• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٢ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٢ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

بە‌بۆنە‌ی‌سە‌د ‌و چوارد‌ە‌یه‌مین ساڵیادی‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌ی‌كوردی‌

زایینی: ١٨-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠١/٣٠ - ١١:٥٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
بە‌بۆنە‌ی‌سە‌د ‌و چوارد‌ە‌یه‌مین ساڵیادی‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌ی‌كوردی‌
ئا: شە‌ریف فە‌لاح

لەو كاتە‌وە‌ی‌یوهان كارلۆس (John Cardus) رۆژنامە‌ی‌ریلە‌یشێن یان پێوە‌ندیی‌ (REDATION)ی‌لە‌مانگی‌ژوئە‌نی‌1605ی‌زایینی‌لە‌(ستراسبۆرگ) بڵاوكردە‌وە‌، هیچكات بیری‌لە‌وە‌نە‌دە‌كردە‌وە‌كە‌ئە‌م بڵاڤۆكە‌بتوانێ‌ببێتە‌هۆی‌گۆڕانكاریی‌گرینگی‌كۆمە‌ڵایە‌تی‌‌و ئاڵوگۆڕی‌بە‌رینی‌سیاسی ‌‌و بیچم ‌و قە‌وارە‌یان پێ‌ببە‌خشێ‌. لە‌ماوە‌ی‌چوارسە‌د ساڵ لە‌بڵاوبوونە‌وە‌ی‌یە‌كە‌م رۆژنامە ‌‌و كاریگە‌رییە‌كانی‌كە‌لە‌سە‌ر بیر‌وڕای‌گشتی‌دایدە‌نێ‌، هێشتا وە‌ك یە‌كێك لە‌ئامرازە‌گرینگە‌كانی‌بوار ‌و مە‌یدانی‌گە‌یاندنی‌زانیاری‌‌و پێوە‌ندییە‌گشتییە‌كان لە ‌قە‌ڵە‌م دە‌درێ‌.
لە‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌كانی‌دونیا دە‌كرێ‌بە‌"گزت" لە‌ساڵی‌1631 لە‌فە‌ڕانسە‌، "ئاكسفۆر گزت" لە‌ساڵی‌1665 لە‌بریتانیا، "Post – och inrike Tidnin gar" لە‌ساڵی‌1645 لە‌سوئێد (ئە‌م رۆژنامە‌سوئێدییە‌لە‌مێژینە‌ترین رۆژنامە‌یە‌كە‌هەتا ئە‌مڕۆ‌‌بە‌بێ‌راوە‌ستان لە‌وە‌شانی‌خۆی‌بە‌ردە‌وامە‌)، "ئۆكورنسێر" (Publie Ocnenxes) لە‌ساڵی‌1690 لە‌بۆشستۆنی‌ئامریكا‌و هالیفێكس گزت لە‌ساڵی‌1752 لە‌كانادا ئاماژە‌بكە‌ین.
لە‌پێشە‌نگە‌كانی‌رۆژنامە‌كانی‌رۆژەە‌ڵاتیش دە‌كرێ‌ئاماژە‌بە‌م وڵاتانە‌بكە‌ین:
هێند، یە‌كە‌مین رۆژنامە‌ی‌خۆی‌بە‌ناوی‌"بە‌مبە‌ئی‌ساما چار" لە‌ساڵی‌1822دا بڵاوكردە‌وە‌. لە‌ژاپۆنیش لە‌ساڵی‌1872دا رۆژنامە‌یە‌ك بە‌ناوی‌"ینچی‌ینچی‌" بڵاو كرایە‌وە‌. رە‌نگە‌نە‌كرێ‌ئە‌م رۆژنامانە‌لە‌گە‌ڵ رۆژنامە‌كانی‌ئە‌مڕۆدا بە‌راورد بكرێن‌و ئە‌و تایبە‌تمە‌ندییانە‌ی‌كە‌ئە‌مڕۆكە‌رۆژنامە‌نووسان‌و هە‌واڵنێرانی‌پسپۆڕ‌و پرۆفیشناڵ لە‌ەە‌مبە‌ر پرسی‌رۆژنامە‌نووسیدا هە‌یانە‌لە‌واندا بە‌دی‌نە‌دە‌كرا.

ئە‌گە‌ر بمانهە‌وێ‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌وە‌ك رۆژنامە‌یە‌كی‌بە‌واتای‌مۆدێڕن ‌و ئە‌مڕۆییە‌كی‌ناو ببە‌ین، دە‌بێ‌ئاماژە‌بە‌"اینكومند زایتونگن" بكە‌ین كە‌لە‌ئاڵمان لە‌ساڵی‌1650دا بڵاو كرایە‌وە‌. ئاڵمانییە‌كان بە‌هۆی‌گە‌شە‌‌و پێشكە‌وتنێك كە‌لە‌پیشە‌‌و تە‌كنیكی‌چاپدا هە‌یانبوو، توانیان لە‌م بارە‌یە‌وە‌لە‌وڵاتانی‌دیكە‌پێش بكە‌ون، هە‌روە‌ك دە‌بینرا لە‌كۆتا‌ییە‌كانی‌سە‌دە‌ی‌هە‌ڤد‌ەهە‌مدا لە‌ئاڵمان نزیك بە‌70 رۆژنامە‌چاپ‌و بڵاو دە‌كرایە‌وە‌.

لە‌بواری‌فرۆش‌و تیراژی‌رۆژنامە‌وە‌وڵاتی‌چین بە‌رێژە‌ی‌85 میلیۆن دانە‌لە‌رۆژدا پلە‌ی‌یە‌كە‌م، پلە‌ی‌دووهە‌میش وڵاتی‌یە‌كە‌می‌دێموكراسی‌دونیا، واتە‌هێندە‌كە‌بە‌تیراژی‌72 میلیۆن لە‌رۆژدا دە‌ردە‌چێ‌، ژاپۆنیش بە‌70 میلیۆن دانە‌لە‌رۆژ پلە‌ی‌سێهە‌م ‌و ئامریكاییە‌كانیش بە‌57 میلیۆن تیراژ خاوە‌نی‌پلە‌ی‌چوارە‌من.

لە‌پۆلێن بە‌ندییە‌كی‌دیكە‌دا دە‌كرێ‌بڵێین "رێلە‌یشێن"، یە‌كە‌م رۆژنامە‌ی‌جیهان نە‌بووە‌‌و نیە‌، بە‌ڵكوو دە‌بێ‌بە‌دوای‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌كان (هە‌ڵبە‌ت لە‌روانگە‌ی‌ مێژووییە‌وە‌) لە‌رۆم ‌و ئێرانی‌كە‌ونارادا بگە‌ڕێین. رۆژنامە‌كان لە‌رۆمی‌كە‌ونارادا لە‌سە‌ر دە‌ستی‌"ژولیۆس سزار" بە‌ناوی‌"ئوكتادیۆما" بە‌شێوە‌ی‌دە‌ستنووس لە‌چە‌ند شوێنێكی‌شار بۆ خوێندنە‌وەی‌كە‌سانی‌خوێندە‌وار هە‌ڵدە‌واسران ‌و كار‌و چالاكی ‌‌و فە‌رمان ‌و بڕیارە‌كانی‌سزار‌و سێنایان لە‌خۆ گرتبوو.

لە‌ئێرانی‌كە‌وناراش لە‌سە‌دە‌ی‌سێیە‌می‌زایینیدا بە‌دە‌ست پێشخە‌ریی‌ئە‌ردە‌شیری‌بابە‌كان رۆژنامە‌یە‌ك بە‌ناوی‌(روزنامك) یان كارنامە‌ی‌ئە‌ردە‌شیری‌بابە‌كان بڵاو دە‌كرایە‌وە‌.

ئە‌و رۆژنامە‌یە‌بریتی‌بوو لە‌چالاكی ‌‌و بڕیارە‌كانی‌شا، دە‌ربار ‌و رۆحانییانی‌هە‌تاهە‌تایی‌زە‌ردە‌شتی‌. هە‌ڵبە‌ت جیاوازیی‌(رۆزنامە‌ك)ی‌ئێرانییە‌كان لە‌گە‌ڵ "ئۆكتادیۆما"ی‌رۆمی‌لە‌وە‌دا بووە‌كە‌"روزنامە‌ك" تە‌نیا بۆ كە‌سان ‌و لێپرسراوانی‌تایبە‌تی‌دە‌نێردا‌و هە‌موو تاكێكی‌كۆمە‌ڵگا ئیزنی‌ئە‌وە‌یان نە‌بوو "روزنامە‌ك" بخوێننە‌وە‌.

بە‌ڵام هە‌نووكە‌رۆژنامە‌نووسان، "رێلە‌یشێن" بە‌دایكی‌رۆژنامە‌كانی‌ئە‌مڕۆ دادە‌نێن ‌و ساڵانێكە‌ئە‌نجومە‌نی‌جیهانیی‌رۆژنامە‌نووسان كۆنوانسیۆنی‌ساڵانە‌ی‌خۆی بە‌بۆنە‌ی‌دە‌رچوون‌و وە‌شانی‌"رێلە‌یشێن" لە‌شاری‌ستراسبۆرگدا بە‌ڕێوە‌دە‌با. هە‌رچە‌ند كە‌رێلە‌یشێن حە‌فتا ساڵ توانی‌درێژەی بە‌وە‌شانی‌خۆی‌بدا.

بە‌ڵام ئاخۆ شە‌پۆلە‌كانی‌بواری‌رۆژنامە‌گە‌ری‌، وە‌كوو بە‌شێكی‌گرینگ‌و كاریگە‌ریی‌بواری‌راگە‌یاندن ‌و میدیا ‌و گە‌یاندنی‌زانیاری‌كە‌بە‌دە‌سە‌ڵاتی‌چوارە‌م ناودێر كراوە‌، لە‌چ سە‌ردە‌م ‌و بارودۆخێكدا گە‌یشتوونە‌تە‌نیشتمانی‌ئێمە‌كوردستان‌و لە‌چ هە‌لومە‌رج‌و بارودۆخێكدا بووە‌؟ كوردستان، كوردستانی‌داگیر ‌و لە‌ت لە‌ت كراو كە‌هە‌میشە‌لە‌ژێر زە‌بری‌شە‌ڕ ‌و ماڵوێرانی ‌‌و داگیركاری ‌‌و سە‌ركوت‌و كوشتاری‌داگیركە‌راندا بووە‌، چ كاتێك ‌و چ سە‌ردە‌مێك پرس‌و مە‌سە‌لە‌‌فە‌رەە‌نگی‌ساسیی‌، جڤاكی ‌‌و ئە‌دە‌بییە‌كانی‌بە‌شێوە‌یە‌كی‌ نووسراو ‌و لە‌شێوازی‌رۆژنامە ‌‌و گۆڤار ‌و حە‌فتە‌نامە ‌‌و نامیلكە‌دا كە‌وتنە‌بە‌رباس‌و بڵاو كرانە‌وە‌؟ چ كە‌سانێك دە‌ستپێشخە‌ر‌و پێشە‌نگی‌ئە‌م كاروانە‌لە‌نووسین‌و پە‌یڤ ‌و وشە‌‌و داهێنان بوون؟
بێگومان وە‌ڵامی‌ئە‌م پرسیارانە‌لە‌مێژووی‌كورددا روون ‌و دیارن، چو‌نكە‌لاپە‌ڕە‌زێڕین ‌و كە‌سك ‌و پڕ لە‌داهێنانە‌كانی‌رۆژنامە‌گە‌ری ‌‌و رۆشنبیریی‌كورد شاهێدی‌ئە‌وە‌مان بۆ دە‌دە‌ن كە‌رۆڵی‌پێشە‌نگ ‌و رچە‌شكێنانە‌ی‌بنە‌ماڵە‌ی‌چالاك‌و رووناكبیر‌و نیشتمانپە‌روە‌ری‌بە‌درخانە‌كان، چ لە‌شێوازی‌خە‌باتی‌چە‌كداری‌، نە‌تە‌وە‌یی ‌‌و سیاسیی‌كورد بۆ بە‌دستهێنانی‌مافە‌رە‌واكانی ‌‌و چ لە‌شێوازی‌خە‌باتی‌فە‌رەە‌نگی ‌‌و چاندی‌‌و رۆشنبیریدا، بۆ هە‌موو لایە‌ك روون ‌و ئاشكران.
لە‌كۆتاییە‌كانی‌سە‌دە‌ی‌نۆزدە ‌‌و پاش ئە‌و هە‌موو قۆناغە‌سە‌خت‌و ئە‌ستە‌مە‌ی‌كە‌بە‌سە‌ر نە‌تە‌وە‌كە‌مان لە‌باكووری‌كوردستاندا هات، پاش ئە‌وە‌ی‌هیچ دە‌رە‌تان ‌و هە‌ل ‌و دە‌رفە‌تێكی‌سیاسی ‌‌و چالاكی ‌و خە‌باتی‌چە‌كداری‌لە‌باكووری‌كوردستان لە‌ئارادا نە‌ما‌و دە‌وڵە‌تی‌عوسمانی‌بە‌هە‌موو شێوە‌یە‌ك سە‌ركوت ‌و چە‌وساندنە‌وە ‌‌و ژینۆسایدی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كوردان ‌و بە‌لاڕێدابردن ‌و چە‌واشە‌كردنی‌خە‌باتی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كوردانی‌تاقی‌كردە‌وە‌، ماڵبات‌و بنە‌ماڵە‌ی‌دڵسۆز ‌و نیشتمانپە‌رە‌وە‌ری‌بە‌درخانە‌كان وە‌كوو بنە‌ماڵە‌یە‌كی‌ناودار ‌و میرنشینێكی‌دە‌ڤە‌ری‌بۆتان كە‌وتنە‌بیری‌وە‌ڕێخستنی‌شێوازێكی‌تر لە‌خە‌باتی‌كورد، كە‌ئە‌ویش خە‌باتی‌فە‌رهە‌نگی ‌‌و رۆژنامە‌وانی‌بوو. كە‌لە‌ئە‌نجامدا لە‌سە‌ر دە‌ستی‌رووناكبیر ‌و ئە‌دیب‌و چالاكڤانی‌رۆژنامە‌گە‌ریی‌كوردی‌، ئە‌میر مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخان لە 22ی ئاوریلی‌1898ی‌زایینیدا لە‌قاهێرە‌، پێتە‌ختی‌وڵاتی‌میسر، یە‌كە‌م رۆژنامە‌ی‌كوردی‌بە‌ناوی‌"كوردستان" دە‌ستی‌بە‌وە‌شان كرد.

ئە‌میر مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخان:
مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخان، كوڕی‌ئە‌مین عە‌لی‌بە‌گ، توانی‌یە‌كە‌م بڵاڤۆكی‌كوردی‌ لە 2ی بانەمەڕی 1277ی هەتاوی (22ی ئاوریلی‌1898)ی‌زایینی‌لە‌قاهێرە‌، پێتە‌ختی‌وڵاتی‌میسر‌و لە‌تاراوگە‌دا بە‌ناوی‌كوردستان (رۆژنامە‌ی‌كوردستان)‌و بە‌زمانی‌كوردی‌‌و زاراوە‌ی‌كرمانجیی سەروو ‌‌و زمانی‌توركی‌بڵاو بكاتە‌وە‌. بە‌ستێن‌و بابە‌تە‌كانی‌كوردستان فە‌رهە‌نگی‌، ئەدەبی ‌و پە‌روە‌ردە‌یی‌بوون ‌و زیاتر لە‌وڵاتانی‌میسر، بریتانیا ‌و یوگۆسلاویدا‌و بە‌شێوە‌ی‌دوو حەفتەنامە‌چاپ‌و بڵاو دە‌بۆوە‌. مێقداد بە‌سە‌ر چە‌ندین زمانی‌بیانی‌بۆ وێنە‌: فە‌رانسی‌، عە‌رە‌بی‌‌و توركی‌شارە‌زایە‌كی‌باشی‌هە‌بوو.
هە‌ڵبە‌ت لە‌سە‌ردە‌می‌شۆڕشی‌توركە‌گە‌نجە‌كاندا نووسینگە‌ی‌ئە‌م بڵاڤۆكە‌ئە‌گوازرێتە‌وە‌بۆ ئە‌ستە‌مبۆل ‌و بە‌سە‌رنووسە‌ریی‌سورە‌یا بە‌درخان بە‌گ بڵاو دە‌بێتە‌وە‌.
چاپ ‌و بڵاوبوونە‌وە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان هەتا ساڵی‌1918 درێژە‌ی‌دە‌بێ‌. خاڵێك كە‌لە‌بارە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستانە‌وە‌نابێ‌لە‌بیر بكرێ ‌‌و جێگای‌بایە‌خە‌، ئە‌مە‌یە‌كە‌چاپخانە‌ی‌ئە‌و رۆژنامە‌یە‌چاپخانە‌یە‌ك بووە‌بە‌ناوی‌"چاپخانە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان" كە‌لە‌قاهێرە‌بووە‌. بێگومان دە‌بێ‌یە‌كە‌مین چاپخانە‌ی‌كوردیش هە‌ر بە‌چاپخانە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان كە‌لە‌لایە‌ن مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخانە‌وە‌بنیات نراوە‌لە‌قە‌ڵە‌م بدە‌ین. سە‌رچاوە‌ی‌ئە‌م خاڵە‌گرینگە‌ش لە‌بابە‌تێك دایە‌كە‌لە‌ژمارە‌4‌و 5 خودی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستاندا چاپ بووە‌.

جەلادەت ئەمین بەدرخان (1893 ـ 1951):
دیپلۆمات، سیاسە‌تڤان، نووسە‌ر، زمانناس ‌و رۆژنامە‌نووس، جە‌لادە‌ت ئە‌مین عە‌لی‌بە‌درخان، بە‌پێی‌زانیاریی‌سە‌رچاوە‌كوردییە‌كان لە‌دە‌وروبە‌ری‌شاری‌ئە‌ستە‌مبۆڵی‌توركیە‌لە‌دایك بووە‌، هە‌رچە‌ند ئێنسكلۆپیدیای‌بریتانیا ناوبراو بە‌لە‌دایكبووی‌"ماكتالا"ی‌سووریە‌دە‌زانێ‌. جە‌لادە‌ت، مامۆستای‌حقووقی‌زانستگای‌ئە‌ستە‌مبۆڵی‌توركیە‌بوو ‌و توانی‌خوێندنی‌خۆی‌لە‌مونیخ تە‌واو بكات ‌و ئاشنایی‌تە‌واوی‌بە‌سەر چە‌ندین زمانی‌وە‌ك: عە‌رە‌بی‌، رووسی‌، ئاڵمانی ‌‌و فە‌رە‌نسیدا‌هە‌بووە‌. جە‌لادە‌ت بە‌درخان لە‌ساڵی‌1923ی‌زایینی‌كاتێك كە‌كە‌مالیستە‌توركە‌كان حكوومە‌تی‌كۆماریی‌توركیە‌یان راگە‌یاند، توركیە‌ی‌بە‌جێهێشت‌و رووی‌كردە‌وڵاتی‌میسر. لە‌1927دا لە‌كۆنفرانسی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كورد لە‌بە‌یرووت، كۆمیتە‌یە‌ك بە‌ناوی‌"خۆیبوون" بۆ هاوئاهە‌نگ كردن‌و رێكخستنی‌بزووتنە‌وە‌ی‌كوردە‌كان پێكهات. جە‌لادە‌ت بە‌درخان وە‌ك سە‌رۆكی‌ئە‌و كومیتە‌یە‌هە‌ڵبژێردرا. ناوبراو 3 ساڵ دواتر لە‌گە‌ڵ پرسی‌سە‌ربە‌خۆیی ‌‌و ئازادیی‌بزووتنە‌وە‌ی‌كوردانی‌هە‌رێمی‌ئاگری‌لە‌توركیە‌بە‌ناوی‌كۆماری‌ئارارات بە‌رە‌‌وروو بۆوە‌.

ناوبراو دوای‌شكستی‌بزووتنە‌وە‌ی‌ئارارات رۆیشتە‌ئێران. رە‌زاشای‌پە‌هلە‌وی‌، شای‌ئێران دە‌یهە‌ویست جە‌لادە‌ت ناچار بكات كە‌لە‌ناو بزووتنە‌وە‌ی‌كوردە‌كانی‌ئێراندا بمێنێتە‌وە ‌‌و پێشنیاری‌كۆنسوولیشی‌پێكرد بە‌ڵام ناوبراو كاتێ‌زانی‌ناتوانێ‌ناوبژیوانی‌بكات بە‌زۆر لە‌وڵات وە‌دە‌ركە‌وت.

پاشان رووی‌كردە‌عێراق، بە‌ڵام بریتانیاییە‌كان رازی‌بە‌مانە‌وە‌ی‌ئە‌و لە‌عێراق نە‌بوون ‌و لە‌ئە‌نجامدا ساڵی‌1931 روویكردە‌سووریە‌، واتە‌ئەو شوێنێك كە‌دوو دە‌یە‌ی‌ئاخری‌ژیانی‌تێیدا‌و لە‌تاراوگە‌دا تێپە‌ڕاندبوو. دوای‌شكستی‌بزووتنە‌وە‌ی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كورد لە‌توركیە‌، ئێران‌و عێراق، جە‌لادە‌ت هۆگریی‌خۆی‌بە‌فە‌رهە‌نگ ‌و زمانی‌كوردی‌دە‌رخست، جە‌لادە‌ت لە‌ماوە‌ی‌ساڵانی‌1932 ـ 1935ی‌زایینیدا گۆڤاری‌"هاوار"ی‌لە‌سووریە‌بە‌زمانە‌كانی‌: فە‌ڕە‌نسی ‌‌و كوردی‌بڵاو كردە‌وە‌. گۆڤاری‌هاوار لە‌ماوە‌ی‌چە‌ند ساڵ دە‌رچوونیدا یارمە‌تی‌‌و هاریكاریە‌كی‌بە‌چاوی‌بە‌ئە‌دە‌بیاتی‌فولكلۆر‌و تێكستی نە‌نووسراوی‌كوردی كرد.

جە‌لادە‌ت بە‌درخان لە‌و ماوە‌یە‌دا توانی‌ئە‌لف‌و بێی‌كوردی‌بە‌پیتی‌لاتین ئامادە‌بكات‌و رێزمانێكی‌پێوە‌ری ‌‌و بنە‌مایی‌بۆ زمانی‌كوردی‌دابڕێژێ‌. جە‌لادە‌ت لە‌ماوە‌ی‌ژیانیدا لە‌گە‌ڵ براكە‌ی‌كامە‌ران بە‌درخان، توانی بڵاوكراوە‌گە‌لێكی‌وە‌كوو: هاوار، رووناهی‌، رۆژانۆ ‌و ئە‌ستێر چاپ‌و بڵاو بكە‌نە‌وە‌. جە‌لادە‌ت ساڵی‌1935 لە‌گە‌ڵ رە‌وشە‌ن بە‌درخان زە‌ماوە‌ندی‌كرد. بە‌رهە‌می‌ئە‌و ژیانە‌دوو منداڵە‌بە‌ناوە‌كانی‌: جە‌مشید ‌و سینەم خان. جە‌لادە‌ت لە‌ماوە‌ی‌ساڵانی‌كۆتایی‌ژیانیدا تووشی‌زۆر گرفتی‌تاقە‌ت پڕووكێنی‌نە‌داری ‌‌و ئابووری‌هاتووە‌‌و رووی‌كردۆتە‌كاری‌وە‌رزێڕی‌. هەتا ئە‌وە‌ی‌كە‌لە‌مانگی‌جوولای‌1951دا نە‌خۆشی‌بڕستی‌لێ‌دە‌بڕێ ‌‌و كۆچی‌دوایی‌دە‌كات. جە‌لادە‌ت چە‌ندین كتێبی‌لە‌بواری‌مێژووی‌كوردستان ‌و چە‌ند فە‌رەە‌نگێكی‌كوردی‌ـ فە‌ڕە‌نسی‌نووسیوە‌.

كامەران بەدرخان:
كامە‌ران بە‌درخان، كوڕی‌ئە‌مین عە‌لی‌بە‌گ، شاعێر، وشە‌ناس، ئە‌دیب ‌و مێژوونووسی‌كورد، لە‌بناغە‌دانە‌رانی‌رۆژنامە‌نووسیی‌كوردە‌كە‌لە‌ماوە‌ی‌ژیانیدا چە‌ندین گۆڤاری‌بە ‌چاپ گە‌یاندووە‌. لە‌ساڵی‌1950ی‌زایینیدا كامە‌ران بە‌درخان توانی‌لقی‌زمان‌‌و ئە‌دە‌بی‌كوردی‌لە‌زانستگای‌سووربۆنی‌فە‌رانسە‌بكاتە‌وە ‌‌و خۆیشی‌لە‌وێ‌وانە‌ی‌دە‌گوتە‌وە‌. ساڵی‌1943 تا 1946 بڵاوكراوە‌ی‌رۆژانۆی‌بە‌زمانی‌كوردی ‌‌و فە‌رە‌نسی ‌‌و بە‌پێتی‌لاتین چاپ‌و بڵاو كردە‌وە‌.

ناوبراو لە‌سووریە‌دا بڵاوكراوە‌كانی‌"ئە‌ستێر"‌و "رووناهی‌"ی چاپ كرد‌و لە‌بڵاڤۆكی‌"كوردستان"دا هاوكارییەكی زۆری براكە‌ی‌خۆی‌، مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخانی‌كرد.

ئەمیر سورەیا بەدرخان:
ئە‌میر سورە‌یا، كوڕی‌ئە‌مین بە‌گ بە‌درخانە‌. ناوبراو لە‌و كە‌سانە‌یە‌كە‌لە‌دە‌ركردنی‌رێككە‌وتننامە‌ی‌"سێڤە‌ر"دا رۆڵێكی‌بە‌رچاوی‌هە‌بوو. بە‌وتە‌ی‌دانە‌ری‌مێژووی‌ناودارانی‌كورد ئە‌میر سورە‌یا، رێكخە‌ری‌سیاسیی‌مێژووی‌كوردستان بووە‌. ئە‌میر سورە‌یا، خوێندنی‌لە‌ئە‌ستە‌مبۆڵ تە‌واو كرد‌و هە‌ر لە‌وێش رۆژنامە‌ی‌كوردستانی‌بە‌زمانی‌كوردی‌‌و توركی‌چاپ‌و بڵاو دە‌كردە‌وە‌. ئە‌میر سورە‌یا، شارزاییە‌كی‌تە‌واوی‌لە‌زمانە‌كانی‌: فە‌رە‌نسی‌، عە‌رە‌بی‌، فارسی‌‌و توركیدا هە‌بووە‌. ئە‌میر سورە‌یا، گۆڤاری‌"ژین"ی‌لە‌قاهێرە‌بە‌شێوە‌ی‌دوو حەفتەنامە‌‌و بە‌زمانە‌كانی‌: كوردی‌، توركی‌‌و عە‌رە‌بی‌چاپ‌و بڵاو دە‌كردە‌وە‌. كە‌گوایە‌ئە‌و گۆڤارە‌درێژە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان بووە‌.

بێگومان بنە‌ماڵە‌ی‌بە‌درخان لە‌و نموونە‌بنە‌ماڵە‌بە‌ناوبانگانە‌ی‌كوردانن‌كە‌هە‌م لە‌بواری‌سیاسی‌‌و هە‌م لە‌بواری‌فە‌رهە‌نگیدا چالاك بوون ‌و لە‌پە‌نای‌خە‌باتی‌سیاسیی‌خۆیاندا روویان كردۆتە‌چالاكی‌‌و خە‌باتی‌فە‌رهە‌نگیش ‌و بە‌چاپی‌گۆڤار ‌و رۆژنامە‌، خزمتێكی‌بە‌نرخ ‌و گرینگیان بە‌نە‌تە‌وە‌ی‌كورد كردووە‌. هە‌وڵ ‌و چالاكییە‌كانی‌ئە‌و بنە‌ماڵە‌یە‌لە‌راستای‌پە‌رە‌پێدانی‌كولتور‌و چالاكیی‌سیاسیی‌كورددا، بۆتە‌یە‌كێك لە‌هۆكارە‌گرینگە‌كانی‌سە‌رهە‌ڵدانی‌ئە‌ندێشە‌‌و بیری‌ناسیۆنالیزمی‌كوردی‌لە‌كوردستان‌و فۆرم ‌و قە‌وارە‌ی‌نوێی‌پێ‌بە‌خشیوە ‌و هەتا هەتایە رۆڵی ئەو بنەماڵیە كە وەك ئەستێرەی درەوشاوەی رۆژنامەگەریی كوردی دەدرەوشێتەوە، لەبیر ناكرێ‌. ئێستا پاش 113 ساڵ بەسەر دەرچوونی یەكەم رۆژنامەی كوردی كە وەك رۆژی رۆژنامەنووسیی كوردی ناودێر كراوە، لە كوردستانی عێراق كە بە بەهەشتی رۆژنامەنووسیی رۆژهەڵات ناوبانگی دەركردوە، گەشە و بەرەو پێشڤەچوونێكی بەرچاوی بینیوە وپێگەی تایبەتی خۆی هەیە.

داهاتووی نادیاری رۆژنامەنووسیی كوردی لە كوردستانی ئێران:
لە كوردستانی ئێران بە هۆی زەبر و زەنگ و سەركوتی رۆژنامەنووسان و داخستنی زۆربەی گۆڤار و رۆژنامە و حەفتەنامە كوردییەكان هیچ دەرەتانێك بۆ نووسین و چاپ و وەشان نەماوەتەوە.
ئەو شەپۆلە بەرینە لە رۆژنامەگەریی مۆدێڕن لە ناوەڕاستی دەیەی 70وە دەستی پێكردبوو، توانی ببێتە هۆی سەرهەڵدانی چەندین حەفتەنامە، دوو حەفتەناتمە و گۆڤار و نامیلكەی جۆراوجۆر لە كوردستانی ئێران و تەكان و گیان و گوڕێكی تر كرا بە بەر رەوتی رۆژنامەنووسیی كوردیدا.
بەڵام ئەم رەوتە زۆری نەخایاند و لە كاتێكدا بەرو ئەوە هەنگاوی دەنا كە شوناس، پێناسە و فۆرمی تایبەت بە خۆی بگرێت، لەگەڵ هاتنی دەسەڵاتی مەحموود ئەحمەدی نژاد زەبر و زەنگ و داخستنی رۆژنامە و حەفتەنامەكان دەستی پێكرد، دەستەی نووسەران و ستافی كارا و چالاكانی بیاڤی چاپەمەنیی كورد دەستبەسەر و رەوانەی زیندان كران. لە ساڵی 1383ەوە هەتا ساڵی 1388 لە ماوەی ئەو 5 ساڵەدا دژوار و ئەستەمیترین قۆناغ بووە بۆ رۆژنامەنووسانی كورد لە كوردستانی ئێران. چونكە لە ئاستی ئێراندا كوردستان پتر لە هەموو ناوچەكانی رۆژنامەنووسی زیندانیی هەبووە و زیاتر لە 10 رۆژنامەنووسی كورد لە زیندانەكان بوون و تەنانەت حوكمی ئیعدامیشیان بۆ بڕایەوە. ئێستاش محەممەد سدیق كەبوودوەند و عەدنان حەسەنپوور دوو رۆژنامەنووسی كورد بە پێشینەترین رۆژنامەنووسی زیندانی ئێران كە هێشتا لە زیندان دان.
لە كاتێكدا یادی سەد و چوارد‌ە‌یه‌مین ساڵرۆِژی رۆژنامەگەریی كوردی دەكەینەوە رەوشی رۆژنامەگەری لە كوردستانی ئێران بە ئاقارێكی ناڕووندا تێدەپەڕێ‌و رۆژنامەكان داخراون، دەرتان و دەرفەتەكان رەویونەتەوە و نائومێدی و بێ‌هێوایی باڵی بەسەر دۆخی رۆژنامەنووسیدا كێشاوە و زەبر و زەنگ بەردەوامە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: