• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٩ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٢٩ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان

زایینی: ٢١-١٢-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٩/٣٠ - ١٩:٠٨ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
ئاگری ئیسماعیل نژاد

بەشی دووهەم و کۆتایی

شەشەم:

بەڕێوەبەرایەتی ئایدۆلۆژیک


گەشە و دەسەڵاتداریی ڕەزا پەهلەوی لە ئێران دووانەیەک بوون کە پێکەوە لە دایک بوون، بنەمای کردەکانیی ڕەزا پەهلەوی وەدیهێنانی چەمکی دەوڵەت_نەتەوە بوو، بۆیە لە ڕاستیدا شێوازی گەشەی ئێران لەسەر بناغەی چەمکی دەوڵەت_نەتەوە داندرا، هەر ئەوەش وای کرد ڕوانینی خۆیی و ناخۆیی لە نێو چەمکی دەوڵەت_نەتەوەوە بگوازرێتەوە بۆ نێو گەشەی ئێرانیش، بەڵام لە ڕەهەندی گەشەدا وشەی خۆیی و ناخۆیی بۆ گەشەی لاسەنگ یان ناوچەی پاشکەوتوو و پێشکەوتوو گۆڕدرا.

بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.

گەشەی ناوەند (ناوچەی پێشکەوتوو) و پاشکەتوویی قەراغ (ناوچەی گەشە نەکردوو) وای کرد، جوغرافیای ناوەند تووشی جۆرێک کەڵەکەبوونی پیشە و سەرمایە بێت، کەڵەکەبوونێک کە لە ڕوانینی یەکەمدا تەنیا براوەیی ئابووری نەبوو، بەڵکو لە ڕووی سیاسیشەوە، جۆرێک براوەیی پێشان دەدا.

ئەوە هاوکات بوو لەگەڵ ئەوەیکە جوغرافیای قەراغیش تووشی لێچۆڕانی سەرمایە و قەیرانی پیشە و کار هات؛ ئەو ناوچەی کە قەراغی ئێران بوو، هەم سەرمایەی تێدا نەما و هەم تووشی هەژارییەکی قووڵ هات، کەوایە ناوچەی پاشکەوتوو لە ڕاستیدا ناوچەیەکی هەژاری فەرهەنگی، ئابووریی و دەستەوەستانی سیاسیش بوو.

شێوازی گەشەی ئێران بووە هۆکارێک بۆ ئەوەی خەڵکێکی زۆر قەراغی ئێران بەجێ بهێڵێت و ڕوو لە جوغرافیای ناوەند بکەن؛ ئەوەیکە خەڵکی نافارسی نێو جوغرافیای دەسەڵاتداریی ئێران ڕوویان لە ناوچە فارسەکان دەکرد، لە ڕوانگەی سیاسییەوە، فارسەکان وەک دەرفەتێک بۆ خوڵقاندنی خەونی نەتەوەسازیی سەیریان دەکرد و لە ڕوانگەی ئابووریشەوە وەک دەرفەتێک بۆ دابین‌کردنی هێزی کاری هەرزان و وەچنگ خستنی سەرمایەی زیاتر تێڕوانین؛ بۆیەش پێداگری لەسەر شێوەی گەشەی لاسەنگ لە ئاستی ڕوانینێکی بەرژەوەندییخوازانەوە بۆ ئاستی ڕوانگەیەکی نەتەوەیی بەرز بۆوە.

لە ئێستادا کە ئێران ٨٠ میلیۆن دانیشتووی هەیە، پتر لە ٢٠%ی ئەو دانیشتووانە لە جوغرافیایەکی کەمتر لە ٢%ی ئێراندا دەژین، واتە لە سێ پارێزگای تاران، ئەلبورز و قەزوین و خاڵی جێی باسی دیکە لەو بوارەدا ئەوەیە کە ١٢% ی خەڵکی ئێران لە چوار شاری ئیسفەهان، مەشهەد، شیراز و تەورێز دەژین.

لاسەنگیی جەماوەریی و پیشەیی لە ناوچەیەکی تایبەتی ئێراندا وای کردووە، کە ناوەندیی ئێران لە جوغرافیایەکی کەم ئاوەوە، ببێتە جوغرافیایەکی بێ ئاو و تەنانەت توونیش؛ لە ڕاستیدا ئەوەی دەگوترێت، ئێران لە قەیرانی ئاودایە، مەبەست ئەوەیە جوغرافیای ناوەند کە چەقی دەسەڵاتی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی ئێرانە، لە قەیرانی ئابوورییە و بابەتی ئاستی قەیرانی ئاو لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکیتر جیاوازە و یەكێک لە هۆکارەکانی قەیرانی ئاو لە ئێران ڕوانگەی بەڕێوەبەرایەتیی ئایدۆلۆژیکی لە ئێرانە.

حەوتەم:

گەندەڵی و مافیا


ئەوەیکە گەندەڵی لە پێکهاتەی کۆماری ئیسلامیدا قەبارەی دامەزراوەی بەخۆیەوە گرتووە و بووەتە "گەندەڵی ڕەش" لەلایەن بەرپرسانی ئەو ڕێژیمەشەوە نکۆڵی لێوە ناکرێت و ڕۆژانە لە ڕاگەیاندنی فەرمی کۆماری ئیسلامییەوە باسی گەندەڵی جۆراوجۆر دەکرێت بەڵام لە بواری ئاوەوە ئاستی گەندەڵییەکە زۆر بەرزە و لە چەندین هۆکار بووەتە هۆی ئەوەی گەندەڵی لە بواری ئاو قەبارەی دامەزراوەیی بەخۆیەوە بگرێت.

ئا: سوپای پاسداران تەنیا کۆمپانیای درووستکردنی بەنداو لە ئێرانە و هیچ کۆمپانییەک توانایی رکەبەرایەتی لەگەڵ سوپای نییە.

ب: سوپا سەرەڕای دەسەڵاتی تەکنیکی، خاوەنی دەسەڵاتی یاسایی و سیاسییە و دەتوانێ جلوبەرگی یاسایی لەبەر گەندەڵییەکانی بکات.
دکتۆر حوسێن پاپیلی یەزدی جوغرافیزان و مامۆستای زانکۆی مەشهەد لە کۆڕی پیشاندانی فیلم "مادرکشی" کە دۆکیۆمێنتێکە لەسەر قەیرانی ئاو و لەلایەن نووسینگەی حەسەن رووحانی سەرکۆماری ئێران لە ساڵی ١٣٩٤دا ساز کراوە، رۆژی ٧ بەفرانباری ١٣٩٤ دەڵێت: "هاوڕێیان یان نازانن یان نایانەوێت باسی راستییەکانی 'بن بێژنگ بکەن'! ٣٠ ساڵە تەنیا ٣%ی بوودجەی ئاو بۆ ئاوی ژێرزەوی تەرخان کراوە و ٩٧%ی بۆ ئاوی سەرزەوی تەرخان کراوە. چونکە کۆمپانیاکانی ناتوانێ بۆ ئاوی ژێرزەوی پڕۆژەی چەند میلیاردی بنووسن، ئەوان بەنداو ساز دەکەن یان رایەڵەیە دەنێنەوە چونکە ئەو کارانە پارەی چاکی تێدایە" .

لە ڕاستیدا ئەوەیکە پێی دەگوترێ بەنداو سازکردن و رایەڵەنانەوە، تەنیا بەپێی پێویست و تەنانەت گەشە نەبووە، بەڵکوو دەرفەتێک بووە بۆ گەندەڵی و گەندەڵکاری و ئەوەش وای کردووە کە زۆرێک لە گەڵاڵە و پڕۆژەکان بێ ئەوەی پێویست بێت قازانج و زیانیی کاتیی و گەشەی سەقامگیر، بنەمای بڕیار و کردە نەبێت بەڵام قازانجی گرووپی و مافیایی ببێتە هۆکاری دیاریکردنی پڕۆژەیەک.

هەشتەم

بەڕێوەبەرایەتیی ناشارەزا


لە بەڕێوەبەرایەتیی ئاو دەستەواژەیەک هەیە، بەناوی "ئاوی خوازە"؛ ئاوی خوازە دەبێتە، ئەو ڕێژەیە لە ئاو کە بۆ بەرهەمهێنانی کاڵایەک پێویستە. لە ڕوانگەی ئابووریی نێودەوڵەتییەوە بۆیە ئاوی خوازە پێناسە کراوە هەتا بەرچاوڕوونییەک بۆ بەڕێوەبەرایەتییەکان بخوڵقێنێت بۆ ئەوەی کە بازرگانی ئاو بکەن، بەو شێوەیە کە ئەو ناوچەی ڕێژەی ئاویان کەمە، لەباتی ئەوەی ئەو شتوومەک و کاڵایانە بەرهەم بێنێت کە ئاویان زۆر پێویستە، ئەو کاڵایانە هاوردە بکات، بە هاوردەکردنی ئەو شتوومەکانە ئاوی خوازە هاوردەی وڵاتەکەی کردووە و بەو شێوەیە پشتگیریی لە ژینگە و ئاوی وڵاتەکەی خۆی کردووە.

خاڵی سەیری بەڕێوەبەرایەتیی ئێران لەوەدایە کە، ئێران ئێستا وڵاتێکە شووتی هەناردەی وڵاتانی باشووری کەنداو دەکات، ئەوە لە کاتێکدایە کیلۆیەیک شووتی، ٧٠٠ لیتر ئاوی پێویستە و ئەگەر ئەو ٧٠٠ لیترە ئاوە بفرۆشرێت، داهاتی لە کیلۆیەک شووتی زۆر زیاترە. بازرگانی ئێران لە ڕوانگەی "ئاوی خوازەوە" بازرگانییەکی هەڵەیە و ئەوەش وادەکات، ئێران سەرەڕای ئەوەی لە قەیرانی ئاودایە و لە ڕێگەی بازرگانی نێودەوڵەتییەوە پشتیوانی بۆ ئاوی نێوخۆیی هاوردە ناکات بەڵکوو تەنانەت ئاویش هەناردە دەکات.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بە خاڵێکیتر لە پەیوەندی بە ئاوی خوازەوە بکرێت، ئەویش ئەوەیە کە سیاسەتی ئایدۆلۆژیکی کۆماری ئیسلامی وای کردووە، کە نەکرێت لە بازرگانیدا ئاوی خوازە زۆر کەڵکی لێوەر بگیرێت، چونکە بناغەی سیاسەتی دەرەکی ئێران لەسەر هەناردەکردنی شۆڕشی ئیسلامی دامەزراوە و ئەو سیاسەتەش دەبێتە هۆی گرژیی نێوان ئێران و وڵاتانی جیهان؛ بۆیە زۆر دەرگەی ئابووری لە بازرگانی ئێران دادەخرێت و ئەوەش دەرفەتەکان بۆ بەکارهێنانی ئاوی خوازە لەمەڕ دەرچوون لە قەیرانی ئاو، کوێر دەکاتەوە.

نۆیەم:

ئاڵۆزی لە نێوان ناوەندەکانی توێژینەوە و بڕیار


بۆ ئەو بەشە دەکرێت ئاماژە بە چەند لێکۆڵینەوەیەک بکەین؛ لە ڕاپرسییەکدا کە لە نێوان مامۆستایانی بواری ئاوی زانکۆکانی دەوڵەتیی ئیسفەهان و شەهرێکۆرد و ئەهواز کراوە، پرسیاری ئەوەیان لێ دەکرێت ئایا ڕاکێشانی ئاوی کاروون بۆ زایندەروود کارێکی زانستییە یان نا؟

دەرئەنجامی وەڵامەکان یەکجار سەیر و سەرسووڕهێنەرە، ٧٤%ی مامۆستاکانی زانکۆی شەهرێکۆرد و ئەهواز کە ئاو لە ناوچەی ئەوانەوە رادەگوازرێت، ئەو پڕۆژەیە بە پڕۆژەیەکی شکستخواردوو و هەڵە و نازانستی دەبینن و ٧١%ی مامۆستایانی ئیسفەهان کە ئاو بۆ ناوچەی ئەوان ڕادەگوازرێ، ئەو پڕۆژەیە وەک پڕۆژەیەکی گرینگ دادەنێن .

ئەوە سەرەڕای ئەوەیە کە، کۆتلەکانی نێو رێژیم وێڕای تاوانبارکردنی یەکتری لە ڕاگەیاندنەکاندا زۆرجار شەڕیان لەسەر ئەوەیە، کە سەرچاوەی قەیرانەکە بۆ کام دەوڵەت دەگەڕێتەوە و کێ بووەتە هۆکاری ئەو قەیرانانە و تەنانەت هێندێ جار لەسەر بەکارهێنانی وشەی قەیران لە دژی یەک هەڵوێست دەگرن.

لە ڕوانگەی منەوە ئەو نۆ هۆکارەی کە باسم لێوە کرد، دەکرێ وەک هۆکارگەلی سەرەکی سەرهەڵدانی قەیرانی ئاو لە ئێران سەیر بکرێت.

قەیرانی ئاوی ئێران و ئاوی کوردستان

زنجیرە کێوەکانی زاگرۆس و تۆرس، کە بە نێو خاکی کوردستانی گەورەدا تێدەپەڕێت، گەورەترین سەرچاوەی ئاوی شیرینی رۆژهەڵاتی ‌نێوەڕاستن؛ زاگرۆس کە بە کوردستانی ڕۆژهەڵات و باشوور تێدەپەڕێت تەنیا لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی ئێراندا، بەدرێژایی ١٥٠٠ کیلۆمێتر و پانی ٢٥٠ کیلۆمێتر جوغرافیاییەکی نزیک بە ٣٢٥ کیلۆمێتری چوارگۆشەی ساز کردووە کە دەکاتە یەک لەسەر پێنجی هەموو خاکی ئێران. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی زاگرۆس بۆ ئێران ئەوەیە کە ئەو زنجیرە کێوە، روو بە ناوەندی ئێران چەندین دەربەند و شیو و دۆڵ و تەنانەت دەشتی بەپیتی گەورەی تێدا هەڵکەوتووە و هەروەها ناوچەی داوێکی زاگرۆس زۆر جار رێژەی بارانی دەگاتە، ١٥٠٠ میلیمێتر لە ساڵێکدا (بدیعی،١٣٧٣، ١٧٠).

زاگرۆس سەرچاوەی پڕئاوترین ڕووبارەکانی ئێرانە: کاروون، سیروان، کەرخێ، کەڵوێ، مارون، زایندەروود و چلچەمە و سەرەڕای ئەوەش هەڵکەوتەی زاگرۆس لە ڕووی کەشوهەواوە هەموو جوغرافیای ناوەندی ئێرانی بردووەتە ژێر کارتێکەری خۆیەوە.

عەباس عێراقیچی جێگری وەزیری دەرەوەی دەوڵەت لە خولی ١٠ و ١١ی کۆماری ئیسلامی، لەسەر گرینگی زنجیرە شاخەکانی زاگرۆس بۆ وڵاتی ئێران دەڵێت: "بەبێ زاگرۆس، ژیانی ئێران لە جوغرافیا و مێژووی ئێراندا بوونی نەدەبوو، هەر بۆیەش دەکرێت بە زاگرۆس بڵێین "هارتلەندی ئێران".

عێراقچی هەر لە درێژەی ئەو باسەدا دەڵێت: "زاگرۆسی عێراقیش پێگەی هاوشانی زاگرۆس لە ئێرانە و زنجیرە شاخی تۆرسیش هەمان پێگەی زاگرۆسی بۆ تورکیا هەیە. عێراقچی لە درێژەدا روونی دەکاتەوە کە زاگرۆس و تۆرس دوو تایبەتمەندی زۆر گرینگیان هەیە: ١- گەورەترین ناوچەی دارستانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستن ٢- گەورەترین سەرچاوەی کەربۆهیدراتی جیهانیان لەخۆ گرتووە".

زاگرۆس تەنیا ناوچەیەکی پڕئاوی جوغرافیای ژێردەسەڵاتی ئێران نییە، بەڵکوو زاگرۆس تەنیا ناوچەیەکی پڕئاوی ژێردەسەڵاتی ئێرانە کە دەکرێت ئاوەکەی بۆ ناوەندی ئێران ڕاگوازرێت؛ ئەو تایبەتمەندییەش زاگرۆسی هاوکات کردووە بە هارتلەند و شاڕێی ئاویی ئێران.

بەنداوەکانی کوردستان

لە پاش سەردانی خامنەیی بۆ پارێزگەی سنە، رۆژنامەی "دنیای اقتصاد" لە ژمارەی ٢١٥٣ی خۆیدا و لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر بەنداوەکانی پارێزگەی سنە دەنووسێت: "بەبۆنەی سەردانی ئایوتوڵڵا خامنەیی بۆ پارێزگەی سنە، بڕیاری سازکردنی ١١ بەنداو لەو پارێزگەیە دراوە".

ئەوە لە ڕاستیدا پێداویستییەک بۆ ناوەندە نەک خێرێک بێت بۆ کوردستان یان پارێزگەی سنە.

کۆماری ئیسلامی ئێران، هەنووکە لە کوردستانی ڕۆژهەڵات، ٢٩ بەنداوی بەدەستەوەیە کە لە ٥% هەتا ٩٥% لە کارەکانی کراوە و توێژینەوە لەسەر ٦٦ پڕۆژەی لێدانی بەنداوی نوێیان بەدەستەوەیە. ئەوە جیاوازیی ٤٠ بەنداوی تەواوکراوە کە ئێستا لەسەر چۆمەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان کاری هەڵبەستنیان کۆتایی پێهاتووە. هاوکات لەگەڵ ئەوە، چەندین گەڵاڵەی ڕاگواستنی ئاو لە کوردستانەوە بۆ ناوچەکانی تری ئێرانی بەدەستەوەیە کە بەڕوونی هەتا ئێستا ئاشکرا نەکراوە و تەنیا دەگوترێت لەبارەیەوە خەریکی لێکۆڵینەوەن، بەڵام لە ئێستادا ئاوی کوردستان بۆ دوو شاری هەمەدان و تەورێز ڕادەگوازرێت.

حەسەن رووحانی لە کتێبی "امنیت ملی و نظام اقتصادی ایران" لە بەشی "آب و امنیت ملی" هەشت ڕێکار بۆ دەرچوونی ئێران لە قەیرانی ئاو، دێنێتە بەرباس کە ڕێکاری ٥ و ٧ی جێی سەرنجن؛ لە ڕێکاری پێنجەمدا دەنووسێت: دابەشکردنی سەرچاوەکانی نوێی ئاو، بەشێوەی گەشەی سەقامگیر و لە ڕێکاری حەوتەمیشدا دەنووسێت: گرتنەوەی ئاوەکانی سەرسنوور.

لێرەدا مەبەست لە سەرچاوەکانی نوێی ئاو، ئەو بەنداوانەیە کە لە کوردستان خەریکی سازکردنیانن؛ هەروەها ئێران تەنیا لە سنووری کوردستانی رۆژهەڵاتدا وەک ناوچەی لای سەرووی سەرچاوەکانیی ئاوی رۆژهەڵاتی ‌نێوەڕاست دەناسرێت و لە باقی سنوورەکاندا، ئێران ناوچەی لای خوارووی سەرچاوەکانیی ئاو دێتەحیساب، واتە تەنیا لە سنووری کوردستانی ڕۆژهەڵات ئاو لە ئێرانەوە دەچێتە ناوچەیەکیتر و لە باقی سنوورەکان، ئاو لە وڵاتێکیترەوە، دێتە نێو ئێرانەوە، کەوایە ئەو دوو ڕێکارە کە گرینگترین ڕێکار و خێراترین ڕێکاری رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قەیرانی ئاو لە ئیرانن، لە ڕوانگەی سەرکۆماری ئێستای ئێرانەوە، هەر دووکیان تەنیا لە کوردستان پەیڕەو دەکرێت، باقی ڕێکارەکان ڕێکاری درێژخایەنن، بۆ وێنە ڕێکاری یەکەم و دووهەم ڕێفۆرم لە فەرهەنگی بەکارهێنانی ئاوە، بۆیە لە ڕاستیدا کوردستان تەنیا شاڕێی ئاویی ئێرانە.

دەرەنجام:

کوردستانی رۆژهەڵات، شاڕێی ئاوی و هارتڵەندی ئێرانە و تەنیا ڕێگەی هیوای دەرچوونی ئێران لە قەیرانی ئاوییە؛ ئەوەیکە دەڵێین کوردستان شاڕێیەکی ئاوییە، تەنیا دەرفەتێک بۆ کوردستان نییە، بەڵکوو مەترسییەکیشە لەسەر کوردستان! بۆ روون بونەوەی زیاتری باسەکە ئاماژە بە قسەیەکی لێکۆڵەرانی بواری ئاو لەسەر سەرهەڵدانی قەیرانی کەم ئاوی دەکەم: لە نێو لێکۆلەرانی بواری ئاودا ئەو ڕستەیە باوە کە دەڵێن: "گرینگ نییە کە چەندەت ئاو هەیە، گرینگ ئەوەیە چۆن ئەو ئاوە بەکار دەهێنیت، چونکە هەر چەندەت هەبێت، ئەگەر دەستی پێوەنەگری تەواو دەبێت". لێرەدا بەر لەوەی ئاوی کوردستان وەک دەرفەتێک سەیر بکەین، دەبێت ئەوەمان لەبەر چاو بێت کە، بۆچی قەیرانی ئاو لە ناوەندیی ئێران سەری هەڵداوە؟

ئەگەر هۆکارەکانی قەیرانی ئاو لە ئێران لەبەر چاو بگرین، بە ڕوونی بۆمان دەردەکەوێت، کە مەترسیی سەرهەڵدانی قەیرانی بێ‌ئاوی لەسەر کوردستانی رۆژهەڵاتیش هەیە، چوونکە جیاوازی تایبەتمەندی ژینگەی کوردستان، هەمان کێشەی قانونی، دامەزراوەیی و مرۆڤی کە بوونە هۆکاری قەیران لە ناوەندی ئێراندا، لە سیاسەتی ئاویی کۆماری ئیسلامی، کوردستانیش سەرهەڵدەداتەوە، کەواتە لەگەڵ ئەوەیکە پڕئاویی ئێستای کوردستانی ڕۆژهەڵات دەرفەتێکی بۆ کارتێکەری کوردستان لەسەر تاران خوڵقاندووە و ئاوی کردووەتە کۆڵەکەیەکی گرینگی ستراتێژی داهاتووی کوردستان، بەهەمان شێوەش هەوڵی کۆماری ئیسلامی بۆ بەکارهێنانی ئاوی کوردستان لە پێناو قازانج و بەرژەوەندی خۆیدا مەترسی ئەوەی هێناوەتە گۆڕێ کە قەیرانی بێ ئاوی لە کوردستانیش سەرهەڵبدات.

کوردستانیش لەگەڵ ئەوەیکە لە رووی ژینگەییەوە رێژەی "ئاوی بووژاوەی" پێویستی هەیە، ئەگەری ئەوەی هەیە بەهۆی بەرێوەبەرایەتیی ناکارامە و ئیدیۆلۆژیکی سیاسی کۆماری ئیسلامی، تووشی قەیرانی کەم ئاوی ببێت، بێگومان ئەوەش مەترسییەکی زۆر گەورەیە کە داهاتووی کوردستانی خستۆتە ژێر نیسێی خۆیەوە.

بەپێی هەڵسوکەوتی کۆماری ئیسلامی لە کوردستان و بەپێی هۆکارەکانی سەرهەڵدانی قەیرانی ئاو لە ئێراندا، ئەگەری ئەوە هەیە، کە سیاسەتە ئاوییەکانی کۆماری ئیسلامی لە کوردستان ببێتە، هۆکارێک بۆ ئەوەی کوردستانیش لە داهاتوودا تووشی هەمان قەیرانی ئاو و دەرهاویشتەکانی ببێت، کە ئێستا ناوەندی ئێرانی گرتووەتەوە و بێگومان بەپێی ئەزموونی هەڵسوکەوتی حکوومەت، لەگەڵ کوردستان ئەگەر بێت و قەیرانی کەم ئاوی لە کوردستان سەرهەڵبدات، خەسارە مرۆیی و ژینگەییەکانی زۆر قووڵتر لە ناوەندی ئێرانیش دەبێت.

بۆ نیشاندانی ئاستی پەراوێزخستنی کوردستان لە کۆتاییدا تەنیا ئاماژە بە نموونەیەک دەکەم: سەرجەمی ئەو کۆڕبەند و سێمینارانەی کە لە پەیوەندی بە ئاو، لە زانکۆ و شوێنە زانستییەکانی ئێراندا بەڕێوە دەچێت، لەلایەن ئەو کەسانەوە سەرپەرشتیاری دەکرێت، کە خەڵک و دانیشتووی ناوچەیەکن کە لە قەیرانی ئاودایە و لە ئەگەری ڕاگواستنی ئاوی کوردستان، ئەوە ناوچەی ئەوانە کە ئاوی بۆ ڕادەگوازرێت؛ ئەو بابەتە لەسەر بەرپرسانی بڕیاردەریش ڕاستە، بەو مانایەی کە زۆربەی بەرپرسانی بڕیاردەر لە بواری ئاو لە ئاستی کوردستان و ئێراندا، کەسانێکن کە خەڵکی ناوچەی کەم ئاوی ئێرانن و ئەگەر ئاوی کوردستان ڕاگوازرێ بۆ ناوچەی ئەوان ڕادەگوازرێ؛ ئەگەر تەنیا ئەو ڕاپرسییەی کە لە خاڵی نۆهەمی هۆکارەکانی قەیرانی ئاو، لە ناوەندی ئێراندا باسی کرا، لەبەرچاو بگرین، بۆمان دەردەکەوێت، کە نەک بڕیارە سیاسییەکان بەڵکوو تەنانەت ئەگەر کۆڕبەندێکیی زانستیش بگیرێت، ئاڕاستەی کۆڕبەندەکە لە دژی کوردستانە و لە بەرژەوەندی ناوەندی ئێراندایە، دواتریش دەکرێت هەر لە ڕێگەی ئەو کۆربەندانەوە چاوی کۆمەڵگە و ڕای گشتیی کوردستان ببیسترێت و بۆ راگواستنی ئاوی کوردستان هۆکاری وەک دەڵێم "مەحکەمە پەسند" بهێندرێتەوە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.