• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٠ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٣٠ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

بە‌بۆنە‌ی‌سە‌د ‌و چوارد‌ە‌یه‌مین ساڵیادی‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌ی‌كوردی‌

زایینی: ١٨-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠١/٣٠ - ١١:٥٢ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
بە‌بۆنە‌ی‌سە‌د ‌و چوارد‌ە‌یه‌مین ساڵیادی‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌ی‌كوردی‌
ئا: شە‌ریف فە‌لاح

لەو كاتە‌وە‌ی‌یوهان كارلۆس (John Cardus) رۆژنامە‌ی‌ریلە‌یشێن یان پێوە‌ندیی‌ (REDATION)ی‌لە‌مانگی‌ژوئە‌نی‌1605ی‌زایینی‌لە‌(ستراسبۆرگ) بڵاوكردە‌وە‌، هیچكات بیری‌لە‌وە‌نە‌دە‌كردە‌وە‌كە‌ئە‌م بڵاڤۆكە‌بتوانێ‌ببێتە‌هۆی‌گۆڕانكاریی‌گرینگی‌كۆمە‌ڵایە‌تی‌‌و ئاڵوگۆڕی‌بە‌رینی‌سیاسی ‌‌و بیچم ‌و قە‌وارە‌یان پێ‌ببە‌خشێ‌. لە‌ماوە‌ی‌چوارسە‌د ساڵ لە‌بڵاوبوونە‌وە‌ی‌یە‌كە‌م رۆژنامە ‌‌و كاریگە‌رییە‌كانی‌كە‌لە‌سە‌ر بیر‌وڕای‌گشتی‌دایدە‌نێ‌، هێشتا وە‌ك یە‌كێك لە‌ئامرازە‌گرینگە‌كانی‌بوار ‌و مە‌یدانی‌گە‌یاندنی‌زانیاری‌‌و پێوە‌ندییە‌گشتییە‌كان لە ‌قە‌ڵە‌م دە‌درێ‌.
لە‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌كانی‌دونیا دە‌كرێ‌بە‌"گزت" لە‌ساڵی‌1631 لە‌فە‌ڕانسە‌، "ئاكسفۆر گزت" لە‌ساڵی‌1665 لە‌بریتانیا، "Post – och inrike Tidnin gar" لە‌ساڵی‌1645 لە‌سوئێد (ئە‌م رۆژنامە‌سوئێدییە‌لە‌مێژینە‌ترین رۆژنامە‌یە‌كە‌هەتا ئە‌مڕۆ‌‌بە‌بێ‌راوە‌ستان لە‌وە‌شانی‌خۆی‌بە‌ردە‌وامە‌)، "ئۆكورنسێر" (Publie Ocnenxes) لە‌ساڵی‌1690 لە‌بۆشستۆنی‌ئامریكا‌و هالیفێكس گزت لە‌ساڵی‌1752 لە‌كانادا ئاماژە‌بكە‌ین.
لە‌پێشە‌نگە‌كانی‌رۆژنامە‌كانی‌رۆژەە‌ڵاتیش دە‌كرێ‌ئاماژە‌بە‌م وڵاتانە‌بكە‌ین:
هێند، یە‌كە‌مین رۆژنامە‌ی‌خۆی‌بە‌ناوی‌"بە‌مبە‌ئی‌ساما چار" لە‌ساڵی‌1822دا بڵاوكردە‌وە‌. لە‌ژاپۆنیش لە‌ساڵی‌1872دا رۆژنامە‌یە‌ك بە‌ناوی‌"ینچی‌ینچی‌" بڵاو كرایە‌وە‌. رە‌نگە‌نە‌كرێ‌ئە‌م رۆژنامانە‌لە‌گە‌ڵ رۆژنامە‌كانی‌ئە‌مڕۆدا بە‌راورد بكرێن‌و ئە‌و تایبە‌تمە‌ندییانە‌ی‌كە‌ئە‌مڕۆكە‌رۆژنامە‌نووسان‌و هە‌واڵنێرانی‌پسپۆڕ‌و پرۆفیشناڵ لە‌ەە‌مبە‌ر پرسی‌رۆژنامە‌نووسیدا هە‌یانە‌لە‌واندا بە‌دی‌نە‌دە‌كرا.

ئە‌گە‌ر بمانهە‌وێ‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌وە‌ك رۆژنامە‌یە‌كی‌بە‌واتای‌مۆدێڕن ‌و ئە‌مڕۆییە‌كی‌ناو ببە‌ین، دە‌بێ‌ئاماژە‌بە‌"اینكومند زایتونگن" بكە‌ین كە‌لە‌ئاڵمان لە‌ساڵی‌1650دا بڵاو كرایە‌وە‌. ئاڵمانییە‌كان بە‌هۆی‌گە‌شە‌‌و پێشكە‌وتنێك كە‌لە‌پیشە‌‌و تە‌كنیكی‌چاپدا هە‌یانبوو، توانیان لە‌م بارە‌یە‌وە‌لە‌وڵاتانی‌دیكە‌پێش بكە‌ون، هە‌روە‌ك دە‌بینرا لە‌كۆتا‌ییە‌كانی‌سە‌دە‌ی‌هە‌ڤد‌ەهە‌مدا لە‌ئاڵمان نزیك بە‌70 رۆژنامە‌چاپ‌و بڵاو دە‌كرایە‌وە‌.

لە‌بواری‌فرۆش‌و تیراژی‌رۆژنامە‌وە‌وڵاتی‌چین بە‌رێژە‌ی‌85 میلیۆن دانە‌لە‌رۆژدا پلە‌ی‌یە‌كە‌م، پلە‌ی‌دووهە‌میش وڵاتی‌یە‌كە‌می‌دێموكراسی‌دونیا، واتە‌هێندە‌كە‌بە‌تیراژی‌72 میلیۆن لە‌رۆژدا دە‌ردە‌چێ‌، ژاپۆنیش بە‌70 میلیۆن دانە‌لە‌رۆژ پلە‌ی‌سێهە‌م ‌و ئامریكاییە‌كانیش بە‌57 میلیۆن تیراژ خاوە‌نی‌پلە‌ی‌چوارە‌من.

لە‌پۆلێن بە‌ندییە‌كی‌دیكە‌دا دە‌كرێ‌بڵێین "رێلە‌یشێن"، یە‌كە‌م رۆژنامە‌ی‌جیهان نە‌بووە‌‌و نیە‌، بە‌ڵكوو دە‌بێ‌بە‌دوای‌یە‌كە‌مین رۆژنامە‌كان (هە‌ڵبە‌ت لە‌روانگە‌ی‌ مێژووییە‌وە‌) لە‌رۆم ‌و ئێرانی‌كە‌ونارادا بگە‌ڕێین. رۆژنامە‌كان لە‌رۆمی‌كە‌ونارادا لە‌سە‌ر دە‌ستی‌"ژولیۆس سزار" بە‌ناوی‌"ئوكتادیۆما" بە‌شێوە‌ی‌دە‌ستنووس لە‌چە‌ند شوێنێكی‌شار بۆ خوێندنە‌وەی‌كە‌سانی‌خوێندە‌وار هە‌ڵدە‌واسران ‌و كار‌و چالاكی ‌‌و فە‌رمان ‌و بڕیارە‌كانی‌سزار‌و سێنایان لە‌خۆ گرتبوو.

لە‌ئێرانی‌كە‌وناراش لە‌سە‌دە‌ی‌سێیە‌می‌زایینیدا بە‌دە‌ست پێشخە‌ریی‌ئە‌ردە‌شیری‌بابە‌كان رۆژنامە‌یە‌ك بە‌ناوی‌(روزنامك) یان كارنامە‌ی‌ئە‌ردە‌شیری‌بابە‌كان بڵاو دە‌كرایە‌وە‌.

ئە‌و رۆژنامە‌یە‌بریتی‌بوو لە‌چالاكی ‌‌و بڕیارە‌كانی‌شا، دە‌ربار ‌و رۆحانییانی‌هە‌تاهە‌تایی‌زە‌ردە‌شتی‌. هە‌ڵبە‌ت جیاوازیی‌(رۆزنامە‌ك)ی‌ئێرانییە‌كان لە‌گە‌ڵ "ئۆكتادیۆما"ی‌رۆمی‌لە‌وە‌دا بووە‌كە‌"روزنامە‌ك" تە‌نیا بۆ كە‌سان ‌و لێپرسراوانی‌تایبە‌تی‌دە‌نێردا‌و هە‌موو تاكێكی‌كۆمە‌ڵگا ئیزنی‌ئە‌وە‌یان نە‌بوو "روزنامە‌ك" بخوێننە‌وە‌.

بە‌ڵام هە‌نووكە‌رۆژنامە‌نووسان، "رێلە‌یشێن" بە‌دایكی‌رۆژنامە‌كانی‌ئە‌مڕۆ دادە‌نێن ‌و ساڵانێكە‌ئە‌نجومە‌نی‌جیهانیی‌رۆژنامە‌نووسان كۆنوانسیۆنی‌ساڵانە‌ی‌خۆی بە‌بۆنە‌ی‌دە‌رچوون‌و وە‌شانی‌"رێلە‌یشێن" لە‌شاری‌ستراسبۆرگدا بە‌ڕێوە‌دە‌با. هە‌رچە‌ند كە‌رێلە‌یشێن حە‌فتا ساڵ توانی‌درێژەی بە‌وە‌شانی‌خۆی‌بدا.

بە‌ڵام ئاخۆ شە‌پۆلە‌كانی‌بواری‌رۆژنامە‌گە‌ری‌، وە‌كوو بە‌شێكی‌گرینگ‌و كاریگە‌ریی‌بواری‌راگە‌یاندن ‌و میدیا ‌و گە‌یاندنی‌زانیاری‌كە‌بە‌دە‌سە‌ڵاتی‌چوارە‌م ناودێر كراوە‌، لە‌چ سە‌ردە‌م ‌و بارودۆخێكدا گە‌یشتوونە‌تە‌نیشتمانی‌ئێمە‌كوردستان‌و لە‌چ هە‌لومە‌رج‌و بارودۆخێكدا بووە‌؟ كوردستان، كوردستانی‌داگیر ‌و لە‌ت لە‌ت كراو كە‌هە‌میشە‌لە‌ژێر زە‌بری‌شە‌ڕ ‌و ماڵوێرانی ‌‌و داگیركاری ‌‌و سە‌ركوت‌و كوشتاری‌داگیركە‌راندا بووە‌، چ كاتێك ‌و چ سە‌ردە‌مێك پرس‌و مە‌سە‌لە‌‌فە‌رەە‌نگی‌ساسیی‌، جڤاكی ‌‌و ئە‌دە‌بییە‌كانی‌بە‌شێوە‌یە‌كی‌ نووسراو ‌و لە‌شێوازی‌رۆژنامە ‌‌و گۆڤار ‌و حە‌فتە‌نامە ‌‌و نامیلكە‌دا كە‌وتنە‌بە‌رباس‌و بڵاو كرانە‌وە‌؟ چ كە‌سانێك دە‌ستپێشخە‌ر‌و پێشە‌نگی‌ئە‌م كاروانە‌لە‌نووسین‌و پە‌یڤ ‌و وشە‌‌و داهێنان بوون؟
بێگومان وە‌ڵامی‌ئە‌م پرسیارانە‌لە‌مێژووی‌كورددا روون ‌و دیارن، چو‌نكە‌لاپە‌ڕە‌زێڕین ‌و كە‌سك ‌و پڕ لە‌داهێنانە‌كانی‌رۆژنامە‌گە‌ری ‌‌و رۆشنبیریی‌كورد شاهێدی‌ئە‌وە‌مان بۆ دە‌دە‌ن كە‌رۆڵی‌پێشە‌نگ ‌و رچە‌شكێنانە‌ی‌بنە‌ماڵە‌ی‌چالاك‌و رووناكبیر‌و نیشتمانپە‌روە‌ری‌بە‌درخانە‌كان، چ لە‌شێوازی‌خە‌باتی‌چە‌كداری‌، نە‌تە‌وە‌یی ‌‌و سیاسیی‌كورد بۆ بە‌دستهێنانی‌مافە‌رە‌واكانی ‌‌و چ لە‌شێوازی‌خە‌باتی‌فە‌رەە‌نگی ‌‌و چاندی‌‌و رۆشنبیریدا، بۆ هە‌موو لایە‌ك روون ‌و ئاشكران.
لە‌كۆتاییە‌كانی‌سە‌دە‌ی‌نۆزدە ‌‌و پاش ئە‌و هە‌موو قۆناغە‌سە‌خت‌و ئە‌ستە‌مە‌ی‌كە‌بە‌سە‌ر نە‌تە‌وە‌كە‌مان لە‌باكووری‌كوردستاندا هات، پاش ئە‌وە‌ی‌هیچ دە‌رە‌تان ‌و هە‌ل ‌و دە‌رفە‌تێكی‌سیاسی ‌‌و چالاكی ‌و خە‌باتی‌چە‌كداری‌لە‌باكووری‌كوردستان لە‌ئارادا نە‌ما‌و دە‌وڵە‌تی‌عوسمانی‌بە‌هە‌موو شێوە‌یە‌ك سە‌ركوت ‌و چە‌وساندنە‌وە ‌‌و ژینۆسایدی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كوردان ‌و بە‌لاڕێدابردن ‌و چە‌واشە‌كردنی‌خە‌باتی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كوردانی‌تاقی‌كردە‌وە‌، ماڵبات‌و بنە‌ماڵە‌ی‌دڵسۆز ‌و نیشتمانپە‌رە‌وە‌ری‌بە‌درخانە‌كان وە‌كوو بنە‌ماڵە‌یە‌كی‌ناودار ‌و میرنشینێكی‌دە‌ڤە‌ری‌بۆتان كە‌وتنە‌بیری‌وە‌ڕێخستنی‌شێوازێكی‌تر لە‌خە‌باتی‌كورد، كە‌ئە‌ویش خە‌باتی‌فە‌رهە‌نگی ‌‌و رۆژنامە‌وانی‌بوو. كە‌لە‌ئە‌نجامدا لە‌سە‌ر دە‌ستی‌رووناكبیر ‌و ئە‌دیب‌و چالاكڤانی‌رۆژنامە‌گە‌ریی‌كوردی‌، ئە‌میر مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخان لە 22ی ئاوریلی‌1898ی‌زایینیدا لە‌قاهێرە‌، پێتە‌ختی‌وڵاتی‌میسر، یە‌كە‌م رۆژنامە‌ی‌كوردی‌بە‌ناوی‌"كوردستان" دە‌ستی‌بە‌وە‌شان كرد.

ئە‌میر مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخان:
مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخان، كوڕی‌ئە‌مین عە‌لی‌بە‌گ، توانی‌یە‌كە‌م بڵاڤۆكی‌كوردی‌ لە 2ی بانەمەڕی 1277ی هەتاوی (22ی ئاوریلی‌1898)ی‌زایینی‌لە‌قاهێرە‌، پێتە‌ختی‌وڵاتی‌میسر‌و لە‌تاراوگە‌دا بە‌ناوی‌كوردستان (رۆژنامە‌ی‌كوردستان)‌و بە‌زمانی‌كوردی‌‌و زاراوە‌ی‌كرمانجیی سەروو ‌‌و زمانی‌توركی‌بڵاو بكاتە‌وە‌. بە‌ستێن‌و بابە‌تە‌كانی‌كوردستان فە‌رهە‌نگی‌، ئەدەبی ‌و پە‌روە‌ردە‌یی‌بوون ‌و زیاتر لە‌وڵاتانی‌میسر، بریتانیا ‌و یوگۆسلاویدا‌و بە‌شێوە‌ی‌دوو حەفتەنامە‌چاپ‌و بڵاو دە‌بۆوە‌. مێقداد بە‌سە‌ر چە‌ندین زمانی‌بیانی‌بۆ وێنە‌: فە‌رانسی‌، عە‌رە‌بی‌‌و توركی‌شارە‌زایە‌كی‌باشی‌هە‌بوو.
هە‌ڵبە‌ت لە‌سە‌ردە‌می‌شۆڕشی‌توركە‌گە‌نجە‌كاندا نووسینگە‌ی‌ئە‌م بڵاڤۆكە‌ئە‌گوازرێتە‌وە‌بۆ ئە‌ستە‌مبۆل ‌و بە‌سە‌رنووسە‌ریی‌سورە‌یا بە‌درخان بە‌گ بڵاو دە‌بێتە‌وە‌.
چاپ ‌و بڵاوبوونە‌وە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان هەتا ساڵی‌1918 درێژە‌ی‌دە‌بێ‌. خاڵێك كە‌لە‌بارە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستانە‌وە‌نابێ‌لە‌بیر بكرێ ‌‌و جێگای‌بایە‌خە‌، ئە‌مە‌یە‌كە‌چاپخانە‌ی‌ئە‌و رۆژنامە‌یە‌چاپخانە‌یە‌ك بووە‌بە‌ناوی‌"چاپخانە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان" كە‌لە‌قاهێرە‌بووە‌. بێگومان دە‌بێ‌یە‌كە‌مین چاپخانە‌ی‌كوردیش هە‌ر بە‌چاپخانە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان كە‌لە‌لایە‌ن مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخانە‌وە‌بنیات نراوە‌لە‌قە‌ڵە‌م بدە‌ین. سە‌رچاوە‌ی‌ئە‌م خاڵە‌گرینگە‌ش لە‌بابە‌تێك دایە‌كە‌لە‌ژمارە‌4‌و 5 خودی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستاندا چاپ بووە‌.

جەلادەت ئەمین بەدرخان (1893 ـ 1951):
دیپلۆمات، سیاسە‌تڤان، نووسە‌ر، زمانناس ‌و رۆژنامە‌نووس، جە‌لادە‌ت ئە‌مین عە‌لی‌بە‌درخان، بە‌پێی‌زانیاریی‌سە‌رچاوە‌كوردییە‌كان لە‌دە‌وروبە‌ری‌شاری‌ئە‌ستە‌مبۆڵی‌توركیە‌لە‌دایك بووە‌، هە‌رچە‌ند ئێنسكلۆپیدیای‌بریتانیا ناوبراو بە‌لە‌دایكبووی‌"ماكتالا"ی‌سووریە‌دە‌زانێ‌. جە‌لادە‌ت، مامۆستای‌حقووقی‌زانستگای‌ئە‌ستە‌مبۆڵی‌توركیە‌بوو ‌و توانی‌خوێندنی‌خۆی‌لە‌مونیخ تە‌واو بكات ‌و ئاشنایی‌تە‌واوی‌بە‌سەر چە‌ندین زمانی‌وە‌ك: عە‌رە‌بی‌، رووسی‌، ئاڵمانی ‌‌و فە‌رە‌نسیدا‌هە‌بووە‌. جە‌لادە‌ت بە‌درخان لە‌ساڵی‌1923ی‌زایینی‌كاتێك كە‌كە‌مالیستە‌توركە‌كان حكوومە‌تی‌كۆماریی‌توركیە‌یان راگە‌یاند، توركیە‌ی‌بە‌جێهێشت‌و رووی‌كردە‌وڵاتی‌میسر. لە‌1927دا لە‌كۆنفرانسی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كورد لە‌بە‌یرووت، كۆمیتە‌یە‌ك بە‌ناوی‌"خۆیبوون" بۆ هاوئاهە‌نگ كردن‌و رێكخستنی‌بزووتنە‌وە‌ی‌كوردە‌كان پێكهات. جە‌لادە‌ت بە‌درخان وە‌ك سە‌رۆكی‌ئە‌و كومیتە‌یە‌هە‌ڵبژێردرا. ناوبراو 3 ساڵ دواتر لە‌گە‌ڵ پرسی‌سە‌ربە‌خۆیی ‌‌و ئازادیی‌بزووتنە‌وە‌ی‌كوردانی‌هە‌رێمی‌ئاگری‌لە‌توركیە‌بە‌ناوی‌كۆماری‌ئارارات بە‌رە‌‌وروو بۆوە‌.

ناوبراو دوای‌شكستی‌بزووتنە‌وە‌ی‌ئارارات رۆیشتە‌ئێران. رە‌زاشای‌پە‌هلە‌وی‌، شای‌ئێران دە‌یهە‌ویست جە‌لادە‌ت ناچار بكات كە‌لە‌ناو بزووتنە‌وە‌ی‌كوردە‌كانی‌ئێراندا بمێنێتە‌وە ‌‌و پێشنیاری‌كۆنسوولیشی‌پێكرد بە‌ڵام ناوبراو كاتێ‌زانی‌ناتوانێ‌ناوبژیوانی‌بكات بە‌زۆر لە‌وڵات وە‌دە‌ركە‌وت.

پاشان رووی‌كردە‌عێراق، بە‌ڵام بریتانیاییە‌كان رازی‌بە‌مانە‌وە‌ی‌ئە‌و لە‌عێراق نە‌بوون ‌و لە‌ئە‌نجامدا ساڵی‌1931 روویكردە‌سووریە‌، واتە‌ئەو شوێنێك كە‌دوو دە‌یە‌ی‌ئاخری‌ژیانی‌تێیدا‌و لە‌تاراوگە‌دا تێپە‌ڕاندبوو. دوای‌شكستی‌بزووتنە‌وە‌ی‌نە‌تە‌وە‌یی‌كورد لە‌توركیە‌، ئێران‌و عێراق، جە‌لادە‌ت هۆگریی‌خۆی‌بە‌فە‌رهە‌نگ ‌و زمانی‌كوردی‌دە‌رخست، جە‌لادە‌ت لە‌ماوە‌ی‌ساڵانی‌1932 ـ 1935ی‌زایینیدا گۆڤاری‌"هاوار"ی‌لە‌سووریە‌بە‌زمانە‌كانی‌: فە‌ڕە‌نسی ‌‌و كوردی‌بڵاو كردە‌وە‌. گۆڤاری‌هاوار لە‌ماوە‌ی‌چە‌ند ساڵ دە‌رچوونیدا یارمە‌تی‌‌و هاریكاریە‌كی‌بە‌چاوی‌بە‌ئە‌دە‌بیاتی‌فولكلۆر‌و تێكستی نە‌نووسراوی‌كوردی كرد.

جە‌لادە‌ت بە‌درخان لە‌و ماوە‌یە‌دا توانی‌ئە‌لف‌و بێی‌كوردی‌بە‌پیتی‌لاتین ئامادە‌بكات‌و رێزمانێكی‌پێوە‌ری ‌‌و بنە‌مایی‌بۆ زمانی‌كوردی‌دابڕێژێ‌. جە‌لادە‌ت لە‌ماوە‌ی‌ژیانیدا لە‌گە‌ڵ براكە‌ی‌كامە‌ران بە‌درخان، توانی بڵاوكراوە‌گە‌لێكی‌وە‌كوو: هاوار، رووناهی‌، رۆژانۆ ‌و ئە‌ستێر چاپ‌و بڵاو بكە‌نە‌وە‌. جە‌لادە‌ت ساڵی‌1935 لە‌گە‌ڵ رە‌وشە‌ن بە‌درخان زە‌ماوە‌ندی‌كرد. بە‌رهە‌می‌ئە‌و ژیانە‌دوو منداڵە‌بە‌ناوە‌كانی‌: جە‌مشید ‌و سینەم خان. جە‌لادە‌ت لە‌ماوە‌ی‌ساڵانی‌كۆتایی‌ژیانیدا تووشی‌زۆر گرفتی‌تاقە‌ت پڕووكێنی‌نە‌داری ‌‌و ئابووری‌هاتووە‌‌و رووی‌كردۆتە‌كاری‌وە‌رزێڕی‌. هەتا ئە‌وە‌ی‌كە‌لە‌مانگی‌جوولای‌1951دا نە‌خۆشی‌بڕستی‌لێ‌دە‌بڕێ ‌‌و كۆچی‌دوایی‌دە‌كات. جە‌لادە‌ت چە‌ندین كتێبی‌لە‌بواری‌مێژووی‌كوردستان ‌و چە‌ند فە‌رەە‌نگێكی‌كوردی‌ـ فە‌ڕە‌نسی‌نووسیوە‌.

كامەران بەدرخان:
كامە‌ران بە‌درخان، كوڕی‌ئە‌مین عە‌لی‌بە‌گ، شاعێر، وشە‌ناس، ئە‌دیب ‌و مێژوونووسی‌كورد، لە‌بناغە‌دانە‌رانی‌رۆژنامە‌نووسیی‌كوردە‌كە‌لە‌ماوە‌ی‌ژیانیدا چە‌ندین گۆڤاری‌بە ‌چاپ گە‌یاندووە‌. لە‌ساڵی‌1950ی‌زایینیدا كامە‌ران بە‌درخان توانی‌لقی‌زمان‌‌و ئە‌دە‌بی‌كوردی‌لە‌زانستگای‌سووربۆنی‌فە‌رانسە‌بكاتە‌وە ‌‌و خۆیشی‌لە‌وێ‌وانە‌ی‌دە‌گوتە‌وە‌. ساڵی‌1943 تا 1946 بڵاوكراوە‌ی‌رۆژانۆی‌بە‌زمانی‌كوردی ‌‌و فە‌رە‌نسی ‌‌و بە‌پێتی‌لاتین چاپ‌و بڵاو كردە‌وە‌.

ناوبراو لە‌سووریە‌دا بڵاوكراوە‌كانی‌"ئە‌ستێر"‌و "رووناهی‌"ی چاپ كرد‌و لە‌بڵاڤۆكی‌"كوردستان"دا هاوكارییەكی زۆری براكە‌ی‌خۆی‌، مێقداد مێدحە‌ت بە‌درخانی‌كرد.

ئەمیر سورەیا بەدرخان:
ئە‌میر سورە‌یا، كوڕی‌ئە‌مین بە‌گ بە‌درخانە‌. ناوبراو لە‌و كە‌سانە‌یە‌كە‌لە‌دە‌ركردنی‌رێككە‌وتننامە‌ی‌"سێڤە‌ر"دا رۆڵێكی‌بە‌رچاوی‌هە‌بوو. بە‌وتە‌ی‌دانە‌ری‌مێژووی‌ناودارانی‌كورد ئە‌میر سورە‌یا، رێكخە‌ری‌سیاسیی‌مێژووی‌كوردستان بووە‌. ئە‌میر سورە‌یا، خوێندنی‌لە‌ئە‌ستە‌مبۆڵ تە‌واو كرد‌و هە‌ر لە‌وێش رۆژنامە‌ی‌كوردستانی‌بە‌زمانی‌كوردی‌‌و توركی‌چاپ‌و بڵاو دە‌كردە‌وە‌. ئە‌میر سورە‌یا، شارزاییە‌كی‌تە‌واوی‌لە‌زمانە‌كانی‌: فە‌رە‌نسی‌، عە‌رە‌بی‌، فارسی‌‌و توركیدا هە‌بووە‌. ئە‌میر سورە‌یا، گۆڤاری‌"ژین"ی‌لە‌قاهێرە‌بە‌شێوە‌ی‌دوو حەفتەنامە‌‌و بە‌زمانە‌كانی‌: كوردی‌، توركی‌‌و عە‌رە‌بی‌چاپ‌و بڵاو دە‌كردە‌وە‌. كە‌گوایە‌ئە‌و گۆڤارە‌درێژە‌ی‌رۆژنامە‌ی‌كوردستان بووە‌.

بێگومان بنە‌ماڵە‌ی‌بە‌درخان لە‌و نموونە‌بنە‌ماڵە‌بە‌ناوبانگانە‌ی‌كوردانن‌كە‌هە‌م لە‌بواری‌سیاسی‌‌و هە‌م لە‌بواری‌فە‌رهە‌نگیدا چالاك بوون ‌و لە‌پە‌نای‌خە‌باتی‌سیاسیی‌خۆیاندا روویان كردۆتە‌چالاكی‌‌و خە‌باتی‌فە‌رهە‌نگیش ‌و بە‌چاپی‌گۆڤار ‌و رۆژنامە‌، خزمتێكی‌بە‌نرخ ‌و گرینگیان بە‌نە‌تە‌وە‌ی‌كورد كردووە‌. هە‌وڵ ‌و چالاكییە‌كانی‌ئە‌و بنە‌ماڵە‌یە‌لە‌راستای‌پە‌رە‌پێدانی‌كولتور‌و چالاكیی‌سیاسیی‌كورددا، بۆتە‌یە‌كێك لە‌هۆكارە‌گرینگە‌كانی‌سە‌رهە‌ڵدانی‌ئە‌ندێشە‌‌و بیری‌ناسیۆنالیزمی‌كوردی‌لە‌كوردستان‌و فۆرم ‌و قە‌وارە‌ی‌نوێی‌پێ‌بە‌خشیوە ‌و هەتا هەتایە رۆڵی ئەو بنەماڵیە كە وەك ئەستێرەی درەوشاوەی رۆژنامەگەریی كوردی دەدرەوشێتەوە، لەبیر ناكرێ‌. ئێستا پاش 113 ساڵ بەسەر دەرچوونی یەكەم رۆژنامەی كوردی كە وەك رۆژی رۆژنامەنووسیی كوردی ناودێر كراوە، لە كوردستانی عێراق كە بە بەهەشتی رۆژنامەنووسیی رۆژهەڵات ناوبانگی دەركردوە، گەشە و بەرەو پێشڤەچوونێكی بەرچاوی بینیوە وپێگەی تایبەتی خۆی هەیە.

داهاتووی نادیاری رۆژنامەنووسیی كوردی لە كوردستانی ئێران:
لە كوردستانی ئێران بە هۆی زەبر و زەنگ و سەركوتی رۆژنامەنووسان و داخستنی زۆربەی گۆڤار و رۆژنامە و حەفتەنامە كوردییەكان هیچ دەرەتانێك بۆ نووسین و چاپ و وەشان نەماوەتەوە.
ئەو شەپۆلە بەرینە لە رۆژنامەگەریی مۆدێڕن لە ناوەڕاستی دەیەی 70وە دەستی پێكردبوو، توانی ببێتە هۆی سەرهەڵدانی چەندین حەفتەنامە، دوو حەفتەناتمە و گۆڤار و نامیلكەی جۆراوجۆر لە كوردستانی ئێران و تەكان و گیان و گوڕێكی تر كرا بە بەر رەوتی رۆژنامەنووسیی كوردیدا.
بەڵام ئەم رەوتە زۆری نەخایاند و لە كاتێكدا بەرو ئەوە هەنگاوی دەنا كە شوناس، پێناسە و فۆرمی تایبەت بە خۆی بگرێت، لەگەڵ هاتنی دەسەڵاتی مەحموود ئەحمەدی نژاد زەبر و زەنگ و داخستنی رۆژنامە و حەفتەنامەكان دەستی پێكرد، دەستەی نووسەران و ستافی كارا و چالاكانی بیاڤی چاپەمەنیی كورد دەستبەسەر و رەوانەی زیندان كران. لە ساڵی 1383ەوە هەتا ساڵی 1388 لە ماوەی ئەو 5 ساڵەدا دژوار و ئەستەمیترین قۆناغ بووە بۆ رۆژنامەنووسانی كورد لە كوردستانی ئێران. چونكە لە ئاستی ئێراندا كوردستان پتر لە هەموو ناوچەكانی رۆژنامەنووسی زیندانیی هەبووە و زیاتر لە 10 رۆژنامەنووسی كورد لە زیندانەكان بوون و تەنانەت حوكمی ئیعدامیشیان بۆ بڕایەوە. ئێستاش محەممەد سدیق كەبوودوەند و عەدنان حەسەنپوور دوو رۆژنامەنووسی كورد بە پێشینەترین رۆژنامەنووسی زیندانی ئێران كە هێشتا لە زیندان دان.
لە كاتێكدا یادی سەد و چوارد‌ە‌یه‌مین ساڵرۆِژی رۆژنامەگەریی كوردی دەكەینەوە رەوشی رۆژنامەگەری لە كوردستانی ئێران بە ئاقارێكی ناڕووندا تێدەپەڕێ‌و رۆژنامەكان داخراون، دەرتان و دەرفەتەكان رەویونەتەوە و نائومێدی و بێ‌هێوایی باڵی بەسەر دۆخی رۆژنامەنووسیدا كێشاوە و زەبر و زەنگ بەردەوامە.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.