{nl}وەرگێڕان: کوردستان{nl}بەشی دووهەم و کۆتایی{nl} مافە بنەڕەتییەکانی نەتەوە{nl}مافی نەتەوەکان بۆ دیاریکردنی چارەنووس، بنەڕەتیترین مافی داڕێژراوە کە لە راگەیەندراوی رێکخراوی..." />

  • ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٢ی نوامبری ٢٠١٧ی زایینی - ٠١ی سەرماوەزی ١٣٩٦ی هەتاوی  

چالێشی دێموکراسی لە ئێراندا

زایینی: ١٤-٠٣-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩٠/١٢/٢٤ - ٢١:٥٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
چالێشی دێموکراسی لە ئێراندا
عەبدوڵڵا حیجاب
وەرگێڕان: کوردستان
بەشی دووهەم و کۆتایی
مافە بنەڕەتییەکانی نەتەوە
مافی نەتەوەکان بۆ دیاریکردنی چارەنووس، بنەڕەتیترین مافی داڕێژراوە کە لە راگەیەندراوی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و راگەیەندراوی جیهانیی مافی مرۆڤدا هاتووە. بەڵام بە هۆی هەبوونی زەینییەتێک کە لە پێوەندی لەگەڵ چەمکی نەتەوە، پرسی نەتەوەیی و مافە بنەڕەتییەکانی‌ نەتەوە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناڤیندا زاڵە، مافی دیاریکردنی چارەنووس، مافە نەتەوەییەکان و تەنانەت مافی بەشداریکردن لە بڕیاردانە سیاسییەکان و پەرەپێدانی کولتووری نەتەوەیی، لە چواچێوەی دەوڵەتە دەسەڵاتدارەکان و ئەو نەتەوانەی کە بازنەی دەسەڵات پێک دەهێنن، بەرتەسک کراون. یەکەکانی دەرەوەی نەتەوەکانی تورک لە تورکیە، فارس لە ئێران و عەرەب لە سووریە (و عێراق)، پێگەی سیاسی، کولتووری و نەتەوەیی تایبەتیان نیە.

بەم پێیە، چەمکی نەتەوە و مافی نەتەوەیی، بەو جۆرەی کە لە ئەدەبیاتی سیاسیی زاڵدا بەکار دەهێنرێن، تەنیا بۆ ئەو یەکە نەتەوەییەی کە دەوڵەتی نەتەوەیی پێک هێناوە، بەکار دەهێنرێن. پرۆسەی گەشەی نەتەوە، مافە بنەڕەتییەکانی نەتەوە و تەنانەت گەشەکردنی دێموکراسی، بەپێی ئەو شێوە تێگەیشتنە، بە رەوتی خۆگونجاندنی گرووپەکانی دەرەوەی بازنەی دەسەڵات لەگەڵ کولتوور و بەها زاڵەکان یان لە راستیدا قبووڵکردنی شوناسی ناخودی یان حاشالەخۆکردن و بەڕێوەبردنی ئەو ئەرکە دیاریکراوانە دەگوترێ‌ کە لە لایەن ناوەندەوە دیاری کراون.

بە پێی ئەم شێوە تێگەیشتنە، ئەگەرچی زەینییەتی زاڵ، «قەومە ئێرانییەکان» بە بەشێک لە گرووپە پێکهێنەرەکانی «نەتەوەی ئێران» لەقەڵەم دەدا، بەڵام لە کردەوەدا وشەی ئێران بە واتای کولتوور، زمان، نەریتەکان، دابەکان و مەزهەبی نەتەوە یان قەومییەتی فارس بەکار دەهێنێ‌. هەر بەو جۆرەی کە تورکیە، وشەی نەتەوە بۆ نەتەوەی تورک و ئەو خەڵکەی کە لە چوارچێوەی وڵاتی تورکیەدا کولتوور و بەهاکانی تورک زمانەکانیان قبووڵ کردووە، بەکار دەهێنێ‌. لە عێراق و سووریەشدا، تێگەیشتنی ناوەند لە وشەی نەتەوە، نزیکایەتییەکی زۆری لەگەڵ ئەو چەمکە بەکارهێنراوانە لە وڵاتانی دراوسێیاندا هەیە. هەرچەند عێراق لە ساڵی 1971ەوە، شوناسی «غەیرەعەرەبی»ی کوردەکانی لە یاسای بنەڕەتیی خۆیدا قبووڵ کردووە، بەڵام بۆ گۆڕینی ئەو شێوە تێگەیشتنە لە ئەدەبیاتی سیاسی وڵاتدا، تەنانەت پاش داڕمانی دەسەڵاتی سەددام حوسێن و پەسندکردنی یاسای بنەڕەتیی دەوڵەتی فیداڵیش، کارێکی جیددی نەکراوە.

نەتەوەی بێ‌دەوڵەت
نەتەوە بێ‌دەوڵەتەکان بەگشتی لەو یەکەگەلە پێک هاتوون کە ئانتۆنی ئێسمیت پییان دەڵێ‌ ئیتنیکە کۆنەکان. دەوڵەتە دەسەڵاتدارەکان لە نموونەگەلێکدا وەک ئێران، شوناسی نەتەوەیی ئەم نەتەوانە لەبەرچاو ناگرن و لە نموونەگەلێکی دیکەدا، دەوڵەتەکان وەکوو گرووپگەلێکی قەومی ناوی ئەم نەتەوانە دەهێنن، بەبێ‌ ئەوەی پێوەندیی نێوان مافە سیاسییەکان و شوناسی ئەم نەتەوانە لەبەرچاو بگرن. کاریگەریی گۆڕانکارییەکانی لێکەوتەی گەشەی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە سەدەکانی رابردوودا لەسەر شکڵگرتنی شوناسگەلێکی نوێ‌، سەرکەوتوویی دەوڵەتەکان لە بواری رووبەڕووبووونەوەیان لەگەڵ مەیلی شوناسخوازیی ئەم نەتەوانەی بە شێوەی جیددی بردووەتە ژێر پرسیارەوە. بەو مانا کە قەومییەتی دێرینەی هاوبەش لەم کۆمەڵگاگەلەدا رۆژ لەگەڵ رۆژ بە شێوەیەکی بەرچاوتر دەردەکەوێ‌ و گرینگی پەیدا دەکات. ئەم شوناسە نوێیە لە بەرامبەر شوناسی داسەپێنراوی دەسەڵاتدارانی ناخودیدا، بازنەیەکی یەکگرتوویی نوێ‌ پێک دەهێنێ‌ کە سەروەری و زەینییەتی دەوڵەتی بە چالێش دەکێشێ‌.

ئەگەر بۆ نموونە باسی کوردستان بکەین، قەومییەتی دێرین و هاوبەشییە کولتوورییە ناوچەییەکان، ریشەی نەتەوەیی کوردەکان لە رەهەندی ئەوپەڕسنوورییەوە پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەم قەومییەتە دێرینە، «ناو و تایبەتمەندیی هاوبەش»، «ئەفسانەی بابوپیرانی هاوبەش»، «بیرەوەرییە مێژووییە هاوبەشەکان»، «پێکهاتەی کولتووریی هاوبەش»، «سەرزەوینی هاوبەش» و «هەستی لێکگرێدراوی و هاودەردیی هاوبەش»یان هەیە. هەرچەند بوونی ئەم هاوبەشییە مێژووییانە وەکوو پێویست نەبوونەتە هۆی وەرگرتنی مافی هاوبەش لە جیهانی ئیمڕۆدا، بەڵام ئەم رەهەندە هاوبەشانە بۆ نەتەوەی کورد، لە بەراورددا بەها و گرینگییەکی زیاتر لەو رەهەندە هاوبەشانەیان هەیە کە دەسەڵاتدارانی ئێران ئەوانە وەکوو هاوبەشییە کولتوورییەکانی «نەتەوەی ئێران» بەسەر خەڵکی کوردستاندا دەسەپێنن. هاووڵاتییانی عەرەب، ئازەری، بەلووچ و تورکەمەنیش لە رەهەندەکانی زمانی، کولتووری و بەستراوییە نەتەوەییەکاندا، هاوبەشیگەلێکی زیاتریان لەگەڵ هاوزمان و هاوکولتوورەکانیان لەمبەروئەوبەری سنووری جوغرافیایی وڵاتی ئێراندا هەیە تا لەگەڵ هاووڵاتییانی دیکەیان لە چوارچێوەی جوغرافیایی وڵاتی ئێراندا.

حاشاهەڵنەگرە کە لە ساڵەکانی دەیەی 90ی سەدەی بیستەمدا، نەتەوەی کورد هەنگاوگەلێکی جیددی لە پێناو شکڵپێدان بە شوناسێکی هاوبەشی نەتەوەیی لەگەڵ هاوزمانەکانیان لە وڵاتە جیاجیاکاندا و بەدەر لە شوناسی دەوڵەتیی زاڵ هەڵگرتووە. پێکهێنانی دامەزراوەی هاوبەشی کولتووری و تەنانەت سیاسی، پەرەگرتنی ئامرازەکانی پێوەندیی گشتی کە هەلی ئاشنایی خەڵکی بەشە جیاجیاکانی لەگەڵ زاراوە و دابونەریتی خەڵکی سەرانسەری کوردستاندا زیاتر رەخساندووە، ئاشنایی لەگەڵ رەهەندەکانی بەپیتبوونی کولتووری نەتەوەیی، کەڵکوەرگرتن لە سەمبولەکان و دروشمە هاوبەشە نەتەوەییەکان لە سەرانسەری کوردستاندا و هەروەها هەوڵدان لە پێناو بەجیهانیکردنی پرسی سیاسیی کوردستان وەکوو راستییەکی سەربەخۆ لە پرسە سیاسییەکانی دیکەی ناوچەکە، لەو کارە گرینگانەن کە لە پێناو گەشەکردنی شوناسی نەتەوەیی خەڵکی کوردستان بەڕێوە چوون. بزووتنەوە شوناسخوازەکان لە ئازەربایجان، بەلووچستان و خوزستان لەم بوارەدا دەستکەوتگەلێکی کەمتریان نیە.

رێگەکانی تێپەڕین لە چالێش
بیاڤەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی سیاسی یان پریفێری بە واتای پەراوێزنشینان، لەوانەش نەتەوەکان، کەمایەتییە مەزهەبی و کولتووری و زمانییەکان و توێژە پەراوێزییەکانی کۆمەڵگا، رۆڵێکی گرینگ لە رەوتی دێموکراسیدا دەگێڕن. چوونکە ئەم هێزانە بە پاراستنی هاوسەنگیی هێزەکان، پشتبەستن بە بەرژەوەندییە دوولایەنە یان چەندلایەنەکان، دابەشکردنی دەسەڵات و پێشگرتن بە چڕبوونەوەی لە ناوەندێکدا، شوناسگەلێکی جیاجیا لە جیاتی پێوانەیەک بۆ هەڵاواردن، دەکەنە ئامرازێک بۆ گەیشتن بە یەکسانی. ئەم هاوسەنگیی هێزانە، هاوکات وەها یەکسانییەکی حوقووقی لێدەکەوێتەوە کە بۆ گەشەکردنی هاوسانی ئابووری و هەنگاونان لە پێناو نەمانی هەژاری، مەوداگرتن لە دەمارگرژییەکان و خورافە فیرقەییەکان، پەرەگرتنی عەقڵگەرایی، قبووڵکردنی شوناسە جیاوازەکان و رێزدانان بۆیان پێویستە.

یەکەمین هەنگاوێک کە لە پێناو بەشداریدانی گرووپەکانی دەرەوەی بیاڤی دەسەڵات لە بەڕێوەبەریی کاروباری وڵاتدا بە پێویست دێتەئەژمار، پێناسەکردنەوەی چەمکی باوی «نەتەوەی ئێران» و روونکردنەوەی چوارچێوەی دەسەڵاتی یاسایی و حوقووقی ئەو یەکەگەلەیە کە خاوەنی شوناسی سەربەخۆ و جیان. هەنگاوی دواتر، قبووڵکردنی ئەم شوناسانە و رێزگرتنیانە لە رێگەی پێکهێنانی بوار بۆ گەشە و بەرزبوونەوەی ئاستیان لە لایەکەوە و کامڵکردنی رەوتی گەشەی شوناسی هاوبەش و نوێی نەتەوەیی لەسەر بنەمای ماف و بەهای یەکسان لە لایەکی دیکەوەیە. گەشەی ئەم شوناسە دەتوانێ‌ لە بەرەوپێشبردنی دێموکراسی لە ئاستی وڵاتدا و پێکهێنانی ئاشتی و هاریکارییە ئەوپەڕسنوورییەکان لە ناوچەکەدا، رۆڵی بنچینەیی بگێڕێ‌. بەڵام بۆ کامڵبوونی وەها شوناسێکی هاوبەش، پێکهێنانی بەستێنی کردەکی بۆ بەشداریدانی جیددی لە دەسەڵات و هاوکات هەوڵدان بۆ بەهێزبوون و بەرەوپێشچوونی دامەزراوە گشتگیرە نەتەوەییەکان لە سەرانسەری وڵاتدا وەکوو پێویستییەک خۆدەنوێنێ‌. کەوابوو، چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی کە لە ئاکامی داخوازی بۆ مافە نەتەوەییەکان و رەدکردنەوەی ئەو داخوازییانە لە لایەن دەسەڵاتەوە پێکهاتووە، پێوەندییەکی راستەوخۆی لەگەڵ روونکردنەوەی چەمکەکان و لێکتێگەیشتن لەسەر پێگەی یاسایی و حوقووقیی «نەتەوەکان» و «گرووپە قەومییەکان»دا هەیە.

دێموکراسی، تەنیا مۆدێلی سەرکەوتووی سیاسی و سیستمی دێسانترالیزمی بەڕێوەبەریی ناوچەکان، تەنیا شێوازێکی پەسندکراون کە لەسەر بنەمای دەنگ و خواستی زۆرینەی خەڵک لە ناوچە جیاجیاکاندا، رێگەی بەشداریدان لە بڕیاردانە سیاسییەکان لە ئاستی سەرانسەریدا ئاوەڵا دەکەن. قبووڵکردنی بنەماکانی دێموکراسی لەوانە بەشداریدانی جەماوەری خەڵک و قبووڵکردنی مافی یەکسان بۆ شارۆمەندان، هەم یارمەتیی چارەسەرکردنی پرسە نەتەوەیی یان قەومییەکانی ناوچەکە دەدات و هەم دەتوانێ‌ لایەنگرانی دێموکراسی، لەوانە نوێنەرانی نەتەوەکانی دەرەوەی بازنەی دەسەڵات وەک کوردەکان، بەلووچەکان، ئازەربایجانییەکان، تورکەمەنەکان، عەرەبەکان و فارسەکان بە دەوری بەرنامەیەکی هاوبەشی سیاسی بۆ دێموکراتیزەکردنی وڵات کۆ بکاتەوە. ئەوەی بۆ ئەم کارەش پێویستە ئەوەیە کە لایەنەکان، پێگەی نەتەوەکان وەکوو یەکەگەلێکی خاوەن مافی یەکسان لە چوارچێوەیەکی هاوبەشی نەتەوەییدا بە فەرمی ناسیبێ‌ و مافی یەکسانیان لەسەر بنەمای رێککەوتنێک کۆمەڵایەتی و سیاسیی نوێ قبووڵ کردبێ‌. بۆ نموونە دیاری بکەن کە کوردەکان لە روانگەیەکی گشتگیرتری ناوچەییدا چ «شوناس»ێکیان هەیە و بەپێی ئەو «شوناس»ە دەتوانن لە چوارچێوەی وڵاتی ئێراندا چ مافگەلێک بەدەست بێنن.

هەر گرووپ و کۆمەڵگایەک دەبێ‌ لە ئێرانی داهاتوودا، ئەم مافەی هەبێ‌ کە ناوی خۆی و شوناسی خۆی پێناسە بکات. قبووڵکردنی شوناسەکان و پێکهێنانی گۆڕانکاری لە سیستمی فێرکاریی وڵات بە مەبەستی پەرەپێدانی فێرکاری بە زمانەکانی نەتەوە جیاجیاکان لە سەرزەوینی دایکییان، بە رەوتی دێموکراسی و یەکگرتوویی نەتەوەیی لە وڵاتدا یارمەتی دەکا. هەر لەم کاتەدا دووریکردن لە دەمارگرژییە مەزهەبی، زمانی و کولتوورییەکان بۆ سەرلەنوێ‌ پێناسەکردنەوەی شوناسی نەتەوەیی خەڵکی ئێران کارێکی چارەنووسسازە. پێناسەی نوێ لە ئێرانیبوون ناچارە شوناسی نەتەوەیی بە ماف و ئەرکی هاوبەشی هاووڵاتییان و کۆمەڵێک لە هێماکان و رێککەوتنە نووسراوی، وتنی و ئاماژەییەکان ببەستێتەوە کە پتر رەهەندی دەرهەستیان هەیە تا تێگەیشتنی پشتبەستوو بە دەسەڵات و بە تەواوی دەرهەستی گرووپێکی تایبەت لە شوناس.

ئەوەی ئیمڕۆکە وەکوو بەربەستێک لە بەرامبەر هاریکاریی نەتەوەکان لەگەڵ هێزەکانی دیکەی خوازیاری گۆڕانکاری لە ئێراندا دەبینرێ‌، تێگەیشتنی جیاواز لەم چەمک و بابەتانە لە لایەن ئەو هێز و رەوتانەوەیە کە لە رەوتی خەبات لە پێناو گۆڕینی سیستمی سیاسیی هەنووکە و پێکهێنانی سیستمێکی نوێی دێموکراتیک لە ئێراندا دەستیان دەڕوات. کاریگەرییە نێگەتیڤەکانی ئەم تێگەیشتنە جیاوازە، ئەوکاتە پتر زیانبارە کە ئەم راستییە لەبەرچاو بگرین کە هێزەکانی پێکهێنەری بزووتنەوە یان بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئێران لەوانە هێزەکانی چالاک لە بزووتنەوە نەتەوەییەکان، سەرەڕای تێپەڕینی سی و چەند ساڵ لە دەستپێکی خەبات لە پێناو گۆڕانی سیاسی لە ئێراندا، هێشتا فۆرموولێکی هاوبەشیان بۆ چارەسەرکردنی پرسی نەتەوەیی لە وڵاتدا نەخستووەتە ڕوو. ئەم پرشوبڵاوییە لە کردەوە و قسەدا، دەبێتە هۆی بەهێزبوونی ئەم گومانە کە مافی دێموکراتیک و رێوشوێنە دێموکراتیکەکان، تەنانەت گەر دەسەڵاتدارانی داهاتووی ئێران خۆیان بە رەچاوکردنیان بە پێبەند بزانن، دیسانیش تەنیا گرووپێکی تایبەت لە چوارچێوەیەکی دیاریکراو و بە تایبەتمەندیگەلێکی دیاریکراوەوە دەگرێتەوە. نموونەی زیندووی ئەم ئیدیعایەش، وڵاتی تورکیەیە کە هەرچەند لە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی دیکەی ناوچەکەدا، زیاتر خۆی بە پێبەندی رێوشوێنە دێموکراتیکەکان دەزانێ‌، بەڵام هێشتا ئەم پێبەندییەی بۆ قبووڵکردنی شوناسی کوردی «هاووڵاتییان»ی غەیرەتورکی خۆی بەکار نەهێناوە.

بۆ تێپەڕین لە دیکتاتۆری و بەستێنسازی بۆ گەشەی سیستم و کۆمەڵگایەکی دێموکراتیک، داڕشتنی یاسایەکی بنەڕەتیی نوێ‌ و لائیکی سەرچاوەگرتوو لە بنەماکانی دێموکراسیی لیبراڵ پێویستە. وەها یاسایەک دەبێ‌ جۆراوجۆریی کولتووری، زمانی، نەتەوەیی و مەزهەبی لەخۆ بگرێ‌. هاوکات دابەشکردنی دادپەروەرانەی هێز و سامان، رێزگرتنی دووسەرە بۆ هەموو نەتەوەکان، بووژانەوەی کولتووری نەتەوەکان، دابەشکردنی سەرلەنوێی وڵات لەسەر بنەمای پێکهاتەی جوغرافیای خەڵکی لە بەستێنی مێژووی ناوچەکانی وڵات، بەهێزکردنی دەسەڵاتی خۆجێیی و پێکهێنانی بەستێن بۆ بەشداریی خەڵکی ناوچە جیاوازەکان لە بەڕێوەبردنی کاروبار لە پێناو داهاتووی هاوبەشی خەڵکی ئێران لە چوارچێوەیەکی جوغرافیاییدا، زۆر پێویستە.

یەکسانی یاسایی و بەشداریکردن لە بڕیاردانە سیاسییەکان لە کردەوەدا دەبێتە بەربەستی پەرەسەندنی سەرەڕۆیی و ئازادی، بەرابەریی سیاسی، مافی دیاریکردنی چارەنووس و مافە تاکەکەسییەکانیش دابین دەکات. لە وەها هەلومەرجێکدا بەستێنی ئاشتی و پێشڤەچوونی کۆمەڵگا دابین دەبێ‌ و ناکۆکییەکان یان دژایەتییەکانی نێوان گرووپە فیکری، سیاسی و قەومییەکان دەگاتە لانیکەمی خۆی.

ئەگەر ئێرانی ئیمڕۆ بە هۆی توندوتیژی و سەرکوتەوە پێش بە خۆنواندنی شوناسە جۆراوجۆرەکان دەگرێ‌، ئێران و ئێرانییەکانی سبەینێ‌ دەبێ‌ بۆ رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ پرسی نەتەوەیی و چارەسەکردنی دادپەروەرانەی ئەو پرسە، سیاسەتێکی دیکە بگرنەبەر. سیاسەتێک کە خاڵی هاوبەشیی جیاوازییە نەتەوەییەکان لە وڵاتدا بکاتە بنەمایەک بۆ نموونەیەکی نوێ‌ لە یەکگرتوویی سیاسی و شوناسی هاوبەش. ئەمەش گرینگترین مەرجی شکڵگرتنی هاوکارییەکی بەردەوام بۆ تێپەڕین لە نیزامی ویلایەتی فەقیه، یارمەتیدان بە پێکهێنانی گۆڕانکاریی دێموکراتیک لە ئێران و چارەسەرکردنی پرسی نەتەوەیی لە داهاتووی ئێرانە.

کاتی ئەوە هاتووە کە داکۆکیکارانی دێموکراسی و مافی مرۆڤـ لە پێناو داهاتوویەکی باشتردا، رێگەی وتووێژی سیاسی بگرنە بەر، رق و کینەکان بگۆڕن بە هەستیاری، هەستیارییەکان بکەنە لێکتێگەیشتن، لێکتێگەیشتنەکان بکەنە دۆستایەتی و دۆستایەتی بکەنە یەکگرتوویی.



سه‌رچاوه‌: رۆژنامه‌ی‌ "کوردستان"، ژماره‌:576
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٣ لەم ژمارەیەدا:

ــ بوومەلەرزەی سیاسی
ــ لە خەبات دژ بە ئەپارتایدەوە بۆ ڕاسان
ــ ئەمن چی بكەم، خۆتان دروستی بكەنەوە
ــ دانیشتن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و چەند سەرنجێک