• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
١٤ی دێسامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٢٣ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

رۆڵی ئێران لە کیمیابارانی هەڵەبجەدا(مەجید حەقی )

زایینی: ١٧-٠٣-٢٠١٣ - هەتاوی: ١٣٩١/١٢/٢٧ - ١٠:٣٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
رۆڵی ئێران لە کیمیابارانی هەڵەبجەدا(مەجید حەقی )
مەجید حەقی

بیست و پێنج ساڵ دوای تاوانی کیمیابارانی شاری هەڵەبجە ، بە دەگمەن باسی رۆڵی ئێران لە کیمیابارانی ئەو شارەدا کراوە. لەوانەیە هۆیەکەی ئەوە بێت، کە مادام رێژیمی سەدام دەستی بەو جینایەتە سامناکە داوە، وڵاتی هاوسێ کە رۆڵێکی گرینگی هەبووە لە گەیاندنی هەواڵی ئەو تاوانە بە جیهانی دەرەوە نەویستراوە ورچی گەورە ئازار بدرێ و پێوەندییە بێ دەنگەکان وەدەنگ بهێندرێت.

کیمیابارانی هەڵەبجە لەکاتێکدا ئەنجام درا، کە شەڕی هەشت ساڵەی نیوان ئێران و عێراق بەرە و کۆتاییەکانی خۆی نزیک دەبووە هێزەکانی ئێران، لە بەشێکی زۆر لە بەرەکانی شەڕ تووشی شکست دەبوون. بە هۆی پشتگیری وڵاتانی رۆژئاوا و وڵاتە عەرەبیەکان لە عێراق، ئێران لە شەڕی شارەکاندا کەمی دەهێنایەوە و فڕۆکەکانی نەیدەتوانی وەک عێراق بە دوورترین و گەورەترین شارەکانی ئەو وڵاتە بگەن و قوربانی زیاتر وەرگرن.

بەر لە هەڵەبجەش لە ساڵی ١٩٨٤ەوە چەکی کیمیاوی لە شەڕی نێوان دوو وڵات دا بەکار هێنراوە. لەو شەڕانەدا گازی "خەردەل" و گازی وی.ئیکس کە هەردوو وڵاتی ئێران و عێراق دەستیان پێدەگەیشت بەکار هاتوون. سەرنج راکێش ئەوەیە کە جگە لە دوو ناوچە نەبێ، هەموو چەک و بۆمبە کیمیاویەکان تەنیا لە کوردستان و ناوچەکوردنشینەکانی وەک مەریوان، بانە و گوندەکانی دەروبەر، پیرانشار، نۆدشە، سەردەشت بەکار بردراوە.

بەر لە کیمیابارانی هەڵەبجە، ئێران بە هۆی شکستە دوابەدواکانی لە بەرەکانی شەڕدا لەگەڵ دژایەتی بیرورای گشتی و کێشەکانی ناوخۆیی دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی بەرەوروو ببوو. بۆ تێپەربوون لەو قەیرانە و هەروەها بۆ "بەسیجی" بیراورای گشتی ئێران بۆ پشتیوانی لە شەڕی نێوان دوو وڵاتدا، ئێران دەستی کرد بە نزیکبوونەوەی بەکردەوە لە هێزەکانی کوردی و بەکەڵک وەرگرتن لە دژایەتی بزاڤی کورد لە باشووری کوردستان لەگەڵ حکوومەتی سەدام، لە هەوڵی بەکارهێنانی ئەو هەلە زێرینە کەوت. ئەوە بوو بە پشت بەستن بە پشتیوانی و پێشرەوی هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە، هێرشی کردە سەر ناوچەی هەڵەبجە و بەرلەوەی کە هێزەکانی بچنە ناو هەڵەبجە و ئەو شارە داگیر کەن، لە راگەیەنە گشتیەکانی ئێراندا پرۆپاگەندەی "ئازاد کران"ی هەڵەبجە بەدەست سەربازانی "ئیسلام" و پێشوازی خەڵکی ئەو شارە لە "هێزە رزگاریدەرەکانیان" راگەیاندرا.

کۆماری ئیسلامی لەو هێرشە و قوربانی کردنی هەڵەبچە چەندین ئامانجی ستراتێژی و سیاسی دەپێکا:

ـ بە هاندانی رژێمی سەددام بۆ کیمیابارانی هەڵەبجە، توانی ماشێنی پرۆپاگەندەی خۆی لە مەڕ بەکارهێنانی چەکی کۆمەڵکوژی سەدام لە بەرەکانی شەردا بەهێزتر بکات و راگەیەنە گشتیەکانی جیهان لە ئێرانەوە بهێنێتە هەڵەبجە و بەوە بتوانێت پشتیوانی بیرورای گشتی جیهان بۆ شەری ئێران و عێراق راکێشێ.
ـ بە کەڵک وەرگرتن لە دژایەتی خەڵکی کورد لە باشووری کوردستان، خەڵکی کورد بکاتە بەشێک لە لەشکەری شەری نێوان دوو وڵات و کورد بکرێتە کۆچی قوربانی ئەو شەڕە ماڵوێرانکەرە.
ـ راکێشانی بیرورای گشتی ئێران بۆ پشتگیری لەو شەڕە ماڵوێرانکارانەیە.
ـ دەست راگەیشتن بە سەرچاوە ئاوییەکانی باشووری کوردستان و بەتایبەت بەنداوی دووکان، بۆ بەکار هێنانی لەشکەری و لە کاتی پێویست دا تەقاندنەوەی ئەو بەنداوانە بە مەبەستی لەشکەری و سەربازیەوە.

کۆماری ئیسلامی ئێران بەو شێوەیە، بە ئاگاداری لە هەگەری بەرزی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە لایەن سەدام حوسێنەوە، شاری هەڵەبجەی بەکار هێناو و کردیە کەرەسەی دەستی خۆی بۆ پرۆپاگەندە شەڕەنگێزەکانی.

ئەمرۆ بیست وپێنج ساڵ دوای ئەو رووداوە تاڵە، جێی خۆیەتی، لەسەر رۆلێ ئێران لە کیمیاباران و قەڵاچۆی خەڵکی کورد لە کوردستان بخرێتە بەر تیشكی لێکۆڵینەوە.

ناوەرۆکی ئەم بابەتە را و تێبینی نووسەرە و ماڵپەڕی کوردستان میدیا لێی بەرپرسیار نیە
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٤ لەم ژمارەیەدا:

ــ قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان
ــ ڕاسان و پێشمەرگە
ــ ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن
ــ بورجی بابل
  • مەرگی نووسەر مەرگی نووسەر
    ئه‌وه‌ ده‌زانین ده‌ق، بە تەنیا بە دێڕێک ناڵێن کە لە لێزگەیەک وشە پێکهاتبێ که‌ واتایه‌کی ئاسمانی ("په‌یام"ی نووسەر-خودا)ی لێوه‌ده‌رچێ؛ به‌ڵکوو که‌شایه‌کی فره‌رەهەندە،‌ له‌ کۆمه‌ڵه‌ نووسینێکی جۆراوجۆردا، که‌ هیچ کامیان خاوەن رەسەنایەتی نین، له‌وێدا تێکه‌ڵ به‌ یه‌ک ده‌بن و له‌یه‌ک ده‌نگوێن.
  • سامانی وڵات بۆ تیرۆریستان، وێرانی و دواکەوتوویی بۆ کوردستان سامانی وڵات بۆ تیرۆریستان، وێرانی و دواکەوتوویی بۆ کوردستان
    ئێستا دوای تێپەڕبوونی ماوەیەکی زۆر لە ڕووداوەکە، خەڵکی ناوچەکە لە زۆر ڕووەوە لە ژێر گوشاردان و سەرمای زستان و باران لەلایەک، نەبوونی خانوو یان تەنانەت لە هەندێک شوێن خێوەتیش لەلایەکی‌تر خەڵکی نیگەران کردووە.
  • راسان و پێشمەرگە راسان و پێشمەرگە
    لە راساندا گۆڕەپانی خەبات ئەوەندە بەرفراوان بووە كە دەرفەتی بۆ یەك بە یەكی ئەندامانی كۆمەڵگا رەخساندووە تاکوو بەپێی شوێن و رێگەی خۆی هەنگاو بنێت و هیچ جیاوازییەك لە بواری ئەرك و جێبەجێ كردنەوە بوونی نییە، تەنیا ئەوە پێویستە ئەو كردارە لە خزمەتی رزگاركردنی نەتەوەدا بێت.
  • بوومەلەرزەی ڕۆژهەڵات و پێکدادان لە نێوان ناسیۆنالیزمی ئێرانی و کوردیدا بوومەلەرزەی ڕۆژهەڵات و پێکدادان لە نێوان ناسیۆنالیزمی ئێرانی و کوردیدا
    هەموو لایەک دەبێ باش بزانن کە شارستانیەت و کولتوور شتی دینامیکن و لە رەوتی مێژوودا دەتوانن تووشی ئاڵوگۆڕ بن، بەرز بن یان لەنێوبچن.
  • زەمەن تێدەپەڕێ و لێقەوماوانی کرماشان هێشتا بێ‌ماڵ و حاڵن زەمەن تێدەپەڕێ و لێقەوماوانی کرماشان هێشتا بێ‌ماڵ و حاڵن
    دوایین ڕاپۆرتە پێوەندیدارکان بە بارودۆخی ژیان پاش بوومەلەرزەی ٢١ی خەزەڵوەر لە پارێزگای کرماشان کە زۆرتر له ١٠هزار کوژرا و بریندا لێکەوتەوە، دەری دەخات کە سەرباری تێپەڕینی زۆرتر له سێ هەفته بەسەر ئەم تراژێدیا، هێشتا هیچ هەنگاوێکی شوێندانەر بۆ ساڕێژکردنەوەی برینی زامداران هەڵنەگیراوە.
  • کارەساتی بومەلەرزه لە کرماشان و بێخەمیی ڕێژیم کارەساتی بومەلەرزه لە کرماشان و بێخەمیی ڕێژیم
    ئەمە لە حاڵێکدایە کە بەشێکی کەم لە ماڵە ڕووخاوەکان پشکێندراون و ئاماری بی سەروشوێنەکان هێشتا دیار نییە و مەزەندە دەکرێ کە ئاماری کوژراو و بریندارەکان زۆرتر بێت.
  • قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان قاسملوو، پرسی ژن و ڕاسان
    لە ئاخاوتنێکدا لە ٨ی مارسی ١٩٨٩ی زایینیدا، دوکتور قاسملوو پێداگری لەسەر ئەوە دەکا کە "خەبات بۆ ئەوەی ژن مافی خۆی وەربگرێ، بە هیچ شێوەیەک جودا نییە لە خەباتی میلەتەکەمان بۆ دێموکراسی و خودموختاری."
  • یاسا هەڵاواردەکان ساڵانە میلیاردها دۆلار زیان بە رۆژهەڵاتی ناوەراست دەگەیەنن یاسا هەڵاواردەکان ساڵانە میلیاردها دۆلار زیان بە رۆژهەڵاتی ناوەراست دەگەیەنن
    چونکە تا کاتێک ژنانی عەرەبستان بتوانن بە بێ مۆڵەتی پیاوی بنەماڵە – باوک، هاوسەر، جاری وایە تەنانەت کوڕەکەی خۆی – کار بکەن، بڕۆنە سەفەر، کاروباری یاسایی ئەنجام بدەن و بەشێوەیەکی دیکە بەشداری لە ژیانی کۆمەڵایەتی بکەن، وڵات ناتوانێ هەست بە هێزی ئابووری نیوەی دیکەی کۆمەڵگا بکات.
  • ئێرە ڕۆژهەڵاتە بە کاتی کرماشان ئێرە ڕۆژهەڵاتە بە کاتی کرماشان
    لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەردەوام باس له نەبوونی خزمەتگوزاری و گوێنەدانی بەرپرسانی ڕێژیم لەو بارەیەوە کراوە بەچەشنێک کە نەتەنیا یارمەتی بە خەڵک نادەن بەڵکوو تەنیا بۆ سەیر و سیاحەت دەچنە شوێنی بوومەلەرزەکە؛ ئەو باسەش لە ڕاگەیەندنەکانی ڕێژیم لەوانەش "ایرنا" و "ایسنا" بڵاو بووەتەوە هەروەها هەندێک لە ڕۆژنامەکانی ڕێژیم وەک "ابتکار" بە تیتری گەورە نووسیان "تور زلزلە گردی!" .
  • ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان ئاو، کۆڵەکەی ستراتیژی داهاتووی کوردستان
    واتای دووهەم: ئەو ڕێژە ئاوە، بۆ وەدیهێنانی خواست و ویستی کۆماری ئیسلامی زۆر کەمە، واتە ژینگە گەورەترین بەربەستی سەر ڕێی کۆماری ئیسلامییە بۆ وەدیهێنانی خەونەکانی.
  • ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن ڕێبەڕیی لێبڕاو و هێزی پێشمەرگەی کاریگەر زامنی سەرکەوتنن
    شەڕی داگیرکەرانی کوردستان بەرامبەر بە نەتەوەی کورد بە گشتی و هێزی پێشمەرگەی کوردستان بەتایبەتی، تەنیا بە ڕوبەڕووبوونەوەی نیزامی نەبەستراوەتەوە بەڵکوو دوژمن لە ڕێگای جیاجیا و یەک لەوان پڕوپاگەندەی بێبنەما بەردەوام هەوڵ دەدات پرش و بڵاوی لە نێو ماڵی کوردان دروست بکات تاکوو بەمشێوەیە زیاتر بتوانێت بە ئامانجە گڵاوەکانی بگات.
  • بورجی بابل بورجی بابل
    رووداوە کۆنە مێژووییەکان و تەنانەت ئوستوورەکانیش دەڵێن بۆ ئەوەیکە کۆمەڵگایەک لاواز بکەی تاکوو خۆی بەرەو پووکانەوە بڕوا، باشتر وایە کە ئاژاوەی تێ بخەی و خۆیان بە خۆیانەوە سەرقاڵ بکەی تاکوو هەم گرفتە سەرەکییەکە لەیاد بکەن و هەم تەنیا بە نێوخۆیانەوە خەریک بن و خۆیان ببنە هۆکاری داڕزاندنی خۆیان.
  • عەلی ئەشرەف مورادی: ئەو ڕێژیمە، کارەساتەکانیش بە دەرفەتێک بۆ سەرکوت، چەوساندنەوە و تۆڵەئەستاندنەوە لەو گەلە مافخوازە دەزانێ عەلی ئەشرەف مورادی: ئەو ڕێژیمە، کارەساتەکانیش بە دەرفەتێک بۆ سەرکوت، چەوساندنەوە و تۆڵەئەستاندنەوە لەو گەلە مافخوازە دەزانێ
    لە پێوەندی لەگەڵ زەویلەرزەی پارێزگای کرماشاندا، بەرێزعەلی ئەشرەف مەجیدی، ئەندامی جێگری کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وڵامی چەند پرسیارێکی ڕۆژنامەی کوردستانی داوەتەوە کە سەرنجتانی بۆ ڕادەکێشین:
  • دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک
    بەڵام وتووێژ و کارکردن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی لە هەندێک بابەت دا زۆر جیاوازییەکی لەگەڵ قسەکردن لەگەڵ ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی دا نییە بەڵکوو لەوانەشە خەساری زۆرتر بێت؛ بۆیە لە پێوەندی لەگەڵ ئەو نزیک‌بوونەوە پێویستە چەند خاڵ بەم شێوەی خوارەوە لە بیر نەکرێن.