• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠١ی رێبەندانی ١٣٩٦ی هەتاوی  

ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەیی ئامریکا

زایینی: ٢٤-١٢-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/١٠/٠٣ - ١٢:١٠ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەیی ئامریکا
د. ئیدریس ئەحمەدی

پێش کۆتایی ساڵی ٢٠١٧، ئیدارەی ترامپ "ستراتیژیی ئاسایشی نەتەوەیی ئامریکا"ی پێشکەش بە ڕای گشتی کرد، کە لە زۆر ڕووەوە جێگەی سەرنج و تێڕامانە.

یەکەم، ئەو ستراتیژییە دان بەوەدا دەنێت کە لە ئاستی جیهانیدا، ئامریکا ڕەقیبی بۆ دروست بووە؛ ئەویش ڕووسییە و چینن و لە ئاستی هەرێمیدا، کورەی باکوور و ئێران، وێڕای تێرۆریزم، وەک مەترسی بەرچاو لە سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئامریکا و هاوپەیمانانی دەستنیشان کراون.

دووهەم، بنەمای فیکری ئەو ستراتیژییە شتێکە کە بە "واقعبینی پرنسیپتەوەر" (principled realism) ناوزەد کراوە؛ واتە هاوکات کە هێز دەوری ناوەندیی لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەگێڕێت، ئامریکا لە پێبەند بوون بەو بەهاگەلەی (ئازادی و دێموکراسی) کە بڕوای پێیانە، بەردەوام دەبێت.

هەڵبەت هاوکات جەخت کراوەتەوە، کە ئەو ستراتیژییە گرنگی بە دەسکەوت دەدات، نەک پرنسیپی ئایدئۆلۆژیک. لە لایەکی دیکەوە، کاتێک ئیدارەی ترامپ باس لە سەرهەڵدانەوەی ململانێی نێوان زلهێزەکان دەکات، کە دەکەوێتە خانەی ژئۆپۆلیتیکییەوە، ڕوونە کە ئەو ململانێیانە ئایدئۆلۆژیکین. ئامریکا داکۆکی لە کۆمەڵێک بەها دەکات، لە بەرانبەردا ڕەقیب و نەیارانی خاوەن بەها و ئایدئۆلۆژی تایبەت بە خۆیانن. بە کورتی ململانێی لە نێوان ئەو لایەنانە دایە کە لە لایەک بڕوایان بە کەرامەتی مرۆڤ و ئازادی هەیە و ئەوانەی کە بەپێچەوانەی ئەوە بیر دەکەنەوە.

لە لایەکی دیکەوە، ئیدارەی ترامپ بەو ئەنجامە گەیشتووە، کە ئەو وڵاتانەی هەڵگری بەها و ئایدئۆلۆژی پێچەوانەی ئامریکان، تەنانەت بە ئەندام بوونیان لەو دامەزراوە نێودەوڵەتییانەی کە ئامریکا دایمەزراندوون و هەروەها سەرەڕای پەیوەندی ئابووریی لە گەڵیاندا، بە گشتی پتانسیلی گۆڕان و باش بوونیان نییە.

سێهەم، لەگەڵ ئەوەی کە ئامریکا ئێستەشی لەگەڵ بێ، لە ڕووی هێزی نیزامییەوە یەکەمی بێڕەکابەرە، بەڵام ڕەقیبەکانی توانیویانە خۆیان پڕچەک بکەن. تێکنۆلۆژی لە تێکدانی پارسەنگی هێزدا فاکتەرێکی گرنگە. هێز وەکوو جاران لە دەستی چەند زلهێزێکدا چڕ نەبووەتەوە، بەڵکوو دابەش بووە.

تێکنۆلۆژی وای کردووە کە وڵاتگەلێکی لاوازیش بتوانن هێزی نیزامیی بەتایبەت سیستەمی مووشەکی دوورهاوێژ بەرهەم بێنن، بەڵام لەم سەردەمەدا زانیاری بە ڕادەی وزە گرنگە، بۆیە شەڕ بۆ گۆڕەپانی سایبێری گوازراوەتەوە.

بەو بۆنەوە ئیدارەی ترامپ گرنگی بە بەهێزتر کردنی ئامریکا بەتایبەت لە ڕووی نیزامییەوە دەدات. هەڵبەت ئامریکا هەروەها بەهێزتر بوونی هاوپەیمانانی بە زیاد بوونی هێزی خۆی دەزانێ.

کاتێک ترامپ هاتە سەرکار، چاوەڕوان دەکرا ئامریکا زیاتر لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی پاشەکشە بکات. لەم ستراتژییەدا گرنگی بە حزووری ئامریکا لە دەڤەرە جیاکانی دونیا، لەوانە ڕۆژهەڵاتی ناوین، دراوە. ئەم حزوورە دەبێ نیزامیش بێ، بەتایبەت ئەگەر هەلومەرج وا بخوازێ، تاکوو نەیارانی ئامریکا نەتوانن بۆشایی دەسەڵات پڕ بکەنەوە.

چوارەم، ئامریکا چیدی بڵاوکردنەوەی دێموکراسی وەک ئامانج چاو لێ ناکات، هەرچەند پاشەکشەش لە بەرژەوەندیی خۆیدا نازانێ. سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، لە دەقی ئەو ستراتیژییەدا هاتووە: "ساڵانێکە، لێکگرێدراوبوونی گرفتی فراوانبوونی دزەکردنی (نفوذ) ئێران، داڕمانی دەوڵەتان، ئایدئۆلۆژی جیهادی، چەقبەستوویی کۆمەڵایەتی و ئابووری وێڕای ململانێی هەرێمی، بەرۆکی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست گرتووەتەوە.

ئامریکا بەو ئاکامە گەیشتووە، کە نە مەیل بۆ گۆڕان بەرەو دێموکراسی و نە دەسهەڵگرتن، ناتوانن لە گرفتەکانی ئەو ناوچەیە کەم بکەنەوە".

پێنجەم، ئەوەی کە ئیدارەی ترامپ گرنگی پێ دەدات، ڕاگرتنی پارسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست و دەڤەرە ستراتیژییکەکانی دیکەی جیهان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیە. لەو پێوەندییەدا، ئامریکا گرنگی بە دیتنەوەی هاوپەیمان دەدات. ڕاگرتنی پارسەنگی هێز زۆرتر پێشگرتن لە بەهێز بوونی نەیارانییە، نەک هەوڵێک بۆ لەنێوبردنیان. هەرچەندە جەخت لە سەر ئەوەی کراوەتەوە کە ئەرتەشی ئامریکا دەبێ ئەوەندە بەهێز بێ، کە ئەگەر پێویستی کرد، بتوانێت نەیارانی لە شەڕدا ببەزێنێت.

ڕەخنەگرانی ئەم ستراتیژییە باسی ئەوەیان کردووە، کە هەڵگری کۆمەڵێک ناکۆکییە. ڕەنگە ئەو ڕەخنەیە لە هێندێک ڕووەوە بەجێ بێ، بەڵام ئەو ستراتیژییە چەندە هەوڵ بۆ پاراستن و بەهێزتر کردنی پێگەی ئامریکا بێ، ئەوەندەش ڕەنگدانەوەی ئەو ئاڵۆزیی و ناکۆکییانەیە کە لە دونیای ئەمڕۆدا بوونیان هەیە، بەتایبەت ڕەنگدانەوەی تێکچوونی پارسەنگی هێز بە زەرەری ئامریکا بێ.

سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، گرفتی سەرەکیی ستراتیژی ڕاگرتنی پارسەنگی هێز لەوەدایە کە ئەگەری سەرکەوتنی کەمە. لە ڕابردوودیشدا بەتایبەت لە سەردەمی شەڕی سارددا، هەوڵ دان بۆ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز، لە قۆناغی جیاوازدا بەهێز بوونی هەر کامە لە ڕێژیمی ئێران و عێراقی لێ کەوتەوە و دواجاریش هەردووکیان دوژمنی سەرسەختی ئامریکایان لێ دەرچوو.

لە چەند وتارێکدا لەم ڕۆژنامەیە، تەنانەت پێش ڕێفراندۆم باسی ئەوەم کردووە، کە هۆی ئەوەی ئامریکا ئەوەندە گرنگی بە عێراق دەدات، بۆ ستراتیژی ڕاگرتنی پارسەنگی هێز دەگەڕێتەوە. وەک بینیمان ئەمەش لە کارەساتی داگیرکردنی کەرکووک و پشت تێکردنی ئامریکا لە کورد خۆی نواند، هەرچەند کارەساتی کەرکووک هۆکاری سیاسی نێوخۆییشی هەبوو و ناکرێت بە تەواوەتی بە سیاسەتی ئامریکاوە ببەسترێتەوە.

ئامریکا ئەو وێژینگەی (وهم) لا دروست بووە، کە دواجار ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە عێراقدا بە سەر تایەفەگەریدا زاڵ دەبێ و بەغداد لە هەمبەر ئێراندا سەربەستیی خۆی دەسەلمێنێ و دواجاریش ئەرکی ئامریکا لە ناوچەکەدا کەم دەکاتەوە، چوونکە وای داناوە کە عێراقێکی سەربەخۆ دەتوانێ پێش بە بەرفراوانخوازیی ئێران بگرێ و بەو شێوەیە پارسەنگی هێز لە ناوچەکەدا بە قازانجی ئامریکا دەبێت. لەو ستراتژییەدا جەخت کراوەتەوە، کە ئامریکا "هاوشەریکایەتی دوورمەودای ستراتیژیک" لەگەڵ عێراقێکی "سەربەخۆ"دا بەهێز دەکات. سیاسەتڤانانی ئامریکا حەیدەر عەبادیش بە کەسێکی "میانەڕەو" دەبینن کە گوایە توانایی ئەوەی هەیە کۆتایی بە تایفەگەریی بێنێ و عێراق لە ئێران دوور بخاتەوە.

ئەم ڕوانینە ستراتیژیکییە تاکوو ئێستە بووەتە هۆی هەڵەیەکی ستراتیژییەکی مەزن؛ چوونکە داگیرکردنی کەرکووک و لاواز بوونی هەرێمی کوردستان، ئەوەندەی دیکە پێگەی ئێرانی بەهێزتر کرد.

تاکوو ئامریکا لە واقعییەتەکانی عێراق و پەیوەندی نێوان بەغداد و تاران بگات، ڕەنگە درەنگ بێ. حوکمی مێژوو لە سەر هەر دوو ئیدارەی ئۆباما و ترامپ رەنگە توند بێ، چوونکە هەر دووکیان بە شێوەی جیاواز (یەکێکیان لە پێناو ڕێککەوتنی ناوکی، ئەوی دیکەیان بۆ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز)، یارمەتیدەری بەهێز بوونی ئێران بوون.

مێژوو وڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە، کە ئایا ئیدارەی ترامپ دەتوانێ هەڵەی ستراتیژیکی لە کەرکووک قەرەبوو بکاتەوە یا نە؟

ناوەڕۆکی ئەم بابەتە را و تێبینیی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نییە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٧ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ ڕاسان و گۆڕان
ــ ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسەدا
ــ ئازادی، سەربەخۆیی و میریی و گەورەیی
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.
  • ئەرکەواز لە کوێیە و ئەرکەوازی کێن؟ ئەرکەواز لە کوێیە و ئەرکەوازی کێن؟
    ئەرکەواز لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتەوە پاڵی داوەتە داوێنی (پشتکێو)ەوە و لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتیشەوە دەبەسترێتەوە بە شاخی (بیورەواز) و لە باشوووری ڕۆژئاواشەوە پاڵی داوەتە شاخی (کەڵەک) کە بەرجەوەندی شار چەشنی دۆڵێکی بەرینی سەرسەوز بە بەرزی و نەوییەوە دەردەکەون و بینا و گەڕەک و کۆڵانەکانی لە نێوان دیمەنی سەرسەوز و داوێنی کێو و کەنار جۆگە و ئەو چەند کێوەدا بە جوانییەکی سەرنجڕاکێشەوە دەردەکەون.
  • سیستمی پەروەردە و بارهێنان لە ئێراندا بەرەو کوێ؟ سیستمی پەروەردە و بارهێنان لە ئێراندا بەرەو کوێ؟
    هیچ گیانلەبەرێک نییە کە بتوانێت بێبەش و دوورخراوە لە "پەروەردە و ڕاهێنان" بژیت و پێویستی بەو مەسەلەیە نەبێت، تەنانەت ئەگەر گیانلەبەرێک بە تەنیا لە هەر شوێنێک بژیت، بە تەنیا خۆی پەروەردە دەکات و "چۆنیەتی" ڕێڕەوی ژیانی خۆی دیاری دەکات بۆ ئەوەیکە بتوانێت لە بەردەم ئاستەنگ، کێشە و گرفتەکانی ژیاندا سەرکەوێ و ئەمنییەتی هەمەلایەنەی ژیانی دابین بکات.
  • ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسە‌دا ڕاسان و ڕۆڵی ژنان لەم دیسکۆرسە‌دا
    ڕاسان لە واتای وشەییدا بە مانای هەڕەشە بۆ لێدان و هەستانەوە و ڕاسبوونەوە بەرامبەر بە هێرشبەرێک بۆ تۆقاندن و دابەزاندنی ورەی دێت.
  • \ "ئازادی، سەربەخۆیی و میریی و گەورەیی"
    ئەگەر تەنیا ئەو دوو ڕستەیەی ئەو رۆژنامەیە و سیاسەتی گشتی بەڕێوەبەرانی رۆژنامەکە و بە روونی سیاسەتی دەسەڵاتدارانی شۆڕشی سمکۆ سەیر بکەین و بیدەینە بەر سەرنج، بە روونی بۆمان دەردەکەوێت، کە خەڵکی کوردستان زۆر پێش ئەوەی ئەرتەشی سوور بۆ مەبەستی بەرگریکردن لە ئەگەری هێرشی ئاڵمان لە خاکی ئێرانەوە، رووبکاتە ئێران خۆی وەک نەتەوەیەک داناوە و باوەڕی بە بەرژەوەندی باڵای نەتەوەکەی هەبووە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    به‌ دوای رووخانی كۆماری كوردستان و له‌ سێداره‌درانی پێشه‌وا قازی مه‌حه‌ممه‌د له ١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦ی هەتاوی‌(٣٠ی مارسی ١٩٤٧) خه‌باتی حیزبی دێموكرات كه‌وته‌ قۆناغێكی ئه‌سته‌مه‌وه‌، به‌ڵام حیزبی دێموكرات وه‌ك حیزبێكی ڕێنوێن، درێژه‌پێده‌ر و وه‌دیهێنه‌ره‌وه‌ی ئامانجه‌ به‌رزه‌كانی كۆماری كوردستان، ئه‌ركی رێكخستنی بزاڤی میللی- دێموكراتیكی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستانی درێژه‌ پێدا.
  • ڕاسان و گۆڕان ڕاسان و گۆڕان
    حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانیش وەک هەر حیزبێکی دیکە، لە قۆناخی نوێدا پێویستی بە هزری نوێ و هێزی نوێ و رۆئیای دووبارە پێناسەکراو و سیستمی کاری نوێ هەیە.
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".