• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٩ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٢٩ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

دەسەڵات و کۆمەڵگا

زایینی: ٠٦-١١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٨/١٥ - ١٩:١٣ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
دەسەڵات و کۆمەڵگا
جەماڵ فەتحی

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسی سیاسییەوە، حکوومەتەکان خاوەن دوو سیمای زبر و نەرمن و ئەم دوو تایبەتمەندییە لە نێوان هەموو حکوومەتەکاندا هاوبەشن؛ واتە چ دێموکراتێک و یاسامەند بن یان نادێموکراتیک و پێشلێکەری یاسا بن بۆ ڕاپەڕاندنی کاروباری سیاسیی و کۆمەڵایەتی پێویستە خاوەن ئەم دوو سیمایە بن.

لە هەر کۆمەڵگایەکدا جیا لە دەسەڵات و هێزی حکوومەتیی، چەندین دەسەڵاتی شاراوە لە نێو چینە جۆراوجۆرەکان بڵاو بوونەتەوە و لە هێندێکیان بە ئاشکرا و شاراوە شانبەشانی حکوومەتەکان لە ئیدارەی کۆمەڵگا دەور دەگێڕن، دەسەڵاتەکانی کۆمەڵگا ئەگەرچی دەسەڵاتێکی بەرچاو نین و لە پێوەندییە نێوەدەوڵەتییەکاندا، ئاراستەی ئەو پێوەندییانە ڕوویان لە دەسەڵاتە ئاشکراکانە (حکوومەتەکان)، بەڵام ئەوە کۆمەڵگایە کە ئەو هێز و دەسەڵاتەی بە حکوومەتەکان بەخشیوە، هەتا کۆمەڵگا تووشی بێسەرە و بەرەیی نەبێ و پێش بە ئانارشیزم و چەند بەرەکی بگیردرێت.

ئەوەیکە هەموو حکوومەتەکان بە یاسامەند و نایاسامەندەوە دوو سیمای زبر و نەرمیان هەیە، ئاماژە بەوە نییە کە حکوومەتەکان هەموویان یەک ڕێڕەو و یەک ناوەڕۆکیان هەیە، بەڵکوو ئەو دوو سیما و تایبەتمەندییە ئامرازی ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانی هەر حکوومەتێکی (دێموکراتیک و نادێموکراتیک)ـە، بەڵام چۆنیەتی و شوێندانەریی سیماکانە کە ڕەوایی و ناڕەوایی دەسەڵاتەکان لە کۆمەڵگا دەستەبەر دەکات و هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا لەگەڵ دەسەڵاتە ئاشکراکان هاودەنگ دەبن یان بەپێچەوانەوە بەرەیەکی دژبەر سەر هەڵدەدات. ئەگەر هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا لە نێو حکوومەتەکان ڕۆڵیان هەبێت، ئاستی پێوەندیی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگا لە ڕاستای کاروبارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان چڕتر دەبێتەوە و لێرەوەیە کە سیمای زبری دەسەڵات سڕ دەبێت و سیمای نەرم باڵ بە سەر کۆمەڵگادا دەکێشێت و ئارامی و سەقامگیریی لە کۆمەڵگا جێگیر دەبێت.

ئەگەر کۆمەڵناسی سیاسی، زانستی تاوتوێ کردنی پێوەندییەکانی نێوان دەسەڵاتی حکوومەت و دەسەڵاتی کۆمەڵگا بێت، ڕەوایی بوون و ناڕەوایی بوونی حکوومەتەکان و چۆنیەتی ئەو پێوەندییانەی ئاشکرا دەبن و ئاست و ڕۆڵی هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا لە حکوومەتدا دەردەکەوێت، ئەو پێوەندییانە لە دوو ئامانج یەکیان دەپێکێت؛ یان ئەوەیکە هێزی کۆمەڵگا لە خزمەتی دەسەڵات بۆ دەستەبەر کردنی ئازادی و عەداڵەتی کۆمەڵایەتی دایە، یان ئەوەیکە هێزی کۆمەڵگا لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە بۆ نەرمی نواندنی ڕواڵەتی و ڕەوایی بەخشین بە حکوومەتەکەیان هەڵخەڵەتێندراون.

چۆنیەتی و چەندیەتی پێوەندییەکانی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگایە، کە سیمای سەرەکیی هەر حکوومەتێک لە ئاستی نێوخۆیی پێناسە دەکات.

پێشتر کە فۆرمی حکوومەتەکان بە شێوەیەکی کلاسیک بوو، کۆمەڵگا لەلایەک و پادشا و دەسەڵاتداران لە لایەک بوون، واتە پێوەندییەکان یەک لایەنە بوون و ناساندنی سیمای حکوومەتەکان زۆر ئەستەم نەبوو، چونکە دەسەڵاتداران خۆیان بە هەموو شتێکی ئەو پێوەندییە دەزانی کە هەموو مافێکیان هەیە و ڕەواییان لە ڕێگای هێزی نیزامی و زاڵبوون بە سەر سامانە گشتییەکانەوە وەردەگرت و لایەنی بەرانبەریشیان بە لایەنێکی پێناسە دەکرێت کە هیچ مافێکیان جگە لە ملکەچ بوون و ڕاپەڕاندنی دەستوورەکانی ئەوانیان نییە.

دابەشکردنی کۆمەڵگا بە سەر دوو بەشی "دەسەڵاتدار" و "ژێردەسەڵات" لەو کاتەوە کە پێوەندییەکان بە هۆی گەشەسەندنی زانستە تکنۆلۆژییەکان بەربڵاوتر بووە، ڕواڵەتی گۆڕیوە و دەسەڵاتداران بۆ داسەپاندنی ئەو سیما زبرەی خۆیان بە سەر چین و توێژەکانی کۆمەڵگا کە سەرچاوەی هێزە شاراوە و ئاشکراکانن، بە داڕشتنی تیۆری نوێ لە جیاتی ئەوەی خۆیان لە لایەک دابێنن و هێزی شاراوەی کۆمەڵگا لە لایەکی دیکەوە، هێزی خۆیان لە نێو تۆڕە تێکچێنراوەکانی کۆمەڵگا بڵاو کردووەتەوە و بە تێکەڵ بوون لەگەڵ بەشەکانی کۆمەڵگا هەتا لووتکەی تواندنەوەی بردوویانن و بە شێوازێکی دیکە هێزی شاراوەی کۆمەڵگایان بەرەو سڕکراوی و ملکەچی هان داوە.

ئەو دەسەڵاتانە کە بۆ بەردەوام بوون لە دەسەڵاتداریەتی و ئەوەیکە هەیبەت و ئۆتۆریتە و ڕەواییان دەستەبەر بکەن، بەشێوەیەکی بێ‌سنور کەڵک لە سیمای زبر و توندیان وەردەگرن، پاش ماوەیەک ئەو ڕەواییەی کە لە کۆمەڵگا گرتوویانە ماوەی بە سەر دەچێت و تەنیا ڕێگا بۆ مانەوەیان لە دەسەڵات، داپڵۆساندنی ئەو هێزەیە کە لە نێوان تۆڕە چێنراوەکانی کۆمەڵگا بەشێوەیەکی شاراوە دابەش کراون. داپڵۆسین و کپ کردنی ئەو وزە و هێزانە کە خودی سەرچاوەی هێز و ڕەوایی دەسەڵاتەکانن، کارێکی درێژخایەن و ئەستەمە، چونکە بە لەنێوچوونیان وزە و هێزی حکوومەتەکانیش دەکەوێتە مەترسییەوە و لە زونگاوی بێدەرەتانیان دەچەقێنن، ڕەنگە بۆ ماوەیەکی کاتی کۆمەڵگا لە جموجووڵە جەماوەرییەکان بێبەری بێت، بەڵام ئەو بێدەنگییە نیشانەی نەمانی هێزە شاراوەکانی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو دەرفەتێکە بۆ خۆڕێکخستنەوەیەکی نوێ و دۆزینەوەی هەل و کەلێنێکی دیکە بۆ کورت کردنی دەستی دەسەڵاتدارانی لە ڕێ لادراو و سەرەڕۆیە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.