• ڕۆژنامەی کوردستان
  • گۆڤاری ئاگری
  • گۆڤاری بیری خوێندکار
  • گۆڤاری لاوان
  • گۆڤاری ژنان
  • کەناڵی تەلەفزیۆنی تیشک
  • گۆڤاری نەرگز
٢٤ی فێڤریەی ٢٠١٨ی زایینی - ٠٥ی رەشەمەی ١٣٩٦ی هەتاوی  

فێدرالیزم و دژبەرانی

زایینی: ١٤-٠٣-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩٠/١٢/٢٤ - ٢٢:١٥ تاران قه‌باره‌ی فۆنت: قه‌باره‌ی نووسراوه‌ گه‌وره‌ بكه‌قه‌باره‌ی نووسراوه‌ بچووكتر بكه‌‌
فێدرالیزم و دژبەرانی
کەیهان یووسفی
وەرگێڕان: کوردستان


حەوت حیزب و رێکخراوی سیاسیی نەتەوە زوڵملێکراوە ئێرانییەکان لە 20ی فێوریەی 2005دا بە دامەزراندنی کۆنگرەی نەتەوەکانی ئێرانی فێدراڵ، گوتارێکیان هێنانە نێو گۆڕەپانی سیاسیی ئێرانەوە کە ئیمڕۆکە وەکوو بەهێزترین گوتاری نێو ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامی دەناسرێ‌. بە شێوەیەک کە دەکرێ‌ ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بەسەر دوو بەشدا پۆلێنبەندی بکرێ: لایەنگرانی فێدرالیزم و دژبەرانی فێدرالیزم.

ئەو گوتاری فێدرالیزمی نەتەوەیی ـ جوغرافیاییەی لە لایەن کۆنگرەوە هێنراوەتە بەرباس، بە جۆرێک توانیویەتی لە نێوان زۆرێک لە کۆڕوکۆبوونەوە سیاسییەکان، رەوتەکان، رووناکبیران و چالاکانی سیاسیی نەتەوەکانی ئێراندا و هەروەها لە نێوان پشتیوانانی ناوەندگەرایی لە ئێرانیشدا جێی خۆی بکاتەوە و وەکوو گوتاری زاڵ، هێژمۆنی خۆی لە نێو ئۆپۆزیسیۆندا پەرە پێبدا. هەروەها ئەم گوتارە لە نێوخۆی وڵاتیشدا توانیویەتی لایەنگرانێکی زۆر بە دەوری خۆی کۆ بکاتەوە. بەڵام لە نێو ئۆپۆزیسیۆنی کۆماری ئیسلامیدا چ کەسانێک لە فێدرالیزم تۆقیون؟ یان بە دەربڕینێکی دیکە، دژبەران و بەرهەڵستکارانی کامانەن؟

دژبەرانی فێدرالیزمیش دوو لایەنن:
لایەنی یەکەم، بە رواڵەت لەگەڵ سیستمی فێدرالی بۆ داهاتووی ئێران هاوڕان، بەڵام لەسەر شێوەی پیادەکردنی روانگەیەکی دژبەرانەیان هەیە. ئەوان کاتێک باس لە فێدرالیزم دەکەن، مەبەستیان فێدرالیزمی کانتونی (ئۆستانی) لەسەر بنەمای دابەشکردنی ئۆستانییە کە هەر ئێستا لە ئارادایە.

لایەنی دووهەم، لە دروشم و بەرنامەکانی خۆیاندا خوازیاری دامەزراندنی دێموکراسی و رەچاوکردنی راگەیەندراوی مافی مرۆڤـ لە ئێراندان و لە بەرنامە و وتەکانیاندا، پرسی سیستمێکی دێموکراتیک بەپێی راگەیەندراوی مافی مرۆڤـ لەگەڵ خۆیان راکێش دەکەن و لەگەڵ چەمکی فێدرالیزم و لقوپۆپەکانی بە هەر جۆرێک دژایەتی دەنوێنن و فێدرالیزم بە دەروازەیەک بەرەو دابەشکردنی ئێران و لێکترازانی سیاسی ـ جوغرافیایی ئێران دەزانن. ئەم لایەنە ئەو پان ئێرانیستانەن (مەزنخوازانی فارس) کە لە سەدەی بیست و یەکەم و لە سەردەمی گلۆبالیزاسیۆن، خەونی رۆنانی ئیمپراتۆریی هەخامەنشییان لە سەردایە و زۆرجار بە هەڵوێستگرتن لە بەرامبەر فێدرالیزم، هەڕەشەیان کردووە.

ئەم گرووپە لە قسەکانی خۆیاندا بۆ دژایەتی نواندن لەگەڵ ئەو بیرۆکەی فێدرالیزمەی لە لایەن نەتەوەکانی ئێران و بەتایبەت کۆنگرەی نەتەوەکانی ئێرانی فێدرالەوە خراوەتە ڕوو، هەڵوێستێکی دووفاقیانەیان گرتووەتە بەر. کاتێک باسی فێدرالیزم لە لایەن نەتەوەکانی ئێرانەوە دێتە بەرباس، دەڵێن کە تێگەیشتنە قەومی و مەزهەبییەکان لە فێدرالیزم و جەختکردنەوەی لەرادەبەدەر لەسەریان، نە بنەما و بنەڕەتی تیۆریکی هەیە و نە ئۆلگووەکانی هەنووکەی جیهان وەها شتەیەک نیشان دەدەن و کاتێکیش ئۆلگووە ئەزموونکراوەکانی دەرەوە دەخرێنە ڕوو، ئەم لایەنە بە نەگونجاو لەگەڵ تایبەتمەندییە جوغرافیایی و مێژووییەکانی ئێرانی لەقەڵەم دەدەن.
هەر وەک گوترا ئەوان لە هەر حاڵەتێکدا لەگەڵ فێدرالیزم دژایەتی دەکەن و بە جۆرێک دوژمنی هەر جۆرە دێسانترالیزمێک لە دەسەڵاتی سیاسیی ناوەنددان.

بەڵام ئایا فێدرالیزم بە مانای جیاییخوازییە یان جەختکردنەوەیە لەسەر ناوەندگەرایی؟

بەبێ‌ گومان فێدرالیزم دەبێ‌ دێموکراسیشی لە پاڵدا هەبێ‌ تا بتوانێ‌ دابینکەری مافەکانی نەتەوەکانی دانیشتووی ئێران بێ‌. تایبەتمەندیی دێموکراسی، پلۆرالیزمە کە بە سەرنجدان بە پێکهاتەی جوغرافیایی ـ نەتەوەیی ئێران، سیستمێکی دێموکراتیک و فێدرال دەتوانێ‌ دابینکەری ئاسایش، خوشگوزەرانی، مافی نەتەوەیی و سیاسی و بەربەستێک لەسەر رێگەی دیکتاتۆری و دابەشکردنی وڵات بێ‌. سەقامگیریی دەوڵەت گرێدراوی رادەی بەشداریی سیاسیی هاووڵاتییانی کۆمەڵگایەکە. فێدرالیزم لە دوو رەهەندەوە دەتوانێ‌ ببێتە هۆی بەشداریی سیاسی، لە لایەکەوە، دانیشتووانی حکوومەتە خۆجێییەکان بە شێوەیەکی چالاکانە لە ژیانی سیاسیدا بەشداری دەکەن و لە لایەکی دیکەوە لە ئاستی دەوڵەتی ناوەندیدا، دەبنە رێگرێک لە بەردەم شکڵگرتنی حکوومەتی دیکتاتۆری و تۆتالیتێر لە ناوەنددا. بە وتەیەکی دیکە، فێدرالیزم شکڵێکی عاقڵانە لە پێناو چارەسەریی پرسە پێوەندیدارەکان بە مەترسییەکانی دابەشبوون لە وڵاتە فرەنەتەوەیی و فرەکلتوورییەکانە. بەڵام ئەوانەی کە خۆیان بە ئاڵاهەڵگری لیبراڵ دێموکراسیی رۆژئاوا بۆ داهاتووی ئێران دەزانن، لەگەڵ فێدرالیزم وەکوو رێککەوتنێکی دڵخوازانەیش بە توندی دژایەتی دەکەن و ئەمە لە کاتێکدایە کە لە بیرۆکەی لیبرالیدا، حکوومەت خۆی جۆرێک رێککەوتنی دڵخوازانەیە. هەڵبەت ئەوانە کاتێک دێموکراسی دەکەنە تەوەری باسەکانیان، مەبەستیان حکوومەتی زۆرینەیە و لە مانا نوێکانی دێموکراسیدا، ئەم تێگەیشتنە لە دێموکراسی، دیسان دەبێتە هۆی دیکتاتۆریی زۆرینە و دێموکراسی نە بە واتای حکوومەتی زۆرینە، بەڵکوو بە واتای حکوومەتی یاسایە، یاسایەک کە لە مافی تاک بە تاکی خەڵکی کۆمەڵگا پارێزگاری دەکات. ناکرێ‌ باسی دێموکراسی بکرێ‌، بەڵام گرووپێک یان نەتەوەیەک لە مافی بەرحەقی خۆیان بێبەش بکرێن. ناکرێ‌ باسی راگەیەندراوی جیهانیی مافی مرۆڤـ بکرێ‌، بەڵام نەتەوەیەک بە لەبیربردنەوەی شوناس و زمان و کولتوورەکەی ناچار بکرێ‌. لە راستیدا بەرگی دێموکراسی لە بەر ئەواندا، تەنیا بەرگێکە بۆ شاردنەوەی کولتووری توتالیتێر و مەزنخوازانەیان. ئەوان بە جۆرێک خوازیاری سەرلەنوێ‌ بەرهەمهێنانەوەی دیکتاتۆری لە بەرگێکی نوێدان. گوتاری فێدرالیزمی نەتەوەیی ـ جوغرافیایی رۆژ لەگەڵ رۆژ زیاتر گەشە دەکات و پەرە دەستێنێ‌ کە ئەمەش بووەتە هۆی گەشەی خودئاگایی نەتەوەیی لە نێو نەتەوە ئێرانییەکاندا و هەڵفریواندنی جەماوەری نەتەوەکانی ئێران لە ژێر ناوگەلێک وەک مەزهەب و پاراستنی یەکیەتیی خاک و خەبات دژی جیاییخوازی، بوونەتە نوسخەگەلێکی بێکەڵک و داهاتووی ئێران و کۆمەڵگای ئێرانی دەبێ‌ یەکێک لەم دوو رێگە هەڵبژێرێ‌: پەسندکردنی سیستمی دێموکراتیک و فێدرال یان ملدان بە لێکەوتەکانی قبووڵنەکردنی ئەو سیستمە.



سه‌رچاوه‌: رۆژنامه‌ی‌ "کوردستان"، ژماره‌:576
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

رۆژنامەی کوردستان
رۆژنامەی کوردستان ژ. ٧١٩ لەم ژمارەیەدا:

ــ خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
ــ پرسی رێفراندۆم
ــ لە سەروەری نەتەوەییەوە هەتا کلۆنی بوون
ــ ژن پڕۆسەی ژێر دەستی سیاسەتە؟
  • پرسی رێفراندۆم پرسی رێفراندۆم
    تەنیا رێفراندۆمی دێموکراتیک و واقیعی دوای رووخانی کۆماری ئیسلامی و نووسینی یاسایەکی بنەڕەتی لەسەر ئەساسی پرەنسیپەکانی دێموکراسی و ژیانی ئازاد و یەکسانی هەموو نەتەوەکانی نێو ئێران دەکرێ، کە لەو گشتپرسییەدا ئەو یاسایە بخرێتە دەنگدانەوە و ببێ بە پەیمانی پێکەوە ژیان، نەک ئامرازی پیرۆزکردنی وەهمەکان و شمشێری کوشتاری خەڵک.
  • زستان لە کولتووری کوردەواریدا زستان لە کولتووری کوردەواریدا
    ئەو ڕۆژهەڵاتناس و نووسەرە گەڕیدانەی کە لەبارەی مێژوو، جوگرافیا و فەرهەنگی کورد و کوردستان نووسیویانە، هەموویان لە سەفەرنامەکانی خۆیاندا جەختیان لەسەر زستانی سەخت و تەڕ و تووشیی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان کردووە. هەرچەند ئێستا لەژێر کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانیدا و بە گەرمدا هاتنی کۆی گۆی زەوی، کەشی کوردستانیش، گۆڕانی بەسەردا هاتووە.
  • عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌ عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌
    پشتیوانی لە ڕاپەرینی گەلانی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی ئەو وڵاتە و هەروەها مەسەلەی "بەرجام" دوو تەوەری سەرەکیی یەکەم وتاری ساڵانەی سەرکۆماری ئامریکا بوون, کە بەرچاوترین جیاوازی لە سیاسەتی دەرەکیی ئەو وڵاتە بە نیسبەت ئیدارەی پێشووتری ئامریکا بەهەژمار دێن؛ بۆ شرۆڤەی زیاتری ئەو وتار و سیاسەتە کە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان لە نێوخۆی ئێراندا، سەرنجتان بۆ ئەم وتووێژەی کوردستان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا حیجاب، چالاکی سیاسی ڕادەکێشین.
  • خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟ خۆپیشاندانەکان چیمان لێدەخوازن؟
    ئەوەتا دیسان دروشمگەلی وەک مردن بۆ دیکتاتۆر، نەمان بۆ خامنەیی، رێفۆرمخوازان ـ بناژۆخوازان ئیتر بەسە لەگەڵتان سازان( اصلاح طلب، اصولگرا، دیگر تمام است ماجرا) سەری هەڵداوەتەوە. رەنگە سەرکوت و گرتن و لێدان و کوشتن رەوتەکە هەندێ جار کز بکا، بەڵام وەستانی بۆ نییە. ئەگەر شەپکە هێندە بۆ رێژیمی ئاخوندی توندە، ئێمەی کورد دەبێ چی بکەین؟
  • تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا تارماییەکان لەنێو سۆشیال‌میدیادا
    سۆشیال میدیا چ وەک دیاردە و چ وەک دەرفەت زۆر بەستێنی بۆ کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی‌نێوەراست خوڵقاندووە.
  • گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه گوڵوەنی، هێمای خۆڕاگری نەتەوەیەکه
    فەرهەنگ هەموو بەها، رەوت و نموونە ڕەفتارییەکانی نێو کۆمەڵگەیەک لەخۆ دەگرێت و وڵات و نەتەوەکان لە یەک جیا دەکات، ئەگەرنا هەموو کۆمەڵگەکانی ئەم جیهانە دەبوو وەکوو یەک بن.
  • ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا ئەدەب لە سیاسەتی بەرپرسانی ڕێژیمدا
    "ئەدەب"، وشەیەکە کە بیسەر یان خوێنەر بە بیستنی چ بە شێوەی "شهودی" و چ بە جۆری "منطقی" کۆمەڵێک نۆرمی پڕ بەهای دەکەوێتە مێشک کە هەر مرۆڤێک بە بوونی ئەو بەهایە، کەسایەتییەکی قورس و جێگەی متمانە پەیدا دەکات و لە لای خەڵکی دیکە وەک مرۆڤێکی باش سەیری دەکرێت و حورمەتی لێدەگیرێت؛ ئەدەب بەنرخترین سەرمایە و میراتی ژیانی مرۆڤایەتییە کە مرۆڤ لەگەڵ ژیانی خۆیدا بە کۆڵی دەکێشێت.
  • ژن و سیاسەت ژن و سیاسەت
    دەرکەی سیاسەت لە ڕێگەی بنەماڵە، قوتابخانە، ڕۆژنامەکان، تەلەفزیۆن و هەروەها ململانێیە سیاسییەکانەوە بە ڕووی تاکدا دەکرێتەوە و تاک لە سەر ڕۆڵی دەوڵەت و دەزگا و دامەزراوەکانی سەر بە دەسەڵات هەرچی زۆرتر ئاگایی پەیدا دەکات. هێنانەکایەی سیستمێکی دێمۆکراتیک لەو وڵاتانەدا کە حکوومەتێکی نادێمۆکرات و سەرکوتکەریان ئەزموون کردووە، ئەنجامەکەی تەنیا بە شکست خواردن و سەرکوت کردن گەیشتووە؛ لەم جۆرە وڵاتانەدا بنەماڵەکان بەردەوام ئەوە بە گوێی منداڵەکانیاندا دەچرپێنن کە کاریان بە سیاسەتەوە نەبێت و بەشداریی تێدا نەکەن، نموونەی بەرچاوی ئەم وڵاتانە و ئەم کۆمەڵگەیانە، کۆمەڵگەی کوردەوارییە.
  • تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت تویتێک کە ترامپ هیچکات ناتوانێ بینێرێت
    لە ٨ی ژانویەدا، "تهران تایمز" راپۆرتی دا، کە بەپێی راپۆرتی بەرپرسی بەشی بەڕێوەبەریی ویشکەساڵی و قەیرانەکان لە دامەزراوەی کەشوهەواناسی ئێراندا، "نزیک بە ٩٦ لە سەدی سەرانسەری ناوچەکانی ئێران بەدەست ئاستی جیاوازی ویشکەساڵی درێژەکێشراوەوە دەناڵێنن".
  • خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
    خومەینی لە فتواکەیدا بڕیاری بە هەموو هێزە چەکدارەکانی دا، کە تا کۆتایی هاتنی کێشەی کورد لە کوردستان نەکشێنەوە؛ دوابەدوای ئەم بڕیارە ئایینییە بۆ ڕشتنی خوێنی کورد، کارەساتبارترین قۆناغی شۆڕش لە کوردستان دەستی پێکرد و خەڵک لە شار و گوندی کوردستان کەوتنە بەرپەلاماری هێزە دژی گەلییەکانی ڕێژیم. بە هاتنە ئارای ئەم دۆخەش، گەلی کورد بە ڕێبەرایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ناچار بوو بۆ پاراستنی کەرامەت و شەرافەتی نەتەوەکەی و پارێزگاری کردن لە نیشتمانی ئەهورایی کوردان، دەس بۆ چەک ببات و فازی خەباتی چەکداری دەستی پێکرد.
  • ڕاسان و پێشمەرگە ڕاسان و پێشمەرگە
    لە وەڵامی ئەو داوا و چاوەڕوانیەدایە کە پێگەی دروستی پێشمەرگە لە راساندا دەدۆزرێتەوە: ئامادەبوونی پێشمەرگە لە نێو دڵی خەڵک بۆ ورەدان بە خەبات و پاراستنی خەڵک لە ئاگری ڕێژیم؛ ئەمە ئەرکی نوێی پێشمەرگەی سەردەمی راسانە.
  • فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە! فەرەیدوون ئەرشەدی: شێعر و هونەری کوردی له ڕۆژهەڵات، بە هەر ڕێباز و شێوە و دەربڕینێکەوە کە بێتە بەرهەم، هونەر و شێعر و ئەدبیاتی مقاومەت و بەرگرییە!
    هەر تەوژم و تەکانێکی ئەدەبیی، هونەری و هزریی،کاردانەوەیەکی عەقڵانی، ئەخلاقی و جوانیناسانەیە بەرانبەر بە تەکان و تەوژمی کۆمەڵگە، یان لانیکەم ئەو تەوژمە نادیار و شاراوە کە لە ژێر پێستی هەست و نەستی کۆمەڵگە، یا بەشێکی زۆر حەساس و کارای دا، دەژیت و درز دەخاتە پێستی قەتماغەبەستووی ژیانی رۆژانە.
  • مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە مستەفا هیجری: خۆپیشاندانەکانی ئێران، ئاکامی بێزاری و ناڕەزایەتیی خەڵک لە ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی ئەو ڕێژیمەیە
    دەقی وتووێژی رۆژنامەڤان (ئەکرەم ئاڵتوون) لەگەڵ مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکرات بۆ ئاژانسی "سپوتنیک کوردستان"
  • شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە شەڕی هەمەلایەنەی رێژیم بە دژی ئێمە، پێویستی بە بەرپەرچدانەوەیەکی هەمەلایەنە هەیە
    لەو ساڵانەی دواییدا رێژیم هەم لەکوردستان و هەم لە دەرەوەی وڵات لە رێگەی چالاکییە سیخورییەکانییەوە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بووە لە سەر ئوپۆزسیۆن بە گشتی و لە سەر حیزبی دێموکرات بە تایبەتی؛ یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکانی رێژیم لەو چالاکییانە دەسنیشانکردنی کەسایەتییە چالاکەکانە بۆ ئەوەیکە بە پیلان هەوڵی تێکدانی باڵانسی ئەوان بدات لە بواری سایکۆلۆژییەوە تاکوو نەتوانن هاوسەنگی فیکریی خۆیان ڕابگرن و فوکووسی خۆیان بخەنە سەر بەربەرەکانی لەگەڵ رێژیم.