• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٩ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٢٩ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد

زایینی: ٠٥-٠١-٢٠١٨ - هەتاوی: ١٣٩٦/١٠/١٥ - ١٦:٠٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
دیاکۆ خەیات

گڕوتینی ئەو چەند رۆژەی بزووتنەوەی ئیعترازیی سەرانسەری ئێران بە ئامانجی رووخانی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ ئەوەیکە زۆر پرسیاری بۆ زۆر کەس دروست کردووە، بەڵام زۆر وەڵامیشی بۆ زۆر پرسیار داوەتەوە و پەردەی لە سەر زۆر راستیی لاداوە. پرسیار لەسەر دینامیزم و قەوارەی پۆتانسییەڵی ئەو ئیعترازە رادیکاڵە- کە دیاریکەری درێژەکێشانی بزووتنەوەکەیە- لەپاڵ پرسیار لە سەر ئاراستەی سیاسیی و ئیدئۆلۆژیکەکەی- کە ئاسۆی سیاسیی ئێران دەخەمڵێنێ- دوو پرسیاری سەرەکین؛ لەگەڵ ئەوانەش ناڕوونی چۆنییەتی دژکردەوەی رێژیم لە ئەگەری درێژەکێشان و رادیکاڵتربوونی بزووتنەوەکە و هەروەها بەربڵاویی سێناریۆ جۆربەجۆرەکانی داهاتوو، توانای وڵامدانەوەمان بەو پرسیارە کە "چی لێدێتەوە" لێدەستێنێ.

بەڵام، هەر رووداوێکی کۆمەڵایەتی- سیاسی بەشێکە لە مەنزوومەیەکی دیالێکتیکی کە کەم یان زۆر پەردە لە سەر هەندێک هاوپێوەندیی مێژوویی لادەدا و راستیی هەندێک گوزارەمان بۆ دەردەخا؛ هەستانی خەڵکی شار و شارۆچکەکانی ئێران لە بەرامبەر رێژیمی داپڵۆسێنەری کۆماری ئیسلامی بۆ دەربڕینی نارەزایەتی و ڕق و قینیان بە نیسبەت ڕەوشی نالەباری ئابووریی و گەندەڵی و دیکتاتۆرییەتی ئەو رێژیمە رووداوێکی کەللەتەزێن بوو بۆ دەسەڵاتداران و لایەنگرانی. ئەو نارەزایەتییە، تەقینەوەی تووڕەیی پەنگخواردووی ئەو خەڵکەیە کە لە ئابووریی رانتیی و گەندەڵی ئەو وڵاتە بێبەش بووە و ساڵانێکە بە دەم تاقیکردنەوەی هەموو پۆتانسییەڵەکانی ئەو رێژیمە چاوەڕێی گۆڕانێکی ئەرێنی لە ژیانیدا بووە، بەڵام ئەوەی روویداوە هاتنە خوارەوەی ئاستی بژێوی ژیانیان و کەمبوونەوەی توانای کڕینیان بووە کە ساڵ بە ساڵ سفرەی خواردنیانی چکۆلە و چکۆلەتر کردۆتەوە.

لە کاتێکدا بە بەر چاوی خۆیاندا، رێژیم بۆ وەدەست هێنانی ژێستی "حاکمی رۆژهەڵاتی نێوڕاست" بە لێشاو پارە و چەک و چۆڵی رەوانەی دەرەوە کردووە؛ لە کاتێکدا بەشە بودجەی ناوەندە زانستی و پەروەردەییەکان کەم دەکرێتەوە و بودجەی سپای پاسداران ٥١ لە سەد زیاد دەکرێ؛ ئەو بودجەیەش کە تەرخان دەکرا و دەکرێ بۆ ئاوەدانکردنەوە، بە هۆی ناکارامەیی و بێ کیفایەتی بەرپرسان و داڕماویی پێکهاتەی ئابووریی ئێران - کە ئەزقەزا ئەویش بەرهەمی ئەو رێژیمەیە- هیچ ئامانجێکی لە قازانجی کۆمەڵانی خەڵک نەپێکاوە و ناپێکێ. کەوابوو لە ئابوورییەکی وەها سەقەت و ئیفلیج دا کە تاقە کارکردی بۆتە تێرکردنی هەندێک تاقمی دەسەڵاتدار و دەورووبەرەکانی و برسێتی و پاشکەوتنی رۆژ لەدوای رۆژی باقی کۆمەڵگە، سەرهەڵدانی جەماوەریی دەبێ ئەگەرێکی گەورە بێ. ئەو نارەزایەتییە تەنیا چینی دەسکورتی کۆمەڵگە ناگرێتەوە، بەڵکوو ئەو چینە مام ناوەندییەش کە وەسڵ نییە بە سیستەمی رانتییەوە و لە مێژ ساڵە بە دەست کەسادی و قەیرانی "فەزای کەسب و کار"ەوە دەناڵێنێ، هاودەنگە لەگەڵی؛ کەوابوو، بە قبووڵ کردنی ئەو راستییە کە دواکەوتوویی ئێران دەرەنجامی بێکیفایەتی و ناکارامەیی دەسەڵاتدارانی رێژیمە، تا رادەیەکی زۆر هۆکاری بنچینەیی ئەو رووداوانەی کە لە شارەکانی ئێران لە ئارادان، دیارە.

بەڵام بۆ لە کوردستاندا تا رادەیەک بێ دەنگی هەیە؟ ئەوەیکە کوردستان یەکێک لە دواکەوتووترین ناوچەکانی ئێرانە و لە رووی ئابوورییەوە خەڵکەکەی بە نیسبەت باقی ناوچەکانی ئێران- بەتایبەتی ئەوانەی سەرهەڵدانی نوێیان تێدایە- لە رەوشێکی خراپتردا دەژین بەپێی ئامارەکانی کۆماری ئیسلامی حاشاهەڵنەگرە. کەچی هێشتا تێکەڵ بەو رەوتە ئیعترازییە نەبووە و خۆی ڕەگەڵ نەخستووە؛ ئەمەش لەکاتێکدایە کە کوردستان بەردەوام سەنگەری سەرهەڵدان و نارەزایەتیی پێکهاتەمەند و رادیکاڵ بووە.

لێرەدایە کە ئەو پرسیارە، پەردە لە سەر حەقیقەتی نێوەڕۆکی بزووتنەوەی کوردستان لادەدا و پێمان دەڵێ کە چییەتیی و دینامیزمی بنەمایی بزووتنەوەی کوردستان و ئەو ڕێڕەوەی پێیدا تێپەڕیوە جیاوازییەکی لەگەڵ ئەوەی لە سەرانسەری ئێران دەگوزەرێ هەیە؛ ئەویش ئەوەیە کە لەگەڵ ئەوەیکە نەهێشتنی هەڵاواردن و پێڕاگەیشتن بە کوردستان خواستی خەڵکی کورد بووە، بزووتنەوەی کوردستان قەت لە سەر ئەساسی خواستی ئابووریی و وەرگرتنی بەشە بودجە و گەشەپێدانی ئابووری نەبووە، بەڵکوو بنەمای ئەو بزووتنەوەیە گەڕاندنەوەی کەرامەت و سەروەریی سیاسی و نەتەوەییەکەی بووە کە لە دوای دامەزراندنی دەوڵەتی بەناو مۆدێڕن لە ئێران لێی ئەستێندراوەتەوە و پێشێل کراوە. ئەو نەتەوەیە کە ساڵانێکی دوورودرێژە لە پێناو دەستەبەرکردنی مافە نەتەوەیی و سیاسییەکانی، دەیان قات زیاتر لە خەڵکی شوێنەکانی تری ئێران برسێتی و بێکاری و دواکەوتوویی ئابووریی و هەژاریی تەحەموول کردووە سرووشتییە و چاوەڕوانکراوە کە ئامادە نەبێ گومان بخاتە سەر پرسە سەرەکییەکەی؛ گومانێک کە بە دەیان ساڵە داگیرکەر دەیهەوێ بە هەموو فرت و فێڵێک بیخاتە سەر پرسی بزووتنەوەی کوردستان؛ کە ئەزقەزا نوێترینیان بە ئیسلاحخوازەکانی کورد ئەسپێردراوە کە هەم لە بانگەشەی هەڵبژاردنەکاندا خواستی کوردیان تا ئاستی قیرەتاوکردنی جادەیەک دەهێنا خوار و هەمیش بۆ بەرەنگاربوونەوەی راسانی رۆژهەڵات، تەوسەعەی ئابووریی کوردستانیان کردبوو بە پاساو و راسانیان وەک بەربەستێک لەبەردەم "تەوسەعە"ی ئابووریی کوردستان پیشان دەدا. با لەوەش گەڕێین کە نەیانویستووە ئەو راستییە بزانن کە دواکەوتوویی کوردستان بەپێچەوانەی باقی ناوچەکانی ئێران نەک بە هۆی ناکارامەیی دەسەڵاتداران بەڵکوو ئاکامی سیاسەتی بەئەنقەستی داگیرکەران بووە بۆ پێشنەکەوتن و گەشەنەسەندنی کوردستان. بۆیە هەڵوێستی تا ئێرەی خەڵکی کوردستان هەم چییەتی راستەقینەی بزووتنەوەی کوردستانی جارێکی تر سەلماند و هەمیش وەڵامێکی گونجاوی بە نەیارانی داوە.

بەڵام بۆچی پێویستە لەمەوبەدوا کوردستانیش تێکەڵ بە ئیعترازە سەرانسەرییەکان بێت؟ بێدەنگیی هەتا ئێستای شارە کوردەکان هەروەک گوترا، هەندێک راستیی مێژوویی دەرخست؛ بەڵام بۆ کەڵک وەرگرتن لە دەرفەتی رەخساو، پێویستە کۆمەڵانی خەڵکی کوردستانیش بە قازانجی دۆزی رەوای کورد دەنگی خۆیان بەرزتر لە جاران هەڵبڕن و لە راستای ئامانجەکانی خۆیان کە گەڕاندنەوەی کەرامەت و سەروەریی نەتەوەییانە بڕژێنە سەر شەقام و هێزی بێ هێزی رێژیمی داگیرکەر وەهەراسان بخەن.

لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.