• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠١ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

دەسەڵات و کۆمەڵگا

زایینی: ٠٦-١١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٨/١٥ - ١٩:١٣ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
دەسەڵات و کۆمەڵگا
جەماڵ فەتحی

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسی سیاسییەوە، حکوومەتەکان خاوەن دوو سیمای زبر و نەرمن و ئەم دوو تایبەتمەندییە لە نێوان هەموو حکوومەتەکاندا هاوبەشن؛ واتە چ دێموکراتێک و یاسامەند بن یان نادێموکراتیک و پێشلێکەری یاسا بن بۆ ڕاپەڕاندنی کاروباری سیاسیی و کۆمەڵایەتی پێویستە خاوەن ئەم دوو سیمایە بن.

لە هەر کۆمەڵگایەکدا جیا لە دەسەڵات و هێزی حکوومەتیی، چەندین دەسەڵاتی شاراوە لە نێو چینە جۆراوجۆرەکان بڵاو بوونەتەوە و لە هێندێکیان بە ئاشکرا و شاراوە شانبەشانی حکوومەتەکان لە ئیدارەی کۆمەڵگا دەور دەگێڕن، دەسەڵاتەکانی کۆمەڵگا ئەگەرچی دەسەڵاتێکی بەرچاو نین و لە پێوەندییە نێوەدەوڵەتییەکاندا، ئاراستەی ئەو پێوەندییانە ڕوویان لە دەسەڵاتە ئاشکراکانە (حکوومەتەکان)، بەڵام ئەوە کۆمەڵگایە کە ئەو هێز و دەسەڵاتەی بە حکوومەتەکان بەخشیوە، هەتا کۆمەڵگا تووشی بێسەرە و بەرەیی نەبێ و پێش بە ئانارشیزم و چەند بەرەکی بگیردرێت.

ئەوەیکە هەموو حکوومەتەکان بە یاسامەند و نایاسامەندەوە دوو سیمای زبر و نەرمیان هەیە، ئاماژە بەوە نییە کە حکوومەتەکان هەموویان یەک ڕێڕەو و یەک ناوەڕۆکیان هەیە، بەڵکوو ئەو دوو سیما و تایبەتمەندییە ئامرازی ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانی هەر حکوومەتێکی (دێموکراتیک و نادێموکراتیک)ـە، بەڵام چۆنیەتی و شوێندانەریی سیماکانە کە ڕەوایی و ناڕەوایی دەسەڵاتەکان لە کۆمەڵگا دەستەبەر دەکات و هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا لەگەڵ دەسەڵاتە ئاشکراکان هاودەنگ دەبن یان بەپێچەوانەوە بەرەیەکی دژبەر سەر هەڵدەدات. ئەگەر هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا لە نێو حکوومەتەکان ڕۆڵیان هەبێت، ئاستی پێوەندیی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگا لە ڕاستای کاروبارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان چڕتر دەبێتەوە و لێرەوەیە کە سیمای زبری دەسەڵات سڕ دەبێت و سیمای نەرم باڵ بە سەر کۆمەڵگادا دەکێشێت و ئارامی و سەقامگیریی لە کۆمەڵگا جێگیر دەبێت.

ئەگەر کۆمەڵناسی سیاسی، زانستی تاوتوێ کردنی پێوەندییەکانی نێوان دەسەڵاتی حکوومەت و دەسەڵاتی کۆمەڵگا بێت، ڕەوایی بوون و ناڕەوایی بوونی حکوومەتەکان و چۆنیەتی ئەو پێوەندییانەی ئاشکرا دەبن و ئاست و ڕۆڵی هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا لە حکوومەتدا دەردەکەوێت، ئەو پێوەندییانە لە دوو ئامانج یەکیان دەپێکێت؛ یان ئەوەیکە هێزی کۆمەڵگا لە خزمەتی دەسەڵات بۆ دەستەبەر کردنی ئازادی و عەداڵەتی کۆمەڵایەتی دایە، یان ئەوەیکە هێزی کۆمەڵگا لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە بۆ نەرمی نواندنی ڕواڵەتی و ڕەوایی بەخشین بە حکوومەتەکەیان هەڵخەڵەتێندراون.

چۆنیەتی و چەندیەتی پێوەندییەکانی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگایە، کە سیمای سەرەکیی هەر حکوومەتێک لە ئاستی نێوخۆیی پێناسە دەکات.

پێشتر کە فۆرمی حکوومەتەکان بە شێوەیەکی کلاسیک بوو، کۆمەڵگا لەلایەک و پادشا و دەسەڵاتداران لە لایەک بوون، واتە پێوەندییەکان یەک لایەنە بوون و ناساندنی سیمای حکوومەتەکان زۆر ئەستەم نەبوو، چونکە دەسەڵاتداران خۆیان بە هەموو شتێکی ئەو پێوەندییە دەزانی کە هەموو مافێکیان هەیە و ڕەواییان لە ڕێگای هێزی نیزامی و زاڵبوون بە سەر سامانە گشتییەکانەوە وەردەگرت و لایەنی بەرانبەریشیان بە لایەنێکی پێناسە دەکرێت کە هیچ مافێکیان جگە لە ملکەچ بوون و ڕاپەڕاندنی دەستوورەکانی ئەوانیان نییە.

دابەشکردنی کۆمەڵگا بە سەر دوو بەشی "دەسەڵاتدار" و "ژێردەسەڵات" لەو کاتەوە کە پێوەندییەکان بە هۆی گەشەسەندنی زانستە تکنۆلۆژییەکان بەربڵاوتر بووە، ڕواڵەتی گۆڕیوە و دەسەڵاتداران بۆ داسەپاندنی ئەو سیما زبرەی خۆیان بە سەر چین و توێژەکانی کۆمەڵگا کە سەرچاوەی هێزە شاراوە و ئاشکراکانن، بە داڕشتنی تیۆری نوێ لە جیاتی ئەوەی خۆیان لە لایەک دابێنن و هێزی شاراوەی کۆمەڵگا لە لایەکی دیکەوە، هێزی خۆیان لە نێو تۆڕە تێکچێنراوەکانی کۆمەڵگا بڵاو کردووەتەوە و بە تێکەڵ بوون لەگەڵ بەشەکانی کۆمەڵگا هەتا لووتکەی تواندنەوەی بردوویانن و بە شێوازێکی دیکە هێزی شاراوەی کۆمەڵگایان بەرەو سڕکراوی و ملکەچی هان داوە.

ئەو دەسەڵاتانە کە بۆ بەردەوام بوون لە دەسەڵاتداریەتی و ئەوەیکە هەیبەت و ئۆتۆریتە و ڕەواییان دەستەبەر بکەن، بەشێوەیەکی بێ‌سنور کەڵک لە سیمای زبر و توندیان وەردەگرن، پاش ماوەیەک ئەو ڕەواییەی کە لە کۆمەڵگا گرتوویانە ماوەی بە سەر دەچێت و تەنیا ڕێگا بۆ مانەوەیان لە دەسەڵات، داپڵۆساندنی ئەو هێزەیە کە لە نێوان تۆڕە چێنراوەکانی کۆمەڵگا بەشێوەیەکی شاراوە دابەش کراون. داپڵۆسین و کپ کردنی ئەو وزە و هێزانە کە خودی سەرچاوەی هێز و ڕەوایی دەسەڵاتەکانن، کارێکی درێژخایەن و ئەستەمە، چونکە بە لەنێوچوونیان وزە و هێزی حکوومەتەکانیش دەکەوێتە مەترسییەوە و لە زونگاوی بێدەرەتانیان دەچەقێنن، ڕەنگە بۆ ماوەیەکی کاتی کۆمەڵگا لە جموجووڵە جەماوەرییەکان بێبەری بێت، بەڵام ئەو بێدەنگییە نیشانەی نەمانی هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو دەرفەتێکە بۆ خۆڕێکخستنەوەیەکی نوێ و دۆزینەوەی هەل و کەلێنێکی دیکە بۆ کورت کردنی دەستی دەسەڵاتدارانی لە ڕێ لادراو و سەرەڕۆیە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: