• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٤ی ئاوریلی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٤ی بانەمەڕی ١٣٩٧ی هەتاوی  

هەوڵدان بۆ رەواییەكی‌نەبوو و دۆڕاو (ناهید حوسێنی)

زایینی: ٠٨-٠٣-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩٠/١٢/١٧ - ٠٠:٣٣ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
هەوڵدان بۆ رەواییەكی‌نەبوو و دۆڕاو (ناهید حوسێنی)
پرسگەلێك وەك ئازادییە سیاسی‌و كۆمەڵایەتییەكان، ماوەیەكی‌زۆر نییە لە كۆمەڵگای‌مرۆییدا كەوتوونەتە بەر باس و مێژووی‌ئەم چەمكانە دەگەڕێتەوە بۆ ئەم چەند سەدەی‌رابردووە و ئەو ئاڵوگۆڕە بنەڕەتییانەی‌بە سەر ئەندێشەی‌ئورووپایی‌دا هاتووە و بووەتە هۆكاری‌شكاندنی‌پێكهاتە نەریتییەكان و لەوێوە بەرەو رۆژهەڵات پەلی‌هاویشتووە.

دەربازبوون لە بازنەی‌فەلسەفەگەلێكی‌ئایینی‌وەك "جەبر و ئیختیار" وەكوو رووبەڕووبوونەوەی‌ئیرادەی‌خودا و ئیرادەی‌مرۆڤ یان ئیرادەیەكی‌ئاسمانی‌و ئیرادەیەكی‌زەوینی‌و پەیوەندیی‌نێوانیان و هەروەها لە پەیوەندی‌لەگەڵ بابەتێك بە ناوی‌"خێر و شەڕ" یان بە واتایەكی‌دیكە "چاكە و خراپە" و پێناسە كردنی بە پێی‌پێكهاتە و كولتووری‌كۆمەڵگاكان وەك ئاماژەی‌پێكرا ئەو ململانێیانە بوون كە هاندەر و هوكاری‌گەیشتنی‌هزری‌كۆمەڵگای‌مرۆڤایەتی‌بەرەو ئاراستە و چەمكە نوێیەكان بوون. ئەندێشەی‌سەردەمیانە و روانینی‌نوێ، پەیوەندیی‌نێوان خودا و مرۆڤ بە پەیوەندییەكی‌رۆحی‌و بەدەر لە تێكەڵ كردنی‌بە دەسەڵاتەوە دەبینێ‌و روانگەی‌سێكۆلاریزم وەكوو چەمكێكی‌كارا لە دنیای‌سیاسەت و دەسەڵاتدایی‌سەردەمییانەدا پێناسە دەكات. سیستمی‌دەسەڵاتداریی‌سەردەمیانە زیاتر پەرژاوەتە سەر پەیوەندیی‌نێوان مرۆڤ و مرۆڤ، واتە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و لەو سۆنگەشەوە چەمكێك بەناوی‌ئازادی‌پێناسە دەكرێت و رەهەندی‌جۆاوجۆر بەخۆیەوە دەبینێت. یەكێك لەو رەهەندانەی‌كە ئەم مەبەستی‌ئەم بابەتەی‌ئێمەیە "ئازادیی‌سیاسی‌"ە كە وەكوو كۆڵەكەی‌سەرەكیی‌هەبوونی‌دێموكراسی‌پێناسە دەكرێت و پێشێل كردنی‌ئازادییە سییاسییەكان، پێشێل كردنی‌بنەمایەكە بەناوی‌دەسەڵاتی‌خەڵك كە لە یاسای‌بنەڕەتییدا راشكاوانە ئاماژەی‌پێدەكرێت و ئەو پێشێلكارییە بە دژایەتی‌كردن لەگەڵ سەروەری‌یاسا دادەنرێت. یاسایەك كە پێناسەیەكی‌ورد لە رادەی‌هەموو رەهەندەكانی‌ئازادی‌و لەوانە ئازادیی‌سیاسی‌بەدەستەوە دەدات.

كاتێك بە شێوە گشتییەكەی‌باس لە ئازادی‌دەكەین مەبەست ئەوەیە كە ئیرادەی‌تاك بۆ گەیشتن بە مەبەستەكانی‌بەرەوڕووی‌هیچ چەشنە بەربەست یان رێگرێك نەبێتەوە، دیارە ئەوەش بەسەرنجدان بە رێژەیی‌بوونی‌ئازادیی و خوێندنەوەیەكی‌لۆژیكی‌لەو چەمكەیە لەبەرامبەر پێناسە كردنی لەسەر بنەمای‌جاڕنامەی‌جیهانیی‌مافەكانی‌مرۆڤ و ئەو سنوورانەی‌بۆ ئازادییە تاكەكەسییان لە بەرامبەر ئازادییە گشتییەكاندا دانراون. ئازادیی‌تاك لە كۆمەڵگا جیاوازەكاندا پێناسەی‌جۆراوجۆر وەردەگرێت، بەڵام بە گشتی‌لە رووی‌سیاسییەوە، ئازادی‌بیر و بۆچوون، دەربڕین، كۆبوونەوە و بڵاو كردنەوەی‌بیرو بۆچوونەكان لە رێی‌راگەیاندنی‌ئازادەوە ئەو ئازادییە بنەڕەتیانەن كە هەموو یاسا دێموكراتیكەكان لەسەریان هاوڕان.

لێرەوە و لەو سۆنگەوە وڵاتەكان بەسەر دێموكراتیك و نادێمۆكراتیكدا دابەش دەكرێن و چەمكە گشتی‌و بنەڕەتییەكان شرۆڤە دەكرێن و پێناسەكانی‌ئازادی‌و بە تایبەتی‌ئازادی‌سیاسی‌خوێندنەوەیان بۆ دەكرێت و وڵاتانێك بە پێشگری‌دێمۆكراتیكەوە پێناسەیەكی‌دروست و راستەقینە لە سیستمی‌دەسەڵاتداریی‌خۆیان دەخەنە روو و بە پێچەوانەشەوە هەن وڵاتانێك كە هەڵگری‌پێشگری‌نادێمۆكرتیك دەبن و سیستمی‌دەسەڵاتدارییان لەسەر ئەساسی‌نادێمۆكراتیك بوون وێنا دەكەن. لەو وڵاتانەدا ئازادی لە پەیوەندی‌لەگەڵ پێشێلكاری‌و دەسەڵاتێكی‌بەسەردا سەپاودا مانا دەكرێتەوە و خوێندنەوەی‌بۆ دەكرێت، لێرەدا تاكە هەستیار و دەروەستەكانی‌ئەو كۆمەڵگایانە بیر لە واتای‌راستەقینەی‌ئازادی‌دەكەنەوە و ئەوەیكە دەیانهەوێ‌لە چی‌ئازاد بن و ئەو ئازادییەی‌بیری‌لێ دەكەنەوە و خەبانی‌بۆ دەكەن بۆ چ مەبەستێكە.

یەكێك لە تایبەتمەندییە سەرەكییەكانی‌سیستمە دێموكراتیكەكان ئازادیی‌هەڵبژاردنە بۆ ئەوەی‌لەو سۆنگەوە دەسەڵات لە نێوان حیزبە سیاسییەكان و رێكخراوەكان و كەسایەتییەكاندا دەستاودەست بكرێت و بە گشتی‌شێوازێكی‌ئاسایی‌لە گۆڕینی‌دەسەڵات و دەسەڵاتدارەكانە لە رێی‌دەنگی‌خەڵكەوە، كە هەمان بنەمای‌دەسەڵاتی‌خەڵك، واتە مرۆڤ بەرامبەر بە مرۆڤ و نەك مرۆڤ بەرامبەر بە دەسەڵاتێكی‌نەگۆڕی‌ئاسمانییە.

لە لایەكی‌دیكەوە و لە خاڵی‌بەرامبەر بە سیستمە دێمۆكراتیكەكان، سیستمی‌نادێمۆكراتیك و دەسەڵاتی‌توتالیتێرە كە بە شێوەی‌رەها خۆی‌پێناسە دەكات و لادان لە یاسا و رێساكانی‌دەوڵەتی‌رەها بە خیانەت دادەنرێت و داواكاریی‌ئازادییە گشتییەكان و بە تایبەتی‌ئازادیی‌سیاسی‌سزای‌توند و تەنانەت كوشتنی‌بەدواوە دەبێت. دەسەڵاتە نادێموكراتیكەكان تێكنۆلۆژیی‌نوێ‌و كەرەستەكانی‌پەیوەندی‌گرتن وەك رۆژنامە، سینەما، رادیۆ، ئینتێرنێت و...هتد، بەكار دەهێنن بۆ ئەوەی‌كۆنترۆڵیان بەسەر هەموو خەڵكی‌ئەو وڵاتەدا هەبێت و بازنەیەك لە تاك پەرەستی‌بەدەوری‌رێبەری‌وڵاتدا درووست بكەن و پیرۆزایەتی‌پێببەخشن. بەكارهێنانی‌توندوتیژی‌و تێرۆر، ئەشكەنجە و قەڵاچۆكردن لە تایبەتمەندییەكانی‌وەها دەسەڵاتگەلێكن.

رێژیمی‌ئێران یەكێك لە نموونە هەرەبەرچاوەكانی‌سیستمە نادێموكراتیكەكانە و هەموو ئەو پێوەرانە دەگرێتەوە كە دەستنیشانی‌سیستمێكی‌توتالیتێر، رەها و سەرەڕۆ دەكەن. پێشێلكاری‌مافەكانی‌مرۆڤ لە سیستمی‌دەسەڵاتداریی‌ئێراندا هەر لە یاسای‌بنەڕەتیی‌ئەو وڵاتەوە دەست پێدەكات و تەنانەت بە خوێندنەوەیەكی‌ئاسایی‌و لە لایەن مرۆڤێكی‌ئاساییشەوە بە زەقی‌دەردەكەوێت. گرێدراوێی‌مافەكانی‌تاك بە یاسا ئاسمانییەكان و رەها و نەگۆڕ بوونی‌ئەو یاساگەلە و خوێندنەوەی‌نالۆژیكی‌و دواكەوتووانە لە ماف و دەرفەتەكان لە سای‌وەها سیستمێكدا بە ئاشكرا دەریدەخات كە ئەگەر هەندێ‌خاڵی‌رواڵەتییانەی‌ئەرێنیش لە یاسای‌بنەڕەتیی‌ئەو وڵاتەدا هێنرابێت تەنیا هەوڵێكی‌چەواشەكارانەیە و بە پاشگر و پێشگرە ئایینییەكانییەوە تەنیا لە بەرژەوەندی‌تاقمێكی‌دیاریكراودا گونجاندوویانە.

یەكێك لەو خاڵانە و لەو هەوڵە چەواشەكارانە، سیستمی‌هەڵبژاردنە لەو وڵاتەدا. بە درێژایی‌تەمەنی‌نگریس و تەژی‌لە شوورەیی‌ئەو رێژیمە بە دەیان خولی‌هەڵبژاردن لە مەجلیسەوە هەتا سەرۆك كۆماری‌بەڕێوە براون و بە دانان(انتصاب) لەبری‌هەڵبژاردن(انتخاب) پێوەرەكانی‌هەڵبژاردنی‌راستەقینەیان پێشێل كردووە و هەموو جارێك و هەرجارەش بە چەواشەكاری‌و فێڵ و تەڵەكە و بە كەڵك وەرگرتن لە سیاسەتی‌دووبەرەكی‌نانەوە لە نێوان ئیتنیك و ئایین و ئایینزاكاندا، خەڵكیان هێناوەتە سەر سندووقەكانی‌دەنگدان و ئەوەش بۆیان گرینگ نەبووە، خواستی‌خەڵك و ئەو دەنگانەن كە دراون و لە ئەنجامدا خواستی‌خۆیانیان بە ناوی‌دەنگی‌خەڵك، دەرخواردی‌هەمان خەڵك داوە و سووكایەتییان بە كەرامەت و شعووری‌خەڵك كردووە.

بە خۆشحاڵییەوە ئەوەی‌ئەمڕۆ دەبینرێت و هەستی‌پێدەكرێت بەرزبوونەوەی‌ئاستی‌هۆشیاریی‌خەڵكە و چاوەڕوان دەكرێت ئەو كۆدەنگییەی‌لە نێوان خەڵك و رێكخراو و حیزبە سیاسییەكاندا هاتۆتە ئارا جارێكی‌دیكە رێگە نەدات بەوەی‌رێژیمی‌كۆماری‌ئیسلامی‌لە مەبەستە چەواشەكارانە و نگریسەكانی‌خۆیدا سەركەوتوو بێت و رەوایی‌نەبوو و دۆڕاوی‌خۆی‌بە ناوی‌خەڵكەوە وێنا بكات.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧٢٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
ــ تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
ــ کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
ــ د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
  • ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات ئەدەبیاتی کوردی و کۆماری جیهانیی ئەدەبیات
    مێژووی سەرهەڵدانی ئەدەبی جیهانی لەلایەن پاسکال کازانۆڤا لە کتێبی کۆماری جیهانیی ئەدەبیات(ز١٣٩٢) سێ رەوتی فۆرم، گەشەسەندن و رەوتی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەخۆ گرتووە و هەر رەوتێکی لەگەڵ گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی زمانە رەسەنەکانی ئەورووپا لێکداوەتەوە و مانای کردۆتەوە.
  • د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت د.سەربەست نەبی: دەریای سپی بە هەناسەی ڕووسیه دەژمێردرێت
    مەسەلەی عەفرین جودایە لەگەڵ ئەو مەسەلەیە؛ ئەجێندای سیاسیی گەورە لە پشت ئەو هێرشە هەبوو، بۆیە ئەورووپا ئامادە بوو هێرش بکات، بەڵام بۆ عەفرین نا.
  • کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر کۆڵبەر یان کۆڵنەدەر
    ئەوەیکە لە گۆشە و کەناری وڵاتدا هێندێک خەمخۆری لەلایەن خەڵک یان خەڵکانێکدا دەبیندرێ یان هێندێک پێشکەوتن لە چەند بواری جیاجیادا دێتە ئاراوە، ئەوە هیممەت و بەرخۆدانی خەڵکە لە بەرامبەر کۆنەپەرەستی رێژیم و بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە رێژیمەوە نییە .
  • \ "هوزمانەوەن" نمونەی بەرچاوی له نێوبردنی سروشتی کوردستان
    کاتێک ئێمه دەڵێین حکوومەته داگیرکەرەکانی کوردستان به بەرنامەیەکی داڕێژراو، سەرەکیترین سەرچاوەی ژیانی نەتەوەی کوردیان کردووەتە ئامانجی هێرشەکەیان، تەنیا له ڕووی هەستی خۆشەویستی خاک و کوردبوونەوە نییه، بەڵکوو لەم ڕاستایه‌دا بەڵگه ئەوەنده زۆره که تەنیا لێکوڵینەوەیەکی کورت دەتوانێ زۆر شت ڕوون بکاتەوە، بەڵام بەداخەوه لەم بوارەشدا ئێمەی کورد کەمکارییەکی ئێجگار زۆرمان کردووه.
  • دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە دوژمنانی ئازادی چ ڕەوتە فیکرییەکیان بەدڵە
    ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی فەلسەفە و زۆربەی زانستە فیکرییەکان بدرێتەوە، هێندێ خاڵ بەرچاو دەکەوێت، کە وڵامی زۆربەی قەیرانە هزرییەکان دەدرێتەوە. ئەگەر لە بابەتێکدا دوو لایەن و هێڵی فیکری جیاواز دەکەونە ململانێیەوە، ئاکامەکەی یان دەبێتە هۆی بەزینی یەکیان، یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فکرێکی سێهەم کە ڕەنگە دڵخوازی هیچ لایەکیان نەبێت، بەڵام کۆتاییهێنەری ململانێیەکانە.
  • تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە تارمایی لە چاویلکەی فاشیزمەوە
    بنەماییترین تایبەتمەندییەکانی فاشیزم بریتییە لە پیرۆزمەندیی پەتی و سەرۆکێکی بێ هەڵە. لەلای فاشیستەکان ئەوەی هەمیشە وەک داردەست ئاپۆرەی پێ کۆنترۆڵ دەکرێ، تارماییەکی تۆقێنەرە کە بەپێی هەڵکەوتەیەکی تایبەت ئەم تارماییە لە شێوازی دوژمن، لایەن یان ئەگەرێک خۆی دەردەخات.
  • نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی
    مرۆڤێك كه له هەژاریدا ڕاگیراوه، مرۆڤێك كه نكۆڵی له ناسنامه ئێتنیكی، ئایینی یان نەتەوەییەكەی دەكرێ یان دەكەوێته بەر تەوژمی سیاسەتی تواندنەوه و سووكایەتی پێكردن یان لەژێر ستەمی جنسیدا دەژی، مرۆڤێكه كه كەرامەتی لێ زەوت كراوه.
  • شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن شەریف هەژاری: کورد خۆی دەرفەتەکان وەک پێویست ناقۆزێتەوە. بەشێک لە ھێزەکوردییەکان بوونەتە داردەستی ئێران و بە بێ ھیچ شەرمێک، فەرمانەکانی جێبەجێ ئەکەن
    گۆڕانکارییەکانی ناو کابینەی ترامپ و کاریگەرییان لە سەر سیاسەت و رووداوەکانی ناوچە، تەوەری گفتوگۆی ئەم ژمارەیەی رۆژنامەی کوردستانە لەگەڵ شەریف هەژاری، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سلێمانی، کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران
    لە دوو بابەتی پێشوودا، "شەڕی ئێران و ئیسرائیل"و بەشی یەکەمی "پاژنەی ئاشیلی ڕێژیمی ئێران"، هێڵی بەهێزی ڕێژیمی تاران (دەرەوەی سنوورەکان و کەڵک وەرگرتن لە ملیشیا و لایەنگرە شێعەکانی لە وڵاتانی ناوچە) و خاڵی لاوازی ئەو ڕێژیمە (خەڵکی ناڕازی و وەزاڵەهاتووی نێو شارەکانی ئێران) خرایە بەر باس و لێک درایەوە.
  • بێستوون، شوێنی خودای خوداکان بێستوون، شوێنی خودای خوداکان
    شاری بێستوون، یەکێک له شارەکانی کرماشانه که له باکووری رۆژهەڵاتی ئەو گەورەشاره جێگای خۆش کردووه و له سەر رێگای کرماشان - هەمەدان که سەردەمانێک پێتەختی ئیمپراتوری کوردان بوو، هەڵکەوتووه.
  • مانیفێستی ڕزگاری مانیفێستی ڕزگاری
    هەتا لاپەڕەکانی مێژووی کورد زیاتر هەڵدەدەینەوە، تابلۆی تراژێدیای کورد زیاتر دەردەکەوێت. لە پەنای ئەم تابلۆیە سەربوردەی قارەمانیەتی، فیداکاری، کاریگەری بلیمەت و ڕێبەرەکانمان لەسەر زیندوو مانەوەی کورد وەکوو نەتەوە زۆر ڕوونە. لە لایەک پرسیاری بۆچی تا ئێستا سەرنەکەوتووین دەبێتە خۆرەی مێشک، لە لایەک جێ داخە بۆچی ئەم ڕێبەرە زانا و لێهاتووانە بە ڕادەی پێویست لە لایەن تاکی کورد بەرجەستە نەکراون.
  • پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان پەیامی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی حیزبی دێموکرات بەبۆنەی ٧١ەمین ساڵیادی لەسێدارەدرانی پێشەوا قازی محەممەد و ڕۆژی شەهیدانی کوردستان
    ئەوان کۆتاییان بە کۆمار هێنا، بەڵام نەیانزانی ئامانجەکانی کۆمار و گیانفیدایی ڕێبەرەکانی، چ بەهایەکی مەزنن و چۆن بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێنەوە، دوای حەفتاو یەک ساڵ لەو ڕووداوە، داستانی مەرگی سەربەرزانەی پێشەوا، هێشتا خاوەنی بەهێزترین وانەی خۆنەویستی، خەڵکویستی، ئازادیخوازی و سەرفرازییە و ئەوینێکی بەهێزیشە بۆ بە چۆکداهێنانی هەموو مەترسی و ناخۆشییەکان.
  • سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە سووکایەتی، ئامرازی تواندنەوە
    لە وڵاتێکدا کە چەند کەلتوور و نەتەوە و ئایینی جیاواز دەژین، حکوومەتی دەسەڵاتدار لەگەڵ هەڕەشە و دەرفەتی جۆربەجۆر بەرەوڕوویە؛ لەو جۆرە وڵاتانەدا، بەهۆی چەندنەتەوەیی و چەندکولتووری و پێکهاتەی ئاڵۆزی کۆمەڵگاوە، ژیانی کۆمەڵایەتی - سیاسی و هەروەها ئیدارەکردنی حکوومەت و دابەشکردنی دەسەڵات و سامان و ئیمتیازەکان لە نێو خەڵکدا ئەرکێکی ئاڵۆز و پڕمەترسییە، کە هەرجۆرە هەنگاو و کردارێک کە نیشان لە هەڵاواردن و بێبەشکردنی کەس و کەسانێک و پێکهاتەیەک بدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ رووخانی ئێعتمادی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵاتدار و حکوومەت.
  • پانۆڕامای ساڵ پانۆڕامای ساڵ
    خوێنەرانی خۆشەویست، ڕۆژنامەی کوردستان وەک نەریتی ساڵانە لە دوایین ژمارەی ساڵدا پوختەیەک لە ڕووداو و هەواڵە گرینگە حیزبییەکانی ساڵ دەخاتە بەر دیدی ئێوەی ئازیز؛ لێرەدا بەشێک لەم هەواڵ و ڕووداوانە دەخەینە بەر چاوی ئێوەی هێژا: