• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٠ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٣٠ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

شایی و شینمان لەگەڵتان نیە

زایینی: ١٥-١١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٨/٢٤ - ١٨:٠٠ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
شایی و شینمان لەگەڵتان نیە
کەریم پەرویزی

لە وڵاتی ئێراندا نەک هەر تەنیا یەک نەتەوە ناژین، بەڵکوو نەتەوەکانیش دابەش بوون بە سەر دووبەرەی دەسەڵاتدار و ستەم‌لێکراودا.

لەوەتەی سیستمی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهی لە ئێراندا دامەزراوە، ژیانی پێشووی نەتەوەکانی نیشتەجێی جوغرافیای ئێران بەتەواوی ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتوە و ئەگەر پێشتر تەنیا شەڕی دەسەڵاتی نێو نەتەوە و عەشایر و گرووپەکان ڕوویان دەدا و هەوڵی پاکتاوی نەتەوەیی نەدەدرا، بەڵام لە دەسپێکی سیستمی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهی، لە هاتنە سەرکاری ڕەزاخان بەملاوە، پێناسەی یەک نەتەوە و یەک وڵاتی بەسەر ئێراندا سەپێنرا و تا ئێستاش هەمان پێناسە، سیاسەت و ستراتیژی و ڕوانگەی سیستمی حکومەتداریی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهیە.

بۆیە هەر دوو قۆناخی پەهلەوی و ویلایەتی فەقیهی وەکوو یەک سیستم باس دەکەین، چوونکە دوو ڕووی سیستمێکن کە لە دوو قۆناخی زەمەنیدا حکومەتیان کردووە و یەکتریان کامڵ کردووە و دەرکەوتەی هەردوو قۆناغەکە، یەک شت بوو بۆ نەتەوە غەیرە فارسەکان، ئەویش سڕینەوە و ستەمکاری بووە.

ئەم سیستمە وەها لە نێو کەلتوور و ژیانی کۆمەڵایەتیی نەتەوەی حاکمیشدا ڕۆچووە کە دووبارە و دووبارە باڵادەستیی نەتەوەیەک و سیستمی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهی یەکدی بەرهەم دێننەوە و ناهێڵن یەکیان ڕوو لە کزی بدا!

بە کورتی و بە سانایی، ئەوەی ڕووی داوە، لە ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریدا، ئێران بە تەواوی دابەش کراوە و هێڵە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان لێکیان جیا دەکاتەوە.

لەو کاتەدا کە لە شارە ناوەندیەکان و لە نێو ڕەوتە سیاسییەکانی سەر بە نەتەوەی باڵادەست کە نەتەوەی فارسە، شتێک ڕوو دەدا، ئەو ڕووداوە کەمترین کاریگەریی لە سەر خەڵکی نەتەوە ستەم‌لێکراوەکان هەیە. بۆ وێنە لە ساڵی ١٣٨٨دا ڕووداوەکانی بەناو بزووتنەوەی سەوز لە نێو نەتەوەکان و یەک لەوان نەتەوەی کورددا دەنگدانەوە وکاریگەریی نەبوو.

لەو لاشەوە کاتێک کە لە نێو نەتەوە ستەم‌لێکراوەکاندا بۆ وێنە لە نێو عەرەبەکانی ئەحواز و بەلووچەکاندا بزووتنەوە و ناڕەزایەتیەک دێتە ئاراوە، نەتەوەی فارس ئەگەر حەزیان لە هەرچی زووتر سەرکوت کردنیشی نەبێ، زۆر گوێی پێ نادەن و وەدوای ڕووداوەکانیشی ناکەون.

لە تازەترین نموونەکانی لە کوردستاندا کە چاو لێ بکەین چەند ڕووداو لە ئاستی نەتەوەیی لە کوردستان هاتنە ئاراوە و دوو ڕووی دراوێک بوون، یەکەمیان شایی و ئەویتریان شین. بەڵام ئەو ڕوداوانە لە نێو کورد و لە نێو فارسدا کە هەڵیان دەسەنگێنین، ڕەنگە بگەینە ئەو قەناعەتە کە خوداشمان هاوبەش نەبێ!

لە هاوینی ئەمساڵدا کەشی سیاسیی ناوچە زۆر گەرم بوو و کوردستانی عێراق دەیهەویست ڕێفراندۆم بەڕێوە ببا و بڕیار لە سەر چارەنووسی خۆی بدا. لە ئێراندا وێڕای حکومەتی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهی، نەتەوەی باڵادەستیش بە دژی ئەو ڕێفراندۆمە وەستانەوە و هەر لە سەرەتاوە بە دژی هەڵوێستیان گرت و حکوومەت هەڕەشەی سیاسی کرد و بەناو ڕووناکبیر و خوێندەوارەکانی فارسیش سووکایەتییان بە چارەنووسی کورد دەکرد و بە ئامرازی دەستی بیانی ناویان دەبردن و هەموو هەوڵیان ئەوە بوو کە ڕێفراندۆم بەڕێوە نەچێ!

خەڵکی کوردیش لە ڕۆژهەڵات هەموو دڵەڕواکێکەیان ئەوە بوو کە نەکاو شتێک ڕوبدا و ئەو ڕێفراندۆمە پەکی بکەوێ!

کە ڕێفراندۆمیش کرا زۆرمان نەگوتوە گەر بڵێین کورد لە ڕۆژهەڵات زۆرتر لە باشوور شاییان بۆ گێڕا و سیستمی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهیش هەم کوردەکانی دەستبەسەر کرد و هەم پیلانی بۆ لەباربردنی ڕێفراندۆم گێڕا. لە نێو نەتەوەی فارسیشدا کەم نەبوون ئەوانەی کە هاتوهاواریان بوو کە هەرچی زووتر ئەو هەنگاوەی کوردستان پەکی بخرێ! بە ڕووداوەکانی کەرکوویشدا کوردانی ڕۆژهەڵات خەمبار و تاسەبار بوون و حکوومەتی تاران و بەشێکی زۆری نەتەوەی حاکم خۆشحاڵ بوون و شاییان دەگێڕا!

ڕۆژی ٢١ی خەزەڵوەریش لە بەشێکی گەورەی کوردستان واتە کرماشان بوومەلەرزە لێی دا و کارەساتێکی گەورە بەسەر نەتەوەی کورددا هات. لەم کارەساتە گەورەیەدا هەم سیستمی حاکم لە تاران و هەم نەتەوەی باڵادەست کەمتەرخەم بوون بەرامبەری و زۆریان بەلاوە گرینگ نەبوو کە کوردی هەژار ماڵی وێران بووە.

بەڵام ئەم کارەساتە گەورەیە لە کوردستاندا بوو بە هۆکارێک کە لە هەموو شار و گوندەکانی کوردستانەوە دەست کرا بە یارمەتی کۆکردنەوە بۆ هاونیشتمان و هاونەتەوەییە بەڵالێدراوەکانیان.

پێم وابێ زۆرمان نەگوتوە گەر بڵیین لە سەرتاسەری کوردستاندا شار و گوند و گەڕەک و ماڵ نەماوە کە بە شێوەیەک لە شێوەکان یارمەتیی بۆ کوردانی تووشی کارەسات بوو کۆ نەکردبێتەوە، کەچی حکومەتی تاڵانچی و تاوانباری تاران و دەزگای سەرکوتکاری تەماحیان لەو یارمەتیانەی ئەو خەڵکەش کردووە و لە زۆر شوێندا سوپای تێرۆریستیی پاسداران دەستیان بەسەر یارمەتیەکاندا گرتوە و بۆ شوێنی نادیاریان گواستۆتەوە.

کارەساتی بوومەلەرزە لە کوردستان بوو بە هۆکارێک بۆ لێکنزیکبوونەوەی زیاتری نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵات و بە هەموو تواناوە نیشانیان دایەوە کە ئاستی وشیاریی نەتەوەییان تا چ ڕادەیەک بەرزە و ئیرادەیان چەند قایم و بڵیندە کە چاوی کز و کوێری سیستمی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهی توانای بینینی نیە.

لەم چەند ساڵەی دواییشدا کە خەباتی کوردستانی ڕۆژهەڵات چۆتە قۆناغێکی دیکەوە و ڕاسانی ڕۆژهەڵات هەنگاوی گەورەی هەڵگرتوە و گۆڕەپانی سیاسی دووبارە دادەڕێژێتەوە، سیستمی حاکمی تاران هەم ترسی لێ نیشتوە وهەم هەڕەشە دەکا و پیلانی بەدژ دەگێڕێ و لە نێو ڕێکخراو و کەسایەتیەکانی سەر بە نەتەوەی باڵادەستیشدا کەم نەبوون ئەوانەی کە هەڵوێستیان دژ بە ڕاسان هاوتەریبی هەڵوێستی ڕێژیمی تاران بوو.

نەتەوەی کوردیش بە پێشوازیەکی بێوێنەوە بەرەوڕووی راسان بوونەوە و هیوای گەیشتن بە لووتکەیان تێدا گەشەی کردەوە.

کۆی ئەم ڕووداوانە دەمان گەیەنێ بەو ڕاستیەی کە لە نێو جوغرافیای ئێراندا هەرچەند سیستمی حاکم دەیهەوێ وا نیشان بدا کە یەک نەتەوە دەژیت و ئەوانیتر هەندێک "وردە فەرهەنگ"ن، بەڵام نە شاییمان و نە شینیشمان پێکەوە نیە و ڕەنگە بە زۆری چەک و جبەخانە خاکمان داگیر کرابێ، بەڵام چەند نەتەوەی جیاوازین و تەنیا کاتێک دەکرێ لە نێو یەک سیستمدا پێکەوە بە ئاسوودەیی بژین کە سیستمێکی هاوبەش بێ و پێناسەی یەکسان و هاوتامان لەو سیستمەدا بۆ کرابێ، دەنا بە درێژەکێشانی سیستمی پەهلەوی- ویلایەتی فەقیهی، ئەوە بوومەلەرزەش سنووری لە نێوانماندا کێشا.

بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.