• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٩ی ژانویەی ٢٠١٨ی زایینی - ٢٩ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی  

رووبەڕووبوونەوەی ئێران و توركیە لە ناوچەدا

زایینی: ٢٢-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠٢/٠٣ - ١٨:٠٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
رووبەڕووبوونەوەی ئێران و توركیە لە ناوچەدا
وەرگێڕان لە ئینگیزییەوە: رێبوار فانی

وەرگێڕان بۆ كوردی: كوردستان

رووداوی بەهاری عەرەبی، پەرەی بە ركەبەریی ئیدئۆلۆژیك لە نێوان تاران و ئانكارا داوە. بەهاری رابردوو، حكوومەتی ئێران بانگەشەی بۆ ئەوە كرد كە ئەو شۆڕشانەی كە لە هێندێ وڵاتی عەرەبیدا روویان داوە، لەو شۆڕشە دەچێ كە چەند دەیە پێش لە ئێراندا رووی دا، شۆڕشێك كە دەتوانێ ئۆلگوویەك بێ بۆ حكوومەتەكانی دواڕۆژی ئەو وڵاتانە. بەڵام بینیمان كە لەو هەڵبژاردنانەی كە لە وڵاتانێك وەك میسر و توونێس بەڕێوە چوون، ئەو حیزبە ئیسلامییانەی كە براوەی هەڵبژاردنەكان بوون، مەیلی ئاشكرا و راشكاوانەی خۆیان بەو ئۆلگووە ئیسلامییەی لە توركیەدا هەیە، نیشان دا تا بەو شێوە حكوومەتە مەزهەبییەی لە ئێراندا زاڵە. جگە لەمە، كاتێك كە وتەبێژی گرووپی حەماس لە دێسامبێری ساڵی 2011دا، پێكهێنانی ئاڵوگۆڕ لە شێوازی ئەو حیزبەی بەرەو بەرخۆدانی بەبێ توندوتیژی راگەیاند، زەبرێكی دیكە لە پەیكەری حكوومەتی ئیسلامی لە ئێراندا درا. راگەیاندنی وەها هەڵوێستێك لە لایەن حەماس، نیشاندەری دووركەوتنەی لە سووریە و ئێران و نزیكبوونەوەی بە وڵاتانی میسر، توركیە و قەتەر بوو. سنووری دژایەتی و ناكۆكی لە نێوان ئێران و توركیە زیاتر لەوەیە كە تەنیا بە بابەتی مەزهەبی بەرتەسك ببێتەوە. كۆماری ئیسلامی، گەورەترین پشتیوانی حكوومەتی سووریەیە، ئەمەش لە كاتێكدایە كە ئانكارا دڕندەیی و توندوتیژی حكوومەتی سووریە بە توندی مەحكووم دەكات و بە خانەخوێیی بۆ كۆبوونەوەی شوورای نەتەوەیی سووریە و ئەرتەشی ئازادیبەخشی ئەم وڵاتە، بە هەموو هێزیەوە خەریكی پشتیوانی لە ئۆپۆزیسیۆنی ئەم وڵاتەیە. لە عێراقیشدا، حكوومەتی ئێران پشتیوانیی شێعەكانی ئەم وڵاتەیە، لە كاتێكدا كە توركیە چ لە بواری سیاسی و چ لە بواری ئابووری بەریانی بەلای سوننییەكان و كوردەكانە. ئەم دوو وڵاتە لەسەر پرسی دامەزراندنی سیستمی قەڵغانی دژەمووشەكی ناتۆ لە خاكی توركیە لە سێپتامبری 2011دا، ناكۆكیگەلێكیان لە نێواندا ساز بوو.

حكوومەتی توركیە بانگەشە دەكات كە وەها قەڵغانێكی دژەمووشەكی لە بەرامبەر ئێراندا پەرەنەسەندووە. سەرەڕای ئەمە، بەرپرسانی سیاسی ئێران لە مانگی دێسامبردا هۆشدارییان دا كە ئەگەر لە لایەن ئەمریكا و ئیسرائیلەوە هێرش بكرێتە سەریان، ئەوانیش دەست دەدەنە كردەوەی تۆڵەئەستێنانە لە خاكی توركیەدا.

لە سەرەتای هاتنەسەركاری حیزبی دادوگەشەپێدان لە توركیەدا، زۆرێك لە كارناسانی سیاسی لەسەر ئەو باوەڕە بوون كە توركیە بەرەو دووركەوتنەوە لە رۆژئاوا و نزیكبوونەوە لە رۆژهەڵات هەنگاو دەنێ، چوونكە كردەوەگەلێك وەك بوون نێوبژیوانی توركیە بۆ ئاڵووێری سووتەمەنی ناوكی بۆ ئێران لە ساڵی 2011دا یان تەنانەت دژایەتیی توركیە لەگەڵ دانانی گەمارۆی نوێ دژی ئێران، ئەو گومانەیان دروست كردبوو. لە راستیدا لە ماوەی یەك دەیەی رابردوو، سیاسەتی دەرەكی توركیە، شتەیەك پتر لە گۆڕەپانێك بۆ ململانێی رۆژئاوا و رۆژهەڵات یان ململانێی ئامریكا و ئێران نەبووە. حیزبی دادوگەشەپێدان لە توركیە، سەرنج و تەركیزی خۆی خستە سەر مینانەڕۆیی و مۆدێرنیزم، بەڵام نەك لەسەر بنەمای پێوەندیی دۆستانە لەگەڵ رۆژئاوا، بەڵكوو لەسەر بنەمای سیستمێكی دێموكراتیك و پراگماتیست كە خۆی پێناسەی كردبوو. ئەگەرچی كادری رێبەری ئەم حیزبە، مەیلگەلێكی مەزهەبییان هەیە، بەڵام وەها مەیلگەلێكیان بەسەر سیستمی حكوومەتی لە توركیەدا نەسەپاندووە. مەسەلەیەكی شایانی باسی دیكە، ئاڵوگۆڕی سیاسەتی دەرەكی توركیە لە پێوەندی لەگەڵ كوردستان و عێراقدایە. لە روانگەی حكوومەتی پێشووی توركیەوە، كوردستانی عێراق بە هەڕەشەیەكی مەزن دەژمێردرا. چوونكە لەسەر ئەو باوەڕە بوون كە ئەو نیگەرانییەیان هەبوو كە كوردەكانی كوردستانی توركیە لەگەڵ كوردەكانی عێراق بتوانن چالاكییەكانی لە پێناو دامەزراندنی كوردستانێكی گەورەتر چڕ بكەنەوە.

بەڵام هەنووكە، حیزبی دادوگەشەپێدان، كوردستانی عێراق وەكوو دەرەتانێك بۆ سەرمایەدانانی ئابووری چاو لێدەكا. لە یەك دەیەی رابردوودا، كومپانیگەلێكی زۆر لە لایەن توركیەوە لەم ناوچەدا دەستیان بە كار كردووە. رەجەب تەیب ئۆردۆغان، سەرۆكوەزیرانی توركیە لە ساڵی 2011، فڕۆكەخانەی نێونەتەوەیی و هەروەها كونسولگەریی توركیەی لە شاری هەولێر، پێتەختی حكوومەتی هەرێمی كوردستان كردەوە.

جگە لەمە، ئانكارا گرینگییەكی زۆر دەدا بەو ئاڵوگۆڕانەی لە میسر، غەززە و توونێس روو دەدەن، چوونكە خەڵكی ئەو ناوچانە پێوەندیگەلێكی قووڵی مەزهەبی و مێژووییان لەگەڵ توركیەدا هەیە.

حكوومەتی هەنووكەی توركیە هەوڵی داوە تا ئەو شوێنەی دەلوێ، بە شێوەیەكی پراگماتیستانە، سیاسەتەكانی بەرەوپێش بەرێ و خۆی لە ناكۆكییە فیرقەییەكان لە وڵاتانێك وەك لوبنان، سووریە و بەتایبەت عێراق دوور رابگرێ. بەپێچەوانەی وڵاتگەلێك وەك ئێران كە خۆی بە پشتیوانیی شێعەكانی ناوچەكە یان عەرەبستان كە خۆی بە پشتیوانیی سوونییەكان دەزانێ.

بەڵام لە لایەكی دیكەوە، راستییەكانی ناوچەكە سیاسەتی كردەوەگەرایانە و ئارمانگەرایانەی توركیەی بە چالێش كێشاوە. لەوانە دەكرێ ئاماژە بە ناسەركەوتووبوونی توركیە لە پێكهێنانی پردی پێوەندی لە نێوان ئێران و رۆژئاوا لەسەر پرسی ناوكی ئاماژە بكرێ. سەرەڕای هەوڵی توركیە بۆ خۆبواردن لە باسە فیرقەییەكان، بەڵام هێشتا ئەو وڵاتە لە پێكهێنانی پێوەندیی توندوتۆڵ لەگەڵ شێعەكانی ناوچەكە سەركەوتوو نەبووە. نووری مالكی، سەرۆكوەزیرانی عێراق وەكوو كەسێك كە بە هاوپەیمانی ئێران ناسراوە، بە بەردەوامی بە دژی دەستێوەردانەكانی توركیە لە كاروباری سیاسیی عێراق قسەی كردووە.

لە سووریەیش، شوێنێك كە رێژیمی عەلەوی ئەسەد بە شێوەیەكی دڕندانە كەمایەتیی سووننی سەركوت دەكات، دووفاقییەكی ئاشكرا سەری هەڵداوە، چوونكە توركیە لە ئۆپۆزیسیۆنی ئەم وڵاتە پشتیوانی دەكا كە رێبەرە بەرچاوەكانی سووننی مەزهەبن.

ئێران لەو مۆدێلی ئیسلامی لیبراڵییە كە لە توركیەدا زاڵە و لە لایەن وڵاتانی دیكەوە ناوچەكەوە سەرنجی پێ دەدرێ، تۆقیوە. كاریگەرییە ناوچەییەكانی كۆماری ئیسلامی كە خۆی وەكوو ئاڵاهەڵگری ئیسلام لە ناوچەكە دەناسێنێ، هەر ئێستا كەوتووەتە ژێر سێبەری توركیە و ئەمەیش دەكرێ بۆ هەموو ئەو كەسانەی كە ئاواتی رۆژهەڵاتی ناڤینێكی ئازاد، دێموكراتیك و لێوانلێو لە ئاشتییان هەیە، هەواڵێكی خۆش بێ.

سەرچاوە:
Foreign Afffairs.com
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٦ لەم ژمارەیەدا:

ــ دەنگی راسانی گەلان نابیستن
ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
ــ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
  • شەپۆلەکانی شار شەپۆلەکانی شار
    شەپۆلەکانی شار پڕە لە هەست و سۆزی نیشتمانپەروەری و نەخشێنەری ئەو جووڵە و راچەنینانەیە کە لە نێو کۆمەڵی کوردەواریدا بە نهێنی و دوور لە چاوی داگیرکەر، بەردەوام لە گەشە و هەڵچووندان.
  • تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە تەیموور مستەفایی: هێزە نیزامییەکانی ئێران نەتەنیا نابێت لە سەرکوتی خۆپێشاندەراندا بەشداری بکەن، بەڵکوو دەبێت هاوکاری بەئەنجام گەیاندنی ئەو حەرەکەتە بن کە بە قازانجی هەموو لایەکە
    دەقی وتووێژی کاک تەیموور مستەفایی، ئەندامی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەرپرسی کۆمیسیۆنی تەشکیلاتی حیزب لەسەر خۆپێشاندانە سەرانسەرییەکانی ئێران و بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوی ئەم کۆمیسیۆنە لەم پێوەندییەدا، لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک.
  • کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ کاوە ئاهەنگەری: ئیرادەی گشتی کوردەکان لە ئێران، بە هەبوونی ڕێبەرییەکی شیاو و لێوەشاو بۆ ئەم قۆناغە دەتوانێ بەشێک لە هاوکێشەکان بە قازانجی کوردستان بگۆڕێ
    خوێنەرانی بەڕێزی "کوردستان"، سەبارەت بە دوایین بارودۆخی ئێران و کوردستان و هەروەها نەخش و دەوری کورد و حیزبی دێموکرات لە هاوکێشەکاندا، ماڵپەڕی "کوردستان میدیا" وتووێژێکی لەگەڵ بەڕێز "کاوە ئاهەنگەری" چاودێری سیاسی و ئەندامی حیزبی دێموکرات ئەنجام داوە کە لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی ئێوەی خۆشەویست.
  • ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی ئێمە و وێژمانەکانی داگیرکراوی و هەڵاوێردراوی
    ئەم گوتارە ئەگەرچی لای گرووپ، ڕێکخراو و حیزبی سیاسیشەوە هەڵگیراوە، بەڵام بەوپێیەی کە ئەم دامەزراوەگەلە لە عەرزی واقیعدا کار دەکەن و پێویستیان بە دانوستان و دانیشتن و وەرگرتنی پووانی جیاواز هەیە، ئەم ڕێکارەیان هەتا ئیستە تا رادەیەک پاساو هەڵگرە؛ وەکوو تر لە ئاستی یەکانگیریی نەتەوایەتی و دینامیزمی کۆمەڵایەتییەوە هەندێک خەساریشی هەبووە کە لێرە ناگونجێ بەسەریاندا بێینەوە.
  • کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
    "ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".
  • خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد خۆپێشاندانەکانی ئێران و پرسی کورد
    لەو قۆناغەدا کە هێزەکانی رێژیم باوەڕیان بە خۆیان نەماوە و ترسی رووخان هێزی سەرکووتکەری بێ هیوا کردووە، راسانی شارەکانی کوردستان دەتوانێ زۆرترین دەسکەوت و کاریگەریی هەبێ. ئەوە دەرفەتێکە کە گەلی کورد دەتوانێ بۆ پێشخستن و نزیک بوونەوە لە ئامانجەکانی، کەڵکی شیاوی لێ وەربگرێ؛ بە تایبەتی کە لە قۆناغی نوێی خەباتدا، هۆشیاری نەتەوەیی و بەرینایی خەبات لە جاران بەرزتر و بەربڵاوترە.
  • پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا پیلانەکانی بەسیج لە نێو زانکۆکانی کوردستاندا
    لەم نێوانەدا، بەسیج، وەکوو ئامرازی سیخوڕیی حکومەت بەکار براون. بەسیج لە هەموو فەرمانگەیەکی حکومەتی و ناحکومەتی و لە واتایەکی بەربڵاوتر: لە هەموو شوێنێکدا وەکوو ڤایرۆسێک بڵاوبووەتەوە. قوتابخانەکان و زانکۆکانیش لە فیلترینی ئەم شوێنانەن. بەسیجی کوردیش، یان خۆماڵیتر بڵێم: جاشە کوردەکان، وەک باقی بەسیجییەکانی ئێران، ئەرکی تایبەتیان پێ ڕادەسپێردرێت کە بەرچاوترینیان، فرۆشتنی نیشتمان و هاوزمانەکانیانە.
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    زلهێزەکان هاتن و بێ لەبەرچاوگرتنی مافی گەلان، نەخشەی ناوچەکەیان گۆڕی؛ لە ئاکامی ئەم داڕشتنە نوێیە یەکلایەنە و نادادپەروەرانەشدا، هەندێک لە نەتەوەکان لە مافی دامەزرانی دەوڵەتی خۆیان بێبەش کران کە بەرچاوترینیان نەتەوەی کورد بوو. کورد بوو بە یەکەم قوربانی ڕەوتی نوێی نادادپەروەرانەی مێژوو، تەنیا لەبەر ئەوەیکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەم زلهێزانە یەکی نەدەگرتەوە.
  • دەنگی راسانی گەلان نابیستن دەنگی راسانی گەلان نابیستن
    لە رۆژی ٧ی بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی و لە دوایین رۆژەکانی ساڵی ٢٠١٧ی زانییندا، بزاڤی مافخوازیی نەتەوەکان و خەڵکانی ئێران دوای چەندین و چەند کۆبوونەوەی ناڕەزایی دەربڕین، وەکوو ڕووبارێکی بەلرفە، بەنداوی کۆت و بەندی هەمەڕەنگی ڕێژیمی رووخاند و لافاوێکی سەرتاسەریی لە ئێراندا وەڕی خست.
  • لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی لوقمان ئەحمەدی: هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری و شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا گرێدراوە بە بوونی فرە جەمسەری و نەبوونی هاوسەنگی هێز لە لایەک و ڕەقابەتی نێوان وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەکارهێنانی ئەم شەڕ و ئاڵۆزیانە لە لایەن ئێلیتەکانی نێو وڵاتانی بەشدار بۆ پارستنی
    زلهێزەکانی جیهان، بە تایبەت ڕوسیە و ئامریکا دەیانهەوێ پارسەنگێکی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوین پێکبهێنن کە سەقامگیر بێ و تێیدا بەرژەوەندی و نفوزی خۆیان پارێزراو بێ. رۆڵی ئامریکا و روسیە چارەنووسساز دەبێ بۆ بارودۆخی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر یەک یان هەردوو لەم وڵاتانە گەرەنتی سەقامگیری و پارسەنگی هێز بدەن بە هاوپەیمان و دۆستەکانی خۆیان لە ناوچەکە ئەو کات ئیمکانی هەیە شێوەیەک لە سەقامگیری دروست بێ.
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جوغرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس داندراوە، چون دەوڵەتی مۆدێڕن پێی وابوو تەنیا رێگەی مانەوەی، خوڵقاندنی یەک نەتەوەیە و لە پێناو ئەو ئامانجەش جوغرافیای پاشکەوتوو و پێشکەوتووی خوڵقاند.
  • کرماشان له پەنای بێپەناییدا کرماشان له پەنای بێپەناییدا
    ئەم دۆخە نالەبارە لەپاش زیاتر لە یەک مانگ، هاوکاتە لەگەڵ دەسپێکی سەرما و سۆڵە و بارینی بەفر؛ لەمبارەوە "ئەکبەر سەنجابی" فەرمانداری سەرپێڵی زەهاو باسی لە دۆخی نەشیاوی ژیانی هاووڵاتییان لە نێو خێوەتەکاندا کردووە و وتوویەتی: بەرپرسان دەبێ درک بە بارودۆخی لێقەوماوان بکەن؛ خەڵک بە دژوارییەوە لە ژێر خێوەتی ١٠ میتریدا دەژین!
  • دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا دوکتور قاسملوو، بزاڤی راسیۆنالیزمی سیاسەت لە کوردستاندا
    ئەو تایبەتمەندییەی هزری سیاسی کە لە بۆڵەبۆڵ و تەنانەت خواستی سیاسیش جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە سیستمێکی واتادارمان پێ دەبەخشێت کە کێشەی کورد لە پێوەندی لەگەڵ کێشەکانی دنیای مودێڕن و لە چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی تایبەت بەو دنیایە دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
  • داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا داهاتوی ڕەشی ئێران لە دەلاقەی بوودجەی ساڵی داهاتوودا
    ئەگەر ئەرکی سپای قودس بە دەرکەوتنەکانی قاسم سلێمانی لە ناوچەدا هەژمار بکەین ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەر کوێ شەڕ و نائارامی هەبێت، ناوبراویش لەوێیە؛ واتە سامانی وڵاتێکی وەک ئێران و کوردستان بۆ شەڕئەنگێزی و تیرۆر کەڵکی لێوەردەگیرێت و ئەوەش بەئاشکرا و بەیاسا دەیکەن.