• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٨ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٧ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی  

رووبەڕووبوونەوەی ئێران و توركیە لە ناوچەدا

زایینی: ٢٢-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠٢/٠٣ - ١٨:٠٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
رووبەڕووبوونەوەی ئێران و توركیە لە ناوچەدا
وەرگێڕان لە ئینگیزییەوە: رێبوار فانی

وەرگێڕان بۆ كوردی: كوردستان

رووداوی بەهاری عەرەبی، پەرەی بە ركەبەریی ئیدئۆلۆژیك لە نێوان تاران و ئانكارا داوە. بەهاری رابردوو، حكوومەتی ئێران بانگەشەی بۆ ئەوە كرد كە ئەو شۆڕشانەی كە لە هێندێ وڵاتی عەرەبیدا روویان داوە، لەو شۆڕشە دەچێ كە چەند دەیە پێش لە ئێراندا رووی دا، شۆڕشێك كە دەتوانێ ئۆلگوویەك بێ بۆ حكوومەتەكانی دواڕۆژی ئەو وڵاتانە. بەڵام بینیمان كە لەو هەڵبژاردنانەی كە لە وڵاتانێك وەك میسر و توونێس بەڕێوە چوون، ئەو حیزبە ئیسلامییانەی كە براوەی هەڵبژاردنەكان بوون، مەیلی ئاشكرا و راشكاوانەی خۆیان بەو ئۆلگووە ئیسلامییەی لە توركیەدا هەیە، نیشان دا تا بەو شێوە حكوومەتە مەزهەبییەی لە ئێراندا زاڵە. جگە لەمە، كاتێك كە وتەبێژی گرووپی حەماس لە دێسامبێری ساڵی 2011دا، پێكهێنانی ئاڵوگۆڕ لە شێوازی ئەو حیزبەی بەرەو بەرخۆدانی بەبێ توندوتیژی راگەیاند، زەبرێكی دیكە لە پەیكەری حكوومەتی ئیسلامی لە ئێراندا درا. راگەیاندنی وەها هەڵوێستێك لە لایەن حەماس، نیشاندەری دووركەوتنەی لە سووریە و ئێران و نزیكبوونەوەی بە وڵاتانی میسر، توركیە و قەتەر بوو. سنووری دژایەتی و ناكۆكی لە نێوان ئێران و توركیە زیاتر لەوەیە كە تەنیا بە بابەتی مەزهەبی بەرتەسك ببێتەوە. كۆماری ئیسلامی، گەورەترین پشتیوانی حكوومەتی سووریەیە، ئەمەش لە كاتێكدایە كە ئانكارا دڕندەیی و توندوتیژی حكوومەتی سووریە بە توندی مەحكووم دەكات و بە خانەخوێیی بۆ كۆبوونەوەی شوورای نەتەوەیی سووریە و ئەرتەشی ئازادیبەخشی ئەم وڵاتە، بە هەموو هێزیەوە خەریكی پشتیوانی لە ئۆپۆزیسیۆنی ئەم وڵاتەیە. لە عێراقیشدا، حكوومەتی ئێران پشتیوانیی شێعەكانی ئەم وڵاتەیە، لە كاتێكدا كە توركیە چ لە بواری سیاسی و چ لە بواری ئابووری بەریانی بەلای سوننییەكان و كوردەكانە. ئەم دوو وڵاتە لەسەر پرسی دامەزراندنی سیستمی قەڵغانی دژەمووشەكی ناتۆ لە خاكی توركیە لە سێپتامبری 2011دا، ناكۆكیگەلێكیان لە نێواندا ساز بوو.

حكوومەتی توركیە بانگەشە دەكات كە وەها قەڵغانێكی دژەمووشەكی لە بەرامبەر ئێراندا پەرەنەسەندووە. سەرەڕای ئەمە، بەرپرسانی سیاسی ئێران لە مانگی دێسامبردا هۆشدارییان دا كە ئەگەر لە لایەن ئەمریكا و ئیسرائیلەوە هێرش بكرێتە سەریان، ئەوانیش دەست دەدەنە كردەوەی تۆڵەئەستێنانە لە خاكی توركیەدا.

لە سەرەتای هاتنەسەركاری حیزبی دادوگەشەپێدان لە توركیەدا، زۆرێك لە كارناسانی سیاسی لەسەر ئەو باوەڕە بوون كە توركیە بەرەو دووركەوتنەوە لە رۆژئاوا و نزیكبوونەوە لە رۆژهەڵات هەنگاو دەنێ، چوونكە كردەوەگەلێك وەك بوون نێوبژیوانی توركیە بۆ ئاڵووێری سووتەمەنی ناوكی بۆ ئێران لە ساڵی 2011دا یان تەنانەت دژایەتیی توركیە لەگەڵ دانانی گەمارۆی نوێ دژی ئێران، ئەو گومانەیان دروست كردبوو. لە راستیدا لە ماوەی یەك دەیەی رابردوو، سیاسەتی دەرەكی توركیە، شتەیەك پتر لە گۆڕەپانێك بۆ ململانێی رۆژئاوا و رۆژهەڵات یان ململانێی ئامریكا و ئێران نەبووە. حیزبی دادوگەشەپێدان لە توركیە، سەرنج و تەركیزی خۆی خستە سەر مینانەڕۆیی و مۆدێرنیزم، بەڵام نەك لەسەر بنەمای پێوەندیی دۆستانە لەگەڵ رۆژئاوا، بەڵكوو لەسەر بنەمای سیستمێكی دێموكراتیك و پراگماتیست كە خۆی پێناسەی كردبوو. ئەگەرچی كادری رێبەری ئەم حیزبە، مەیلگەلێكی مەزهەبییان هەیە، بەڵام وەها مەیلگەلێكیان بەسەر سیستمی حكوومەتی لە توركیەدا نەسەپاندووە. مەسەلەیەكی شایانی باسی دیكە، ئاڵوگۆڕی سیاسەتی دەرەكی توركیە لە پێوەندی لەگەڵ كوردستان و عێراقدایە. لە روانگەی حكوومەتی پێشووی توركیەوە، كوردستانی عێراق بە هەڕەشەیەكی مەزن دەژمێردرا. چوونكە لەسەر ئەو باوەڕە بوون كە ئەو نیگەرانییەیان هەبوو كە كوردەكانی كوردستانی توركیە لەگەڵ كوردەكانی عێراق بتوانن چالاكییەكانی لە پێناو دامەزراندنی كوردستانێكی گەورەتر چڕ بكەنەوە.

بەڵام هەنووكە، حیزبی دادوگەشەپێدان، كوردستانی عێراق وەكوو دەرەتانێك بۆ سەرمایەدانانی ئابووری چاو لێدەكا. لە یەك دەیەی رابردوودا، كومپانیگەلێكی زۆر لە لایەن توركیەوە لەم ناوچەدا دەستیان بە كار كردووە. رەجەب تەیب ئۆردۆغان، سەرۆكوەزیرانی توركیە لە ساڵی 2011، فڕۆكەخانەی نێونەتەوەیی و هەروەها كونسولگەریی توركیەی لە شاری هەولێر، پێتەختی حكوومەتی هەرێمی كوردستان كردەوە.

جگە لەمە، ئانكارا گرینگییەكی زۆر دەدا بەو ئاڵوگۆڕانەی لە میسر، غەززە و توونێس روو دەدەن، چوونكە خەڵكی ئەو ناوچانە پێوەندیگەلێكی قووڵی مەزهەبی و مێژووییان لەگەڵ توركیەدا هەیە.

حكوومەتی هەنووكەی توركیە هەوڵی داوە تا ئەو شوێنەی دەلوێ، بە شێوەیەكی پراگماتیستانە، سیاسەتەكانی بەرەوپێش بەرێ و خۆی لە ناكۆكییە فیرقەییەكان لە وڵاتانێك وەك لوبنان، سووریە و بەتایبەت عێراق دوور رابگرێ. بەپێچەوانەی وڵاتگەلێك وەك ئێران كە خۆی بە پشتیوانیی شێعەكانی ناوچەكە یان عەرەبستان كە خۆی بە پشتیوانیی سوونییەكان دەزانێ.

بەڵام لە لایەكی دیكەوە، راستییەكانی ناوچەكە سیاسەتی كردەوەگەرایانە و ئارمانگەرایانەی توركیەی بە چالێش كێشاوە. لەوانە دەكرێ ئاماژە بە ناسەركەوتووبوونی توركیە لە پێكهێنانی پردی پێوەندی لە نێوان ئێران و رۆژئاوا لەسەر پرسی ناوكی ئاماژە بكرێ. سەرەڕای هەوڵی توركیە بۆ خۆبواردن لە باسە فیرقەییەكان، بەڵام هێشتا ئەو وڵاتە لە پێكهێنانی پێوەندیی توندوتۆڵ لەگەڵ شێعەكانی ناوچەكە سەركەوتوو نەبووە. نووری مالكی، سەرۆكوەزیرانی عێراق وەكوو كەسێك كە بە هاوپەیمانی ئێران ناسراوە، بە بەردەوامی بە دژی دەستێوەردانەكانی توركیە لە كاروباری سیاسیی عێراق قسەی كردووە.

لە سووریەیش، شوێنێك كە رێژیمی عەلەوی ئەسەد بە شێوەیەكی دڕندانە كەمایەتیی سووننی سەركوت دەكات، دووفاقییەكی ئاشكرا سەری هەڵداوە، چوونكە توركیە لە ئۆپۆزیسیۆنی ئەم وڵاتە پشتیوانی دەكا كە رێبەرە بەرچاوەكانی سووننی مەزهەبن.

ئێران لەو مۆدێلی ئیسلامی لیبراڵییە كە لە توركیەدا زاڵە و لە لایەن وڵاتانی دیكەوە ناوچەكەوە سەرنجی پێ دەدرێ، تۆقیوە. كاریگەرییە ناوچەییەكانی كۆماری ئیسلامی كە خۆی وەكوو ئاڵاهەڵگری ئیسلام لە ناوچەكە دەناسێنێ، هەر ئێستا كەوتووەتە ژێر سێبەری توركیە و ئەمەیش دەكرێ بۆ هەموو ئەو كەسانەی كە ئاواتی رۆژهەڵاتی ناڤینێكی ئازاد، دێموكراتیك و لێوانلێو لە ئاشتییان هەیە، هەواڵێكی خۆش بێ.

سەرچاوە:
Foreign Afffairs.com
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٢ لەم ژمارەیەدا:

ــ شکستی کەرکووک کۆتایی ڕێگا نییە!
ــ ڕەوایی چەک و ڕەوایی خەڵکی
ــ ئیمپراتوریی نافەرمی ئێرانی
ــ دەسەڵات و کۆمەڵگا