی ئابووریی و نیزامییەوە لە ئارادا بن. ئەگەر هەر سێ هێزی لە ئارادا بن، ئەوا بە سێ‌جەمسەر دێتە ئەژمار. دووجەمسەری، وەک لە سەردەمی شەڕی سارددا، پێکهاتووە لە دوو زلهێزی سەرەکی. تاک‌جەمسەریش دوای تێکڕمانی یەکیەتی سۆڤییەت سەری هەڵدا، کاتێک ئەمریکا وەک تاکە زلهێز مایەوەو هەروها گەیشتە لووتکەی دەسەڵاتی خۆی.

ئیمپراتۆری وەک ئەوەی ڕۆم و ئەوانی دیکە لە مێژوودا، دەشێ وەک نموونەیەکی دیکە لە دەسەڵاتی تاک‌جەمسەر باس بکرێن، بەڵام "جەمسەری" تەنیا ئاماژەیە بە چڕبوونەوەی دەسەڵات لە شکڵی جیاوازدا، لە کاتێکدا "ئیمپراتۆری" یەکەیەکی سیاسییە کە ڕێگا بە یەکەی دیکەی سەروەر نادا و هەوڵ دەدات تا بۆی بکرێ، خاک و یەکەی دیکەی سیاسیی بێنێتە ژێر رەکیفی خۆی و بیانکات بە پاشکۆ، ئەویش لە ڕێگای سیاسەتی پێکهێنانی دووبەرەکی لە پێناو حکومەتکردندا. لە ئیمپراتۆریدا، دەسەڵاتی ناوەند یەکەکانی دیکە دەکا بە پەراوێزی خۆی و فەرمانیان پێ دەدا سیاسەتی ناوەند جێ بە جێ بکەن.

کاتی خۆی، ساموێل هانتینگتۆن نیزامی پاش شەڕی ساردی وەک "یەک-فرەجەمسەر" (uni-multipolar) پێناسە کرد. هەرچەند ئەو دەستەواژەیە سەیر و بگرە هەڵگری دوو دەستەواژەی دژەیەکە، بەڵام ڕەنگ بێ ئێستا لە هەموو کاتێک باشتر وەسفی نیزامی نێودەوڵەتی ئێستا بکات. ئەمریکا لە ڕووی هێزی نیزامییەوە یەکەمی بێ ڕەکابەرە و بەو مانایە، تاک‌جەمسەرە.

هاوکات، لەم ساڵانەی دواییدا، چین، ڕووسیە و یەکیەتی ئەورووپا لە ئاستی جیهانیدا، وەک جەمسەر دەرکەوتوون. چین زۆرتر دەسەڵاتی ئابووریی لەدەستیدا چڕ بووەتەوە و بە پێی هێندێک پێوەر، ئێستا ئابوورییەکی بەهێزتری لە ئەمریکا هەیە. ڕووسیە زۆرتر لە ڕووی نیزامیی و جیۆسیاسییەوە هاتووەتە پێش، لە کاتێکدا یەکێتی ئەورووپا، وێڕای هێزی ئابووری، زۆرتر هێزی دیپلۆماسیی و دەسەڵاتی نەرمی لە خۆی نیشان داوە.

هەڵبەت ئەمریکا لەم دۆخە "یەک- فرەجەمسەرییەدا" پاش دوو شەڕی پڕتێچوو و بێ دەسکەوتی ستراتیژیک لە ئەفغانستان و عێراق وێڕای گرفتی دارایی، ناچار بوو پاشەکشە بکا. ستراتیژی رووخاندنی رێژیمە دیکتاتۆرو پاڵپشتەکانی تیرۆر دوای ١١ سێپتامبر، کە لە ئەفغانستان و عێراق جێ بە جێ کرا، پارسەنگی هێزی بە قازانجی ئێران گۆڕی. پاشەکشەکردنی ئەمریکا لە عێراق، دواجار وای کرد ئێران لە عێراقدا بتوانێ حکومەت بکا. لە لایەکی دیکەوە، ئەو بۆشاییانەی کە لە ناوچەکەدا هاتوونەتە کایەوە، ڕووسیە بە نیازە پڕیان بکاتەوە، هەرچەند لە ڕووی نیزامییەوە، تاکوو ئێستا هەر لە سورییە ئەو کارەی کردووە.

ئەگەر لە ئاستی جیهانیدا نیزام "یەک- فرەجەمسەرییە"، لە ئاست ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناویندا تێکەڵاوێکە لە فرەجەمسەری و سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتێکی نافەرمی ئێرانی. ئەم ئیمپراتۆرییە "نافەرمییە" بەو واتایەی کە ئێران بە فەرمی سنووری وڵاتانی دیکە ناگۆڕێ، بەڵکوو پانتاییەکی جوگرافی بەرین بە شێوەیەکی لێک‌گرێدراوی جیۆسیاسی و تایفەیی لە ئێرانەوە تاکوو لوبنان لە خۆ دەگرێ. لە بەرانبەر ئیمپراتۆری نافەرمی ئێرانیدا، هاوپەیمانییەکی نافەرمی لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی عەرەبی سووننە لە شكڵ‌گرتندایە.

تایبەتمەندی سەرەکی نیزامی فرەجەمسەر ناڕوونییە. تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەوەیە کە لایەنە سیاسییەکان لە ترسی تێکچوونی پارسەنگی هێز، دەبێ چاوپۆشی لە مەسەلەی ئایدیۆلۆژی بکەن و نەرمی (ئینعێتافی) دیپلۆماتیک لە خۆ نیشان بدەن. هەڵبەت بە هۆی ئەو ئاڵۆزییەوە، مەترسی هەڵە کردن زۆرە. ئەوەش بە نۆرەی خۆی دەتوانێ ببێتە هۆی بەرپابوونی شەڕ.

ڕووسییە زۆرترین نەرمی دیپلۆماتیکی لە خۆ نواندووە. بەرهەڵەستکارانی ئەسەدی لێ بەدەر، هەوڵ دەدا پەیوەندی لە گەڵ هەموو لایەک بگرێ و چەکیش دەفرۆشی بە ئێران و سعوودییە. ڕووسیە هەروەها پەیوەندی لەگەڵ کوردی ڕۆژئاوا و باشوور ڕاگرتووە. لە کاتێکدا ئەمریکا لە قەیرانی کەرکووکدا پشتی لە کورد کرد، ڕووسیە پەیوەندی وزەیی خۆی لە گەڵ باشوور پتەوتر کرد.

ئەمریکا پێداگریی دەکات لە سەر عێراقی یەکپارچە؛ بۆیە دژ بە سەربەخۆیی باشووری کوردستانە. ئەمریکا پێی وایە عێراقێکی یەکپارچەی بەهێز، دواجار نەک تەنیا لە ئێران دوور دەکەوێتەوە، بەڵکوو ئەرکی ئەمریکا لە ڕاگرتنی پارسەنگی هێز لە ناوچەکەدا کەم دەکاتەوە. بەڵام ئەم سیاسەتە، ئەمریکای لە کەرکووک تووشی هەڵەیەکی ستراتیژیک کرد، بەو مانایەی کە یارمەتیدەری بەهێزبوونی ئیمپراتۆری نافەرمی ئێران بوو.

ئەمەش لە بنەڕەتدا، هەم ناکۆکە لە گەڵ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز، هەمیش لەگەڵ سیاسەتی ڕاگەیەندراوی ئیدارەی ترامپ لەهەمبەر ئێران.

ئێستا چیدی دەسەڵاتی نگریسی ئێران لە عێراق یان لە شوێنی دیکەدا ناشاردرێتەوە. ئەمریکا بۆ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز و لە درێژەی سیاسەتی ڕاگەیەندراوی خۆیدا، دەبێ پاشەکشە بە ئێران بکا؛ ئەوەش بە بێ هاوپەیمانی کورد ناکرێ.

لەم بارودۆخە ئاڵۆزەدا، سەرباری هەڵەی ستراتیژیکی ئەمریکا لە کەرکووک، کوردستان دیسان خاوەن سەنگی جێوسیاسیی تایبەت بە خۆیەتی و هەرواش دەمێنێتەوە. هەڵبەت ئێران سیاسەتی ئیمپێریالیستی خۆی هەر دەباتە پێش و هەوڵی لەتکردنی یەک لە دوای یەک و تێکهەڵپێچانی هێزە کوردییەکان چڕتر دەکاتەوە.

لە قۆناغی یەکەمدا، ئێران هەوڵ دەدا ناکۆکی لە نێوان هێزە کوردییەکاندا بنێتەوە و لایەنێک دژ بە لایەنێکی دیکە هان بدا، بەڵام دوائامانجی ئێران لاوازکردن و لەنێوبردنی هەموو هێزێکی کوردییە. لە کاتی ئێستادا کە بە کردەوە عێراقی لە نێو ئیمپراتۆری خۆیدا تواندووەتەوە، سیاسەتی گۆڕدراوە.

وەکوو جاران کە مەبەستی ڕاگرتنی پارسەنگی هێز بوو لە عێراق، تەحەموولی هەرێمی کوردستان و تەنانەت هیچ هێزێکی کوردی لە باشوور ناکا. هەروەها ترسی ستراتیژیکی لە بەهێزتربوونی بزووتنەوەی نەتەوایەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەیە، بۆیە چیدیکە بەشیوەی دابڕاو سەیری بەشە جیاوازەکانی کوردستان ناکا.

بۆ بەرپەرچدانەوەی ستراتیژی ئیمپێریالیستی نافەرمی ئێران، پێویست دەکا کۆدەنگییەکی ستراتیژیک و هاوکاری فرەلایەنە لە نێوان هێزی هەموو بەشەکانی کوردستاندا بێتە کایەوە. تەنیا کۆدەنگی ستراتیژیک و هاوکاری هەمەلایەنە دەتوانێ سەنگی کوردستان لە ململانێی جێوسیاسییەکاندا ڕاگرێ.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ بوومەلەرزەی سیاسی
ــ لە خەبات دژ بە ئەپارتایدەوە بۆ ڕاسان
ــ ئەمن چی بكەم، خۆتان دروستی بكەنەوە
ــ دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک