• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢١ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠١ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

رووبەڕووبوونەوەی ئێران و توركیە لە ناوچەدا

زایینی: ٢٢-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠٢/٠٣ - ١٨:٠٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
رووبەڕووبوونەوەی ئێران و توركیە لە ناوچەدا
وەرگێڕان لە ئینگیزییەوە: رێبوار فانی

وەرگێڕان بۆ كوردی: كوردستان

رووداوی بەهاری عەرەبی، پەرەی بە ركەبەریی ئیدئۆلۆژیك لە نێوان تاران و ئانكارا داوە. بەهاری رابردوو، حكوومەتی ئێران بانگەشەی بۆ ئەوە كرد كە ئەو شۆڕشانەی كە لە هێندێ وڵاتی عەرەبیدا روویان داوە، لەو شۆڕشە دەچێ كە چەند دەیە پێش لە ئێراندا رووی دا، شۆڕشێك كە دەتوانێ ئۆلگوویەك بێ بۆ حكوومەتەكانی دواڕۆژی ئەو وڵاتانە. بەڵام بینیمان كە لەو هەڵبژاردنانەی كە لە وڵاتانێك وەك میسر و توونێس بەڕێوە چوون، ئەو حیزبە ئیسلامییانەی كە براوەی هەڵبژاردنەكان بوون، مەیلی ئاشكرا و راشكاوانەی خۆیان بەو ئۆلگووە ئیسلامییەی لە توركیەدا هەیە، نیشان دا تا بەو شێوە حكوومەتە مەزهەبییەی لە ئێراندا زاڵە. جگە لەمە، كاتێك كە وتەبێژی گرووپی حەماس لە دێسامبێری ساڵی 2011دا، پێكهێنانی ئاڵوگۆڕ لە شێوازی ئەو حیزبەی بەرەو بەرخۆدانی بەبێ توندوتیژی راگەیاند، زەبرێكی دیكە لە پەیكەری حكوومەتی ئیسلامی لە ئێراندا درا. راگەیاندنی وەها هەڵوێستێك لە لایەن حەماس، نیشاندەری دووركەوتنەی لە سووریە و ئێران و نزیكبوونەوەی بە وڵاتانی میسر، توركیە و قەتەر بوو. سنووری دژایەتی و ناكۆكی لە نێوان ئێران و توركیە زیاتر لەوەیە كە تەنیا بە بابەتی مەزهەبی بەرتەسك ببێتەوە. كۆماری ئیسلامی، گەورەترین پشتیوانی حكوومەتی سووریەیە، ئەمەش لە كاتێكدایە كە ئانكارا دڕندەیی و توندوتیژی حكوومەتی سووریە بە توندی مەحكووم دەكات و بە خانەخوێیی بۆ كۆبوونەوەی شوورای نەتەوەیی سووریە و ئەرتەشی ئازادیبەخشی ئەم وڵاتە، بە هەموو هێزیەوە خەریكی پشتیوانی لە ئۆپۆزیسیۆنی ئەم وڵاتەیە. لە عێراقیشدا، حكوومەتی ئێران پشتیوانیی شێعەكانی ئەم وڵاتەیە، لە كاتێكدا كە توركیە چ لە بواری سیاسی و چ لە بواری ئابووری بەریانی بەلای سوننییەكان و كوردەكانە. ئەم دوو وڵاتە لەسەر پرسی دامەزراندنی سیستمی قەڵغانی دژەمووشەكی ناتۆ لە خاكی توركیە لە سێپتامبری 2011دا، ناكۆكیگەلێكیان لە نێواندا ساز بوو.

حكوومەتی توركیە بانگەشە دەكات كە وەها قەڵغانێكی دژەمووشەكی لە بەرامبەر ئێراندا پەرەنەسەندووە. سەرەڕای ئەمە، بەرپرسانی سیاسی ئێران لە مانگی دێسامبردا هۆشدارییان دا كە ئەگەر لە لایەن ئەمریكا و ئیسرائیلەوە هێرش بكرێتە سەریان، ئەوانیش دەست دەدەنە كردەوەی تۆڵەئەستێنانە لە خاكی توركیەدا.

لە سەرەتای هاتنەسەركاری حیزبی دادوگەشەپێدان لە توركیەدا، زۆرێك لە كارناسانی سیاسی لەسەر ئەو باوەڕە بوون كە توركیە بەرەو دووركەوتنەوە لە رۆژئاوا و نزیكبوونەوە لە رۆژهەڵات هەنگاو دەنێ، چوونكە كردەوەگەلێك وەك بوون نێوبژیوانی توركیە بۆ ئاڵووێری سووتەمەنی ناوكی بۆ ئێران لە ساڵی 2011دا یان تەنانەت دژایەتیی توركیە لەگەڵ دانانی گەمارۆی نوێ دژی ئێران، ئەو گومانەیان دروست كردبوو. لە راستیدا لە ماوەی یەك دەیەی رابردوو، سیاسەتی دەرەكی توركیە، شتەیەك پتر لە گۆڕەپانێك بۆ ململانێی رۆژئاوا و رۆژهەڵات یان ململانێی ئامریكا و ئێران نەبووە. حیزبی دادوگەشەپێدان لە توركیە، سەرنج و تەركیزی خۆی خستە سەر مینانەڕۆیی و مۆدێرنیزم، بەڵام نەك لەسەر بنەمای پێوەندیی دۆستانە لەگەڵ رۆژئاوا، بەڵكوو لەسەر بنەمای سیستمێكی دێموكراتیك و پراگماتیست كە خۆی پێناسەی كردبوو. ئەگەرچی كادری رێبەری ئەم حیزبە، مەیلگەلێكی مەزهەبییان هەیە، بەڵام وەها مەیلگەلێكیان بەسەر سیستمی حكوومەتی لە توركیەدا نەسەپاندووە. مەسەلەیەكی شایانی باسی دیكە، ئاڵوگۆڕی سیاسەتی دەرەكی توركیە لە پێوەندی لەگەڵ كوردستان و عێراقدایە. لە روانگەی حكوومەتی پێشووی توركیەوە، كوردستانی عێراق بە هەڕەشەیەكی مەزن دەژمێردرا. چوونكە لەسەر ئەو باوەڕە بوون كە ئەو نیگەرانییەیان هەبوو كە كوردەكانی كوردستانی توركیە لەگەڵ كوردەكانی عێراق بتوانن چالاكییەكانی لە پێناو دامەزراندنی كوردستانێكی گەورەتر چڕ بكەنەوە.

بەڵام هەنووكە، حیزبی دادوگەشەپێدان، كوردستانی عێراق وەكوو دەرەتانێك بۆ سەرمایەدانانی ئابووری چاو لێدەكا. لە یەك دەیەی رابردوودا، كومپانیگەلێكی زۆر لە لایەن توركیەوە لەم ناوچەدا دەستیان بە كار كردووە. رەجەب تەیب ئۆردۆغان، سەرۆكوەزیرانی توركیە لە ساڵی 2011، فڕۆكەخانەی نێونەتەوەیی و هەروەها كونسولگەریی توركیەی لە شاری هەولێر، پێتەختی حكوومەتی هەرێمی كوردستان كردەوە.

جگە لەمە، ئانكارا گرینگییەكی زۆر دەدا بەو ئاڵوگۆڕانەی لە میسر، غەززە و توونێس روو دەدەن، چوونكە خەڵكی ئەو ناوچانە پێوەندیگەلێكی قووڵی مەزهەبی و مێژووییان لەگەڵ توركیەدا هەیە.

حكوومەتی هەنووكەی توركیە هەوڵی داوە تا ئەو شوێنەی دەلوێ، بە شێوەیەكی پراگماتیستانە، سیاسەتەكانی بەرەوپێش بەرێ و خۆی لە ناكۆكییە فیرقەییەكان لە وڵاتانێك وەك لوبنان، سووریە و بەتایبەت عێراق دوور رابگرێ. بەپێچەوانەی وڵاتگەلێك وەك ئێران كە خۆی بە پشتیوانیی شێعەكانی ناوچەكە یان عەرەبستان كە خۆی بە پشتیوانیی سوونییەكان دەزانێ.

بەڵام لە لایەكی دیكەوە، راستییەكانی ناوچەكە سیاسەتی كردەوەگەرایانە و ئارمانگەرایانەی توركیەی بە چالێش كێشاوە. لەوانە دەكرێ ئاماژە بە ناسەركەوتووبوونی توركیە لە پێكهێنانی پردی پێوەندی لە نێوان ئێران و رۆژئاوا لەسەر پرسی ناوكی ئاماژە بكرێ. سەرەڕای هەوڵی توركیە بۆ خۆبواردن لە باسە فیرقەییەكان، بەڵام هێشتا ئەو وڵاتە لە پێكهێنانی پێوەندیی توندوتۆڵ لەگەڵ شێعەكانی ناوچەكە سەركەوتوو نەبووە. نووری مالكی، سەرۆكوەزیرانی عێراق وەكوو كەسێك كە بە هاوپەیمانی ئێران ناسراوە، بە بەردەوامی بە دژی دەستێوەردانەكانی توركیە لە كاروباری سیاسیی عێراق قسەی كردووە.

لە سووریەیش، شوێنێك كە رێژیمی عەلەوی ئەسەد بە شێوەیەكی دڕندانە كەمایەتیی سووننی سەركوت دەكات، دووفاقییەكی ئاشكرا سەری هەڵداوە، چوونكە توركیە لە ئۆپۆزیسیۆنی ئەم وڵاتە پشتیوانی دەكا كە رێبەرە بەرچاوەكانی سووننی مەزهەبن.

ئێران لەو مۆدێلی ئیسلامی لیبراڵییە كە لە توركیەدا زاڵە و لە لایەن وڵاتانی دیكەوە ناوچەكەوە سەرنجی پێ دەدرێ، تۆقیوە. كاریگەرییە ناوچەییەكانی كۆماری ئیسلامی كە خۆی وەكوو ئاڵاهەڵگری ئیسلام لە ناوچەكە دەناسێنێ، هەر ئێستا كەوتووەتە ژێر سێبەری توركیە و ئەمەیش دەكرێ بۆ هەموو ئەو كەسانەی كە ئاواتی رۆژهەڵاتی ناڤینێكی ئازاد، دێموكراتیك و لێوانلێو لە ئاشتییان هەیە، هەواڵێكی خۆش بێ.

سەرچاوە:
Foreign Afffairs.com
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: